Adhyaya 273
Somavaṁśa-varṇanam (Description of the Lunar Dynasty)
अग्निर्देवः सोमवंशस्य पापनाशकं पाठं प्रवर्तयति—विष्णुनाभिजातब्रह्मणः आद्यसृष्टिबिन्दोः आरभ्य अत्रेः तथा पूर्वजसन्ततेः वर्णनम्। सोमस्य राजसूयाभिषेकः सार्वभौमत्वं स्थापयति; किन्तु कामपीडिताः दिव्यस्त्रियः मर्त्यैः सह सङ्गच्छन्ति, स्वयम् सोमश्च बृहस्पतेः भार्यां तारां अपहरति। ततो तारकामयमहायुद्धं प्रवर्तते, ब्रह्मणा शमिते तस्मिन् सोमात् तेजस्वी बुधः जायते। अनन्तरं वंशक्रमे बुधात् पुरूरवाः, तस्य उर्वश्याः संयोगात् बहवो राजपुत्राः; आयोः नहुषः, तस्य पुत्रेषु ययातिः। ययातेः देवयानी-शर्मिष्ठयोः विवाहाभ्यां यदु-तुर्वसु-द्रुह्यु-अनु-पूर्वा इति महावंशप्रवर्तकाः पुत्राः, यदु-पूर्वोः विशेषतः वंशविस्तारकत्वं च निरूप्यते। एवं राजधर्मः, कर्मफलनियमः, वंशपरम्परा च एकस्मिन् धर्म्ये आख्याने संयोज्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सुर्यवंशकीर्तनं नाम द्विसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सकर्माभूदिति ख , छ , च अथ त्रिसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सोमवंशवर्णनं अग्निर् उवाच सोमवंशं प्रवक्ष्यामि पठितं पापनाशनम् विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रो ऽत्रिरत्रितः नीलाञ्जको रधुः क्रोष्टुः शतजिच्च सहस्रजित्
इति श्रीआग्नेये महापुराणे सूर्यवंशकीर्तनं नाम द्विसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः। अथ त्रिसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—सोमवंशवर्णनम्। अग्निरुवाच—सोमवंशं प्रवक्ष्यामि, पठितं पापनाशनम्। विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा; तस्य पुत्रोऽत्रिरत्रितः। तस्मान्नीलाञ्जको रधुः क्रोष्टुः शतजिच्च सहस्रजित्।
Verse 2
सोमश् चक्रे राजसूयं त्रैलोक्यं दक्षिणान्ददौ समाप्ते ऽवभृथे सोमं तद्रूपालोकनेच्छवः शतजिद्धैहयो रेणुहयो हय इति त्रयः
सोमश्चक्रे राजसूयं त्रैलोक्यं दक्षिणान्ददौ। समाप्तेऽवभृथे सोमं तद्रूपालोकनेच्छवः। शतजिद्धैहयो रेणुहयो हय इति त्रयः॥
Verse 3
कामवाणाभितप्ताङ्ग्यो नरदेव्यः सिषेविरे लक्ष्मीर् नरायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्दमम
कामवाणाभितप्ताङ्ग्यो नरदेव्यः सिषेविरे। लक्ष्मीर् नरायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्दमम्॥
Verse 4
द्युतिं विभावसुन्त्यक्त्वा पुष्टिर्धातारमव्ययम् प्रभा प्रभाकरन्त्यक्त्वा हविष्मन्तं कुहूः स्वयम्
द्युतिं विभावसुन्त्यक्त्वा पुष्टिर्धातारमव्ययम्। प्रभा प्रभाकरन्त्यक्त्वा हविष्मन्तं कुहूः स्वयम्॥
Verse 5
कीर्तिर्जयन्तम्भर्तारं वसुर्मारीचकश्ययम् धृतिस्त्यक्त्वा पतिं नन्दीं सोममेवाभजत्तदा
कीर्तिर्जयन्तम्भर्तारं वसुर्मारीचकश्ययम्। धृतिस्त्यक्त्वा पतिं नन्दीं सोममेवाभजत्तदा॥
Verse 6
स्वकीया इव सोमो ऽपि कामयामास तास्तदा एवं कृतापचारस्य तासां भर्तृगणस्तदा
तदा सोमोऽपि स्वकीयाः इव ताः स्त्रियः कामयामास। एवं कृतापचारस्य तस्य तासां भर्तृगणः क्रुद्धोऽभवत्॥
Verse 7
न शशाकापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः सप्तलोकैकनाथत्वमवाप्तस्तपसा ह्य् उत
स शापैः शस्त्रादिभिर्वा पुनरपचाराय न शशाक विनाशयितुम्। तपसा हि सप्तलोकैकनाथत्वमवाप्तवान्॥
Verse 8
विवभ्राम मतिस्तस्य विनयादनया हता वृहस्पतेः स वै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम्
तस्य मतिः विवभ्राम; अनया विनयः हतः। स वै बृहस्पतेर् भार्यां यशस्विनीं तारां नामाभिमुखोऽभवत्॥
Verse 9
जहार तरसा सोमो ह्य् अवमन्याङ्गिरःसुतम् ततस्तद्युद्धमभवत् प्रख्यातं तारकामयम्
सोमो हि तरसा तां जहार, अङ्गिरःसुतं अवमन्य। ततस्तद् युद्धम् अभवत् प्रख्यातं तारकामयम्॥
Verse 10
न शशाकापकारायेति ञ देवानां दानवानाञ्च लोकक्षयकरं महत् ब्रह्मा निवार्योशनसन्तारामङ्गिरसे ददौ
तद् महद् लोकक्षयकरं देवानां दानवानां च; अपकारनिवारणाय न शशाक। ब्रह्मा तन्निवार्य उशनस्सम्बद्धं तारकं साधनम् अङ्गिरसे ददौ॥
Verse 11
तामन्तःप्रसवां दृष्ट्वा गर्भं त्यजाब्रवीद्गुरुः गर्भस्त्यक्तः प्रदीप्तो ऽथ प्राहाहं सोमसन्भवः
तामन्तःप्रसवां दृष्ट्वा गुरुरब्रवीत्—“गर्भं त्यज।” गर्भे त्यक्ते स प्रदीप्तोऽभवत्; ततः स उवाच—“अहं सोमसम्भवः।”
Verse 12
एवं सोमाद्बुधः पुत्त्रः पुत्त्रस्तस्य पुरूरवाः स्वर्गन्त्यक्त्वोर्वशी सा तं वरयामास चाप्सराः
एवं सोमाद् बुधः पुत्रः, तस्य पुत्रः पुरूरवाः। स्वर्गं त्यक्त्वोर्वशी चाप्सरा तं वरयामास पतिं।
Verse 13
तया सहाचरद्राजा दशवर्षाणि पञ्च च पञ्च षट् सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ महामुने
तया सह राजा दशवर्षाणि पञ्च च, पञ्च षट् सप्त चाष्टौ, दश चाष्टौ महामुने, सहाचरत्।
Verse 14
एको ऽग्निरभवत् पूर्वं तेन त्रेता प्रवर्तिता पुरूरवा योगशीलो गान्धर्वलोकमीयिवान्
एकोऽग्निरभवत् पूर्वं, तेन त्रेता प्रवर्तिता। पुरूरवा योगशीलो गान्धर्वलोकमीयिवान्।
Verse 15
आयुर्दृढायुरश्वायुर्धनायुर्धृतिमान् वसुः दिविजातः शतायुश् च सुषुवे चोर्वशी नृपान्
आयुर्दृढायुरश्वायुर्धनायुर्धृतिमान् वसुः। दिविजातः शतायुश्च—तान् नृपान् सुषुवे चोर्वशी।
Verse 16
आयुषो नहुषः पुत्रो वृद्धशर्मा रजिस् तथा दर्भो विपाप्मा पञ्चाग्न्यं रजेः पुत्रशतं ह्य् अभूत्
आयुषः पुत्रो नहुषोऽभवत्। तस्य पुत्रा वृद्धशर्मा रजिः दर्भो विपाप्मा पञ्चाग्न्यश्च। रजेः पुनः पुत्रशतं खलु समभवत्॥
Verse 17
राजेया इति विख्याता विष्णुदत्तवरो रजिः देवासुरे रणे दैत्यानबधीत्सुरयाचितः
रजिः ‘राजेया’ इति विख्यातो विष्णुदत्तवरेणानुगृहीतः। देवासुरयुद्धे सुरैर् याचितो दैत्यान् जघान॥
Verse 18
गतायेन्द्राय पुत्रत्वं दत्वा राज्यं दिवङ्गतः रजेः पुत्रैर् हृतं राज्यं शक्रस्याथ सुदुर्मनाः
इन्द्राय पुत्रत्वं दत्त्वा राज्यं च समर्प्य स दिवङ्गतः। ततः रजेः पुत्रैः शक्रस्य राज्यं हृतं, शक्रोऽथ सुदुर्मनाः अभवत्॥
Verse 19
ग्रहशान्त्यादिविधिना गुरुरिन्द्राय तद्ददौ मोहयित्वा रजिसुतानासंस्ते निजधर्मगाः
ग्रहशान्त्यादिविधिना गुरुः (बृहस्पतिः) इन्द्राय तत् प्रददौ। रजिसुतान् मोहयित्वा तान् उपवेशयामास, ते च निजधर्मगाः आसन्॥
Verse 20
नहुषस्य सुताः सप्त यतिर्ययातिरुत्तमः उद्भवः पञ्चकश् चैव शर्यातिमेघपालकौ
नहुषस्य सप्त पुत्रा आसन्—यतिः, उत्तमो ययातिः, उद्भवः, पञ्चकः, तथा शर्यातिः, मेघः, पालकश्च॥
Verse 21
पञ्चाग्न्या इति ज पञ्चाग्न्यमिति ञ यतिः कुमारभावे ऽपि विष्णुं ध्यात्वा हरिं गतः देवयानी शक्रकन्या ययातेः पत्न्य् अभूत् तदा
‘पञ्चाग्न्या’ इति ज-पाठे, ‘पञ्चाग्न्यम्’ इति ञ-पाठे। यतिः कुमारभावेऽपि विष्णुं ध्यात्वा हरिं गतः। तदा देवयानी शक्रकन्या ययातेः पत्नी बभूव।
Verse 22
वृषपर्वजा शर्मिष्ठा ययातेः पञ्च तत्सुताः यदुञ्च तुर्वसुञ्चैव देवयानी व्यजायत
वृषपर्वजा शर्मिष्ठा ययातेः पञ्च पुत्रान् अजनयत; देवयानी च यदुं तुर्वसुं च व्यजायत।
Verse 23
द्रुह्यञ्चानूञ्च पूरुञ्च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी यदुः पूरुश्चाभवतान्तेषां वंशविवर्धनौ
शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी द्रुह्युम् अनुम् पूरुं च व्यजायत; तेषां मध्ये यदुः पूरुश्च स्वस्ववंशविवर्धनौ बभूवतुः।
Frequently Asked Questions
The pivot is Soma’s transgression—abducting Tārā—which triggers the Tārakāmaya war and leads to the birth of Budha, after which the text resumes structured dynastic transmission through Purūravas, Nahuṣa, and Yayāti.
Soma’s rājasūya signals legitimate sovereignty, yet unchecked desire produces social and cosmic conflict (the Tārakāmaya war), showing that kingship and power remain accountable to dharma, with Brahmā restoring order.