Adhyaya 269
Viṣṇu-Pañjara (विष्णुपञ्जरम्) — The Protective Armor of Viṣṇu
अध्यायेऽस्मिन् कवचस्वरूपं “विष्णुपञ्जरम्” उपदिश्यते। त्रिपुरवधसमये शङ्कररक्षणार्थं ब्रह्मा विधिपूर्वकं तदुपदिशति, येन देवाः अपि नियतविद्याविधानैः रक्षां कुर्वन्तीति प्रतिपाद्यते। पुष्करः विष्णोः रूपाणि आयुधानि च दिक्षु विन्यस्य रक्षाक्रमं वर्णयति—पूर्वे सुदर्शनचक्रम्, दक्षिणे गदा, पश्चिमे शार्ङ्गधनुः, उत्तरे खड्गः; तथा विदिशु, देहद्वारेषु, भूमौ वराहः, नभसि नरसिंहः इति सर्वतो रक्षणम्। सुदर्शनस्य, ज्वलद्गदायाः, शार्ङ्गनिनादस्य च अपमृत्युनिवारणं राक्षस-भूत-पिशाच-डाकिनी-प्रेत-विनायक-कुष्माण्डादीनां तथा पशु-सर्पादिभयस्य नाशनं निर्दिश्यते। अन्ते वासुदेवकीर्तनात् बुद्धि-मनः-इन्द्रियस्वास्थ्यं, विष्णोः परब्रह्मत्वं, सत्यनामजपेन त्रिविधाशुभनाशश्च प्रतिपाद्यते; एवं रक्षाविधिः अद्वैतभक्तिमयतत्त्वेन संयोज्यते।
Shlokas
Verse 1
अ प्रणीतम् श्रीलश्री वङ्गदेशीयासियातिक्-समाजानुज्ञया श्रीराजेन्द्रलालमित्रेण परिशोधितम् कलिकाताराजधान्यां गणेशयन्त्रे मुद्रितञ्च संवत् अग्निपुराणम् अथोनसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः विष्णुपञ्जरं पुष्कर उवच त्रिपुरञ्जघ्नुषः पूर्वं ब्रह्मणा विष्णुपञ्जरं शङ्करस्य द्विजश्रेष्थ रक्षणाय निरूपितं
पुष्कर उवाच—त्रिपुरवधात् पूर्वं ब्रह्मणा शङ्करस्य रक्षणार्थं, हे द्विजश्रेष्ठ, विष्णुपञ्जरं कवचं निरूपितम्। एषोऽध्यायः—अथोनसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘विष्णुपञ्जरम्’।
Verse 2
वागीशेन च शक्रस्य बलं हन्तुं प्रयास्यतः तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि तत्त्वं शृणु जयादिमत्
वागीशेन च शक्रस्य बलं हन्तुं प्रयास्यतः तस्य स्वरूपं तत्त्वं च वक्ष्यामि; शृणु, हे जयादिमत्।
Verse 3
विष्णुः प्राच्यां स्थितश् चक्री हरिर्दक्षिनणतो गदी प्रतीच्यां शार्ङ्गधृग्विष्णुर्जिष्णुः खड्गी ममोत्तरे
विष्णुः प्राच्यां स्थितश्चक्री, हरिर्दक्षिणतो गदी। प्रतीच्यां शार्ङ्गधृग्विष्णुः, जिष्णुः खड्गी ममोत्तरे रक्षतु।
Verse 4
हृषीकेशो विकोणेषु तच्छिद्रेषु जनार्दनः क्रोडरूपी हरिर्भूमौ नरसिंहो ऽम्बरे मम
हृषीकेशो विकोणेषु, तच्छिद्रेषु जनार्दनः। क्रोडरूपी हरिर्भूमौ, नरसिंहोऽम्बरे मम रक्षतु।
Verse 5
क्षुरान्तममलञ्चक्रं भ्रमत्येतत् सुदर्शनं अस्यांशुमाला दुष्प्रेक्ष्या हन्तुं प्रेतनिशाचरान्
क्षुरान्तममलं चक्रं भ्रमत्येतत् सुदर्शनम्। अस्यांशुमाला दुष्प्रेक्ष्या प्रेतनिशाचरान् हन्तुं प्रवर्तते।
Verse 6
गदा चेयं सहस्रार्चिःप्रदीप्तपावकोज्ज्वला रक्षोभूतपिशाचानां डाकिनीनाञ्च नाशनी
गदेयं सहस्रार्चिः प्रदीप्तपावकोज्ज्वला। रक्षोभूतपिशाचानां डाकिनीनां च नाशिनी॥
Verse 7
शार्ङ्गविस्फूर्जितञ्चैव वासुदेवस्य मद्रिपून् तिर्यङ्मनुष्यकुष्माण्डप्रेतादीन् हन्त्वशेषतः
शार्ङ्गविस्फूर्जितं चैव वासुदेवस्य मे रिपून्। तिर्यङ्मनुष्यकुष्माण्डप्रेतादीन् हन्त्वशेषतः॥
Verse 8
खड्गधारोज्ज्वलज्जो ऽत्स्नानिर्धूता ये समाहिताः ते यान्तु शाम्यतां सद्यो गरुडेनेव पन्नगाः
खड्गधारोज्ज्वलाः येऽस्नाननिर्धूताः समाहिताः। ते यान्तु शाम्यतां सद्यो गरुडेनेव पन्नगाः॥
Verse 9
ये कुष्माण्डास्था यक्षा ये दैत्या ये निशाचराः प्रेता विनायकाः क्रूरा मनुष्या जम्भगाः खगाः
ये कुष्माण्डास्था यक्षा ये दैत्या ये निशाचराः। प्रेता विनायकाः क्रूरा मनुष्या जम्भगाः खगाः॥
Verse 10
सिंहादयश् च पशवो दन्दशूकाश् च पन्नगाः सर्वे भवन्तु ते सौम्याः कृष्णशङ्खरवाहताः
सिंहादयश्च पशवो दन्दशूकाश्च पन्नगाः। सर्वे भवन्तु ते सौम्याः कृष्णशङ्खरवाहताः॥
Verse 11
चित्तवृत्तिहरा ये मे ये जनाः स्मृतिहारकाः बलौजसञ्च हर्तारश्छायाविभ्रंशकाश् च ये
चित्तवृत्तिहरा ये मे, ये जनाः स्मृतिहारकाः; बलौजसञ्च हर्तारः, छायाविभ्रंशकाश्च ये—ते सर्वे ममापसर्पन्तु।
Verse 12
ये चोपभोगहर्तारो ये च लक्षणनाशकाः कुष्माण्डास्ते प्रणश्यन्तु विष्णुचक्ररवाहताः
ये चोपभोगहर्तारो ये च लक्षणनाशकाः; कुष्माण्डास्ते प्रणश्यन्तु विष्णुचक्ररवाहताः।
Verse 13
बुद्धिस्वास्थ्यं मनःस्वास्थ्यं स्वास्थ्यमैन्द्रियकं तथा ममास्तु देवदेवस्य वासुदेवस्य कीर्तनात्
बुद्धिस्वास्थ्यं मनःस्वास्थ्यं स्वास्थ्यमैन्द्रियकं तथा; ममास्तु देवदेवस्य वासुदेवस्य कीर्तनात्।
Verse 14
पृष्ठे पुरस्तान्मम दक्षिणोत्तरे विकोणतश्चास्तु जनार्दनोहरिः तमीड्यमीशानमनन्तमच्युतं जनार्दनं प्रणिपतितो न सीदति
पृष्ठे पुरस्तान्मम दक्षिणोत्तरे विकोणतश्चास्तु जनार्दनो हरिः; तमीड्यमीशानमनन्तमच्युतं जनार्दनं प्रणिपतितो न सीदति।
Verse 15
यथा परं ब्रह्म हरिस् तथा परः जगत्स्वरूपश् च स एव केशवः सत्येन तेनाच्युतनामकीर्तनात् प्रणाशयेत्तु त्रिविधंममाशुभं
यथा परं ब्रह्म हरिस्तथा परः जगत्स्वरूपश्च स एव केशवः; सत्येन तेनाच्युतनामकीर्तनात् प्रणाशयेत्तु त्रिविधं ममाशुभम्।
Frequently Asked Questions
Protection is constructed as a spatial grid (dikbandhana): Viṣṇu’s weapon-bearing forms are stationed in the cardinal and intermediate directions, with additional guardianship over apertures, earth (Varāha), and sky (Narasiṁha).
It names multiple categories of harmful beings and forces—rākṣasas, bhūtas, piśācas, ḍākinīs, pretas, vināyakas, kuṣmāṇḍas, night-roamers, hostile animals and serpents—along with afflictions such as memory-loss, mind-disturbance, vitality-theft, and shadow-distortion.
It culminates in theological identity: Viṣṇu/Hari as Parabrahman and the universe-form, asserting that nāma-kīrtana of Acyuta/Vāsudeva grants inner health and destroys trividha aśubha, aligning apotropaic practice with devotion and metaphysical truth.