Adhyaya 277
Description of the Royal Dynasties (राजवंशवर्णनम्) — Chapter Colophon and Transition
अयं खण्डः औपचारिकसमापन-सेतुरूपः। अग्निपुराणे “राजवंशवर्णनम्” इति अध्यायस्य समाप्तिः सूच्यते, ततः परं वंशानुक्रमस्य अन्यस्मिन् प्रकरणे संक्रमणं भवति। केषुचित् पाठभेदेषु “दधिवामनः समभवत्” इति वैकल्पिकपाठः निर्दिश्यते, यत् ग्रन्थपरम्परायाः जीवितप्रसारणं दर्शयति। वंशावलयः केवलं इतिहाससूच्यः न, किन्तु धर्मसूचकाः—राजधर्मं, कुलपरम्परां, नैतिकव्यवस्थां च संयोजयन्ति। कोलोफोनेन पुरुवंशे विशेषावरोहणाय पाठकः सज्जीक्रियते, यतः पुराणवंशकथाः भारत-कुरुस्मृत्या सह सेतुं कुर्वन्ति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे राजवंशवर्णनं नाम षट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः दधिवामनोभूदिति ख , छ , ञ , च अथ सप्तसप्रत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पुरुवंशवर्णनं अग्निर् उवाच पुरोर्जनमेजयो ऽभूत्प्राचीन्नन्तस्तु तत्सुतः प्राचीन्नन्तान्मनस्त्युस्तु तस्माद्वीतमयो नृपः
इति श्रीमदाग्नेये महापुराणे राजवंशवर्णनं नाम द्विशतसप्तसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। (केषुचित् पाठेषु—“दधिवामनोऽभूदिति” इति ख-छ-ञ-च-पुस्तकेषु दृश्यते।) अथ पुरुवंशवर्णनं नाम द्विशताष्टसप्ततितमोऽध्याय आरभ्यते। अग्निरुवाच—पुरोर्जनमेजयोऽभूत्, तस्य सुतः प्राचीन्नन्तः; प्राचीन्नन्तात् मनस्त्युः, तस्माद् वीतमयो नृपः।
Verse 2
शुन्धुर्वीतमयाच्चाभूच्छुन्धोर्बहुविधः सुतः बहुविधाच्च संयातिरहोवादी च तत्सुतः
वीतमयात् शुन्धुरभूत्, शुन्धोर्बहुविधः सुतः। बहुविधात् संयातिरभूत्, तस्य च पुत्रोऽहोवादी।
Verse 3
तस्य पुत्रो ऽथ भद्राशोअ भद्राश्वस्य दशात्मजाः ऋचेयुश् च कृषेयुश् च सन्नतेयुस् तथात्मजः
तस्य पुत्रो भद्राशोऽभूत्। भद्राश्वस्य दश पुत्राः—ऋचेयुः, कृषेयुः, तथा सन्नतेयुः इत्यादयः।
Verse 4
घृतेयुश् च चितेयुश् च स्थण्डिलेयुश् च सत्तमः धर्मेयुः सन्नतेयुश् च कृचेयुर्मतिनारकः
घृतेयुश्च चितेयुश्च स्थण्डिलेयुश्च, हे सत्तम। तथा धर्मेयुः सन्नतेयुश्च, कृचेयुर्मतिनारकः—एते नरकनामानि अत्रोक्तानि।
Verse 5
तंसुरोघः प्रतिरथः पुरस्तो मतिनारजाः आसीत्पतिरथात्कण्वः कण्वान्मेधातिथिस्त्वभूत्
तंसुरोघः प्रतिरथः पुरस्तो मतिनारश्चासन्। पतिरथात् कण्वोऽभूत्, कण्वान्मेधातिथिस्त्वभूत्।
Verse 6
तंसुरोघाच्च चत्वारो दुष्मन्तो ऽथ प्रवीरकः सुमन्तश्चानयो वीरो दुष्मन्ताद्भरतो ऽभवत्
तंसुरोघात् चत्वारः पुत्रा बभूवुः—दुष्मन्तः, प्रवीरकः, सुमन्तश्च; दुष्मन्तात् तु वीरः भरतोऽभवत्।
Verse 7
शकुन्तलायान्तु बली यस्य नाम्ना तु भारताः सुतेषु मातृकोपेन नष्टेषु भरतस्य च
शकुन्तलायां तु बली पुत्रोऽजायत, यस्य नाम्ना जनाः ‘भारताः’ इति प्रसिद्धाः; भरतस्य च सुतेषु मातृकोपेन नष्टेषु इदं कथ्यते।
Verse 8
ततो मरुद्भिरानीय पुत्रः स तु वृहस्पतेः संक्रामितो भरद्वाजः क्रतुभिर्वितथो ऽभवत्
ततः मरुद्भिरानीय स पुत्रो बृहस्पतेः संक्रामितः; क्रतुभिः भरद्वाजः ‘वितथः’ इति नाम्ना अभवत्।
Verse 9
स चापि वितथः पुत्रान् जनयामास पञ्च वै शग्भुर्वीतमयाश्चाभूच्छम्भोर्बहुविध इति ख , ज , च सुहोत्रञ्च सुहोतारङ्गयङ्गर्भन्तथैव च
स वितथोऽपि पञ्च पुत्रान् जनयामास—शग्भुर्वीतमयः; (ख-जा-च पाठेषु) शम्भोर्बहुविधश्च; तथा सुहोत्रः, सुहोतारः, गयः, गर्भश्च इति।
Verse 10
कपिलश् च महात्मानं सुकेतुञ्च सुतद्वयम् कौशिकञ्च गृत्सपतिं तथा गृत्सपतेः सुताः
कपिलश्च, महात्मा, सुकेतुश्च—एते सुतद्वयम्; कौशिकश्च गृत्सपतिश्च, तथा गृत्सपतेः सुताश्च (प्रकीर्तिताः)।
Verse 11
ब्रह्माणाः क्षत्रिया वैश्याः काशे दीर्घतमाःसुताः ततो धन्वन्तरिश्चासीत्तत्सुतो ऽभूच्च केतुमान्
काश्यां दीर्घतमसः पुत्रा ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याश्च प्रसिद्धाः। तेषां वंशे धन्वन्तरिरभवत्, तस्य च पुत्रः केतुमान् आसीत्।
Verse 12
केतुमतो हेमरथो दिवोदास इतिश्रुतः प्रतर्दनो दिवोदासाद्भर्गवत्सौ प्रतर्दनात्
केतुमतः हेमरथोऽभवत्; हेमरथात् दिवोदास इति श्रूयते। दिवोदासात् प्रतर्दनः, प्रतर्दनात् च द्वौ भार्गवौ अभवताम्।
Verse 13
वत्सादनर्क आसीच्च अनर्कात् क्षेमको ऽभवत् क्षेमकद्वर्षकेतुश् च वर्षकेतोर्विभुः स्मृतः
वत्सात् अनर्कोऽभवत्; अनर्कात् क्षेमकोऽभवत्। क्षेमकात् वर्षकेतुः, वर्षकेतोः च विभुः स्मृतः।
Verse 14
विभोरानर्तः पुत्रो ऽभूद्विभोश् च सुकुमारकः सुकुमारात्सत्यकेतुर्वत्सभूमिस्तु वत्सकात्
विभोः पुत्रोऽनर्तोऽभवत्, विभोश्च सुकुमारकः। सुकुमारकात् सत्यकेतुः, वत्सकात् तु वत्सभूमिरभवत्।
Verse 15
सुहोत्रस्य वृहत्पुत्रो वृहतस्तनयास्त्रयः अजमीढो द्विमीढश् च पुरुमीढश् च वीर्यवान्
सुहोत्रस्य पुत्रो वृहत् नामाभवत्। वृहतस्तु त्रयः तनयाः—अजमीढः, द्विमीढश्च, वीर्यवान् पुरुमीढश्च।
Verse 16
अजमीढस्य केशिन्यां जज्ञे जह्नुः प्रतापवान् जह्नोरभूदजकाश्वो बलाकाश्वस्तदात्मजः
अजमीढस्य केशिन्यां प्रतापवान् जह्नुः समजायत। जह्नोः अजकाश्वः, तस्य चात्मजः बलाकाश्वः अभवत्।
Verse 17
वलाकाश्वस्य कुशिकः कुशिकात् गाधिरिन्द्रकः गाधेः सत्यवती कन्या विश्वामित्रः सूतोत्तमः
वलाकाश्वस्य कुशिकः समभवत्; कुशिकात् गाधिरिन्द्रकः। गाधेः सत्यवती कन्या, तस्या वंशे विश्वामित्रः सूतोत्तमः।
Verse 18
देवरातः कतिमुखा विश्वामित्रस्य ते सुताः शुनःशेफो ऽष्टकश्चान्यो ह्य् अजमीढात् सुतो ऽभवत्
देवरातः कतिमुखा च विश्वामित्रस्य सुतौ। शुनःशेफोऽष्टकश्चान्यः—एतौ ह्यजमीढवंशे सुतत्वं प्रापतुः।
Verse 19
नीलिन्यां शान्तिरपरः पुरुजातिः सुशान्तितः काशदीर्घतमा इति ज सुत इति ख , छ , ज , च प्रभाववानिति ख पुरुजातेस्तु वाह्याश्वो वाह्याश्च्वात् पञ्च पार्थिवाः
नीलिन्यां शान्तिरपरः, पुरुजातितः सुशान्तिः। स केषुचित् पाठेषु ‘काशदीर्घतमा’, अन्येषु ‘सुतः’, अपरत्र ‘प्रभाववान्’ इति कीर्त्यते। पुरुजातितस्तु वाह्याश्वः, वाह्याश्वात् पञ्च पार्थिवाः।
Verse 20
मुकुलः सृञ्जयश् चैव राजा वृहदिषुस् तथा यवीनरश् च कृमिलः पाञ्चाला इति विश्रुताः
मुकुलः सृञ्जयश्चैव राजा वृहदिषुस्तथा। यवीनरश्च कृमिलः—एते पाञ्चाला इति विश्रुताः।
Verse 21
मुकुलस्य तु मौकुल्याः क्षेत्रोपेता द्विजातयः चञ्चाश्वो मुकुलाज्जज्ञे चञ्चाश्वान्मिथुनं ह्य् अभुत्
मुकुलात् मौकुल्यवंशः प्रादुरभूत्; क्षेत्रसम्पन्ना द्विजातयः। मुकुलाज्जज्ञे चञ्चाश्वः, चञ्चाश्वात् तु मिथुनं निश्चयेनाभवत्।
Verse 22
दिवोदासो ह्य् अहल्या च अहल्यायां शरद्वतात् शतानन्दः शतानन्दात् सत्यधृन्मिथुनन्ततः
दिवोदासोऽहल्या च; अहल्यायां शरद्वता शतानन्दोऽजन्यत। शतानन्दात् सत्यधृक् (उत्पन्नः), ततः परम्परा प्रवर्तते।
Verse 23
कृपः कृपी किवोदासान्मैत्रेयः सोमपस्ततः सृञ्जयात् पञ्चधनुषः सोमदत्तश् च तत्सुतः
किवोदासात् कृपः कृपी च; तस्मात् मैत्रेयः, ततः सोमपः। सृञ्जयात् पञ्चधनुषः, तस्य सुतः सोमदत्तः।
Verse 24
सहदेवः सोमदत्तात् सहदेवात्तु सोमकः आसीच्च सोमकाज्जन्तुर्जन्तोश् च पृषतः सुतः
सोमदत्तात् सहदेवः; सहदेवात् सोमकः समभवत्। सोमकात् जन्तुः, जन्तोश्च सुतः पृषतः प्रादुरभूत्।
Verse 25
पृषताद्द्रुपदस्तस्माद्धृष्टद्युम्नो ऽथ तत्सुतः धृष्ठकेतुश् च धूमिन्यामृक्षो ऽभूदजमीढतः
पृषताद् द्रुपदः; तस्माद् धृष्टद्युम्नः, अथ तस्य सुतो धृष्टकेतुः। अजमीढात् धूमिन्यां ऋक्षोऽभूत्।
Verse 26
ऋक्षात्सम्वरणो जज्ञे कुरुः सम्वरणात्ततः यः प्रयागादपाक्रम्य कुरुक्षेत्रञ्चकार ह
ऋक्षात् सम्वरणो जज्ञे; सम्वरणात् पुनः कुरुः। स प्रयागात् अपाक्रम्य कुरुक्षेत्रं चकार ह॥
Verse 27
कुरोः सुधन्वा सुधनुः परिक्षिच्चारिमेजयः सुधन्वनः सुहोत्रो ऽभूत् सुहोत्राच्च्यवनो ह्य् अभूत्
कुरोः सुधन्वा, सुधन्वनः सुधनुः; सुधन्वनः परिक्षित्, परिक्षितश्चारिमेजयः। आरिमेजयात् सुधन्वा, सुधन्वनः सुहोत्रः; सुहोत्राच्च्यवनो ह्यभूत्॥
Verse 28
वशिष्ठपरिचाराभ्यां सप्तासन् गिरिकासुताः वृहद्रथः कुशो वीरो यदुः प्रत्यग्रहो बलः
वशिष्ठपरिचाराभ्यां गिरिकायाः सुताः सप्त आसन्। वृहद्रथः कुशो वीरो यदुः प्रत्यग्रहो बलश्च॥
Verse 29
मत्स्यकाली कुशाग्रो ऽतो ह्य् आसीद्राज्ञो वृहद्रथात् कुशाग्राद्वृषभो जज्ञे तस्य सत्यहितः सुतः
वृहद्रथाद् राज्ञः कुशाग्रोऽभूत्, स मत्स्यकालीति च कथ्यते। कुशाग्राद् वृषभो जज्ञे; तस्य सत्यहितः सुतः॥
Verse 30
सुधन्वा तत्सुतश्चोर्ज ऊर्जादासीच्च सम्भवः यवीनचश्चेति ख, छ , ञ , च सम्भवाच्च जरासन्धः सहदेवश् च तत्सुतः
सुधन्वा तत्सुतश्चोर्जः; ऊर्जादासीच्च सम्भवः, यवीनचश्चेति। सम्भवाच्च जरासन्धः; सहदेवश्च तत्सुतः॥
Verse 31
सहदेवादुदापिश् च उदापेः श्रुतकर्मकः परिक्षितस्य दायादो धार्मिको जनमेजयः
सहदेवात् उदापिः समभवत्, उदापेः श्रुतकर्मकः। परिक्षितस्य दायादो धर्मात्मा जनमेजयः।
Verse 32
जनमेजयात्त्रसदस्युर्जह्नोस्तु सुरथः सुतः श्रुतसेनोग्रसेनौ च भीमसेनश् च नामतः
जनमेजयात् त्रसदस्युः, जह्नोस्तु सुरथः सुतः। श्रुतसेनोग्रसेनौ च भीमसेनश्च नामतः।
Verse 33
जनमेजयस्य पुत्रौ तु सुरथो महिमांस् तथा सुरथाद्विदूरथो ऽभूदृक्ष आसीद्विदूरथात्
जनमेजयस्य पुत्रौ तु सुरथो महिमांश्च। सुरथाद् विदूरथोऽभूत्, विदूरथात् ऋक्षोऽभवत्।
Verse 34
ऋक्षस्य तु द्वितीयस्य भीमसेनो ऽभवत्सुतः प्रतीपो भीमसेनात्तु प्रतीपस्य तु शान्तनुः
ऋक्षस्य द्वितीयात् भीमसेनोऽभवत् सुतः। भीमसेनात् प्रतीपः, प्रतीपस्य तु शान्तनुः।
Verse 35
देवापिर्वाह्लिकश् चैव सोमदत्तस्तु शान्तनोः वाह्लिकात्सोमदत्तो ऽभुद्भूरिर्भूरिस्रवाः शलः
शान्तनोः देवापिर्वाह्लिकश्चैव सोमदत्तश्च जायते। वाह्लिकात् सोमदत्तोऽभूत्, तस्माद् भूरिर्भूरिश्रवाः शलश्च।
Verse 36
गङ्गायां शान्तनोर्भीष्मः काल्यायां विचित्रवीर्यकः कृष्णद्वैपायनश् चैव क्षेत्रे वैचित्रवीर्यके
गङ्गायां शान्तनोर्भीष्मो जज्ञे; काल्यायां विचित्रवीर्यकः। कृष्णद्वैपायनश्चैव वैचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे बीजप्रदः अभवत्।
Verse 37
धृतरष्ट्रञ्च पाण्डुञ्च विदुरञ्चाप्यजीजनत् पाण्डोर्युधिष्ठिरः कुन्त्यां भीमश् चैवार्जुनस्त्रयः
धृतराष्ट्रं पाण्डुं विदुरं चाप्यजीजनत्। पाण्डोः कुन्त्यां युधिष्ठिरो भीमश्चार्जुनश्च त्रयः जज्ञिरे।
Verse 38
नकुलः सहदेवश् च पाण्डोर्माद्य्राञ्च दैवतः अर्जुनस्य च सौभद्रः परिक्षिदभिमन्युतः
नकुलः सहदेवश्च पाण्डोर्माद्र्यां दैवताद् (अश्विभ्याम्) जज्ञाते। अर्जुनस्य च सौभद्रः अभिमन्युतः परिक्षित् जज्ञे।
Verse 39
द्रौपदी पाण्डवानाञ्च प्रिया तस्यां युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्यो भीमसेनाच्छ्रुतकीर्तिर्धनञ्जयात्
द्रौपदी पाण्डवानां प्रिया। तस्यां युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्यः, भीमसेनात् श्रुतकीर्तिः, धनञ्जयात् अपि पुत्रः जज्ञे।
Verse 40
सहदेवाच्छ्रुतकर्मा शतानीकस्तु नाकुलिः भीमसेनाद्धिडिम्बायामन्य आसीद् घटीत्कचः
सहदेवात् श्रुतकर्मा जज्ञे, नकुलितः शतानीकः। भीमसेनाद् हिडिम्बायां अन्योऽपि घटीत्कचः आसीत्।
Verse 41
एते भूता भविष्याश् च नृपाः संख्या न विद्यते अत्र पाठः पतितः धनञ्जयात् क उत्पन्न इति विशेषाप्राप्तेः गताः कालेन कालो हि हरिस्तं पूजयेद्द्विज होममग्नौसमुद्दिश्य कुरु सर्वप्रदं यतः
एते भूताः भविष्याश्च नृपाः संख्यया न विद्यन्ते। अत्र धनञ्जयानन्तरं पाठः पतितः, “कस्मात् उत्पन्नः” इति विशेषो न लभ्यते। सर्वे कालेन नीयन्ते, कालो हि हरिः। तस्माद् द्विज, तं पूजय; अग्नौ होमं समुद्दिश्य कुरु, यतः स सर्वप्रदः।
Frequently Asked Questions
A recensional variant is recorded (pāṭhabheda), where some manuscripts read “Dadhivāmana came into being,” showing how the Agni Purana circulated with minor lineage/wording differences.
By framing genealogy under kāla and dharma, it reminds the reader that worldly continuity is time-bound, encouraging devotion and disciplined action while studying the structures of righteous kingship.