Adhyaya 259
अध्याय १ — यजुर्विधानम् (Agni Purana, Chapter 259: Yajur-vidhāna)
अस्मिन्नध्याये ऋग्विधानात् यजुर्विधानं प्रति संक्रमणं कृत्वा पुष्करः रामं शिक्षयति—यजुर्मन्त्रैः कृतानि कर्माणि भुक्तिं मुक्तिं च ददति; आदौ ओंकारस्य महाव्याहृतीनां च प्राधान्यं निरूप्यते। ततः संक्षिप्तरूपेण कर्मकोश इव होमद्रव्याणि (घृतं, यवाः, तिलाः, धान्यं, दधि, क्षीरं, पायसः), समिधः (उदुम्बरः, अपामार्गः, पलाशादयः) तथा मन्त्रसमूहाः निर्दिश्यन्ते—शान्त्यर्थं, पापनाशाय, पुष्ट्यर्थं, आरोग्याय, धनलक्ष्म्यै, वश्य-विद्वेष-उच्चाटनादिषु, रणविजये, आयुधरथरक्षणे, वृष्टिकरणे, चौर-सर्प-राक्षस-बल-अभिचारनिवारणे च। सहस्रलक्षकोटिहोमानां संख्या-नियमाः, चन्द्रग्रहणादिकालव्रतानि, गृहवास्तुदोषहरणं, ग्रामदेशरोगशमनं, चतुष्पथबलिदानं चोक्तम्। अन्ते गायत्र्याः वैष्णवीस्वरूपं विष्णोः परमपदत्वेन प्रतिपाद्य, सर्वाणि कर्माणि धर्मशुद्ध्यर्थं मोक्षसाधनत्वेन च समर्प्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ऋग्विधानं नामाष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोनषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः यजुर्विधानं पुष्कर उवाच यजुर्विधानं वक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु ओंकारपूर्विका राम महाव्याहृतयो मताः
इत्याग्नेये महापुराणे ‘ऋग्विधानं’ नामाष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः। अथोनषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘यजुर्विधानम्’। पुष्कर उवाच—यजुर्विधानं वक्ष्यामि, भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु। ओंकारपूर्विका राम महाव्याहृतयो मताः।
Verse 2
सर्वकल्मषनाशिन्यः सर्वकामप्रदास् तथा आज्याहुतिसहस्रेण देवानाराधयेद्बुधः
ताः सर्वकल्मषनाशिन्यः सर्वकामप्रदास्तथा। तस्मादाज्याहुतिसहस्रेण देवानाराधयेद्बुधः॥
Verse 3
मनसः काङ्क्षितं राम मनसेप्सितकामदं शान्तिकामो यवैः कुर्यात्तिलैः पापापनुत्तये
मनसः काङ्क्षितं राम मनसेप्सितकामदम्। शान्तिकामो यवैः कुर्यात् तिलैः पापापनुत्तये॥
Verse 4
धान्यैः सिद्धार्थकैश् चैव सर्वकाम करैस् तथा औदुम्बरीभिरिध्माभिः पसुकामस्य शस्यते
धान्यैः सिद्धार्थकैश्चैव सर्वकामकरैस्तथा। औदुम्बरीभिरिध्माभिः पशुकामस्य शस्यते॥
Verse 5
दध्ना चैवान्नकामस्य पयसा शान्तिमिच्छतः अपामार्गसमिद्धस्तु कामयन् कनकं बहु
अन्नकामस्य दध्ना हविः, शान्तिमिच्छतः पयसा; बहुकनककाम्यः अपामार्गसमिद्धाग्नौ विधिवत् जुहुयात्।
Verse 6
कन्याकामो घृताक्तानि युग्मशो ग्रथितानि तु जातीपुष्पाणि जुहुयाद्ग्रामार्थी तिलतण्डुलान्
कन्याकामो घृताक्तानि युग्मशो ग्रथितानि जातीपुष्पाणि अग्नौ जुहुयात्; ग्रामार्थी तिलतण्डुलान् हुत्वा फलमाप्नुयात्।
Verse 7
वश्यकर्मणि शाखोढवासापामार्गमेव च विषासृङ्मिश्रसमिधो व्याधिघातस्य भार्गव
वश्यकर्मणि शाखोढ-वास-अपामार्गसमिधः प्रयोज्याः; व्याधिघाताय, हे भार्गव, विषासृङ्मिश्रसमिधो जुहुयात्।
Verse 8
क्रुद्धस्तु जुहुयात्सम्यक् शत्रूणां बधकाम्यया सर्वव्रीहिमयीं कृत्वा राज्ञः प्रतिकृतिं द्विज
क्रुद्धः शत्रूणां बधकाम्यया सम्यग् जुहुयात्; सर्वव्रीहिमयीं राज्ञः प्रतिकृतिं कृत्वा, हे द्विज।
Verse 9
सहस्रशस्तु जुहुयाद्राजा वशगतो भवेत् वस्त्रकामस्य पुष्पाणि दर्वा व्याधिविनाशिनी
सहस्रशो जुहुयात्, तदा राजा अपि वशगतो भवेत्। वस्त्रकामस्य पुष्पाणि; दर्वा तु व्याधिविनाशिनी।
Verse 10
ब्रह्मवर्चसकामस्य वासोग्रञ्च विधीयते प्रत्यङ्गिरेषु जुहुयात्तुषकण्टकभस्मभिः
ब्रह्मवर्चसकामस्योत्तरवस्त्रविधानं विधीयते; प्रत्यङ्गिरसां कर्मसु तुषकण्टकभस्मभिर्जुहुयात्।
Verse 11
विद्वेषणे च पक्ष्माणि काककौशिकयोस् तथा कापिलञ्च घृतं हुत्वा तथा चन्द्रग्रहे द्विज
विद्वेषणे कर्मणि काककौशिकयोः पक्ष्माणि जुहुयात्; कापिलं च घृतं हुत्वा, चन्द्रग्रहे विशेषतः, हे द्विज।
Verse 12
वचाचूर्णेन सम्पातात्समानीय च तां वचां सहस्रमन्त्रितां भुक्त्वा मेधावी जायते नरः
वचाचूर्णेन लेपं कृत्वा, तां वचां सहस्रमन्त्रितां समानीय भुक्त्वा, नरः मेधावी भवति।
Verse 13
एकादशाङ्गुलं शङ्कु लौहं खादिरमेव च द्विषतो बधोसीति जपन्निखनेद्रिपुवेश्मनि
‘द्विषतो बधोऽसि’ इति मन्त्रं जपन्, एकादशाङ्गुलं लौहं खादिरशङ्कुं रिपुवेश्मनि निखनेत्।
Verse 14
उच्चाटनमिदं कर्म शत्रूणां कथितं तव चक्षुष्या इति जप्त्वा च विनष्टञ्चक्षुराप्नुयात्
उच्चाटनं नामेदं कर्म शत्रूणां तव कथितम्; ‘चक्षुष्या’ इति जप्त्वा विनष्टचक्षुरपि दृष्टिं प्राप्नुयात्।
Verse 15
उपयुञ्जत इत्य् एदनुवाकन्तथान्नदं तनूनपाग्ने सदिति दूर्वां हुत्वार्तिवर्जितः
“उपयुञ्जत” इत्याद्यनुवाकं तथा “अन्नदं”, “तनूनपाग्ने”, “सदिति” च जप्त्वा, दूर्वां हुत्वा, स सर्वार्तिदुःखवर्जितो भवति।
Verse 16
भेषजमसीति दध्याज्यैर् होमः पशूपसर्गनुत् खादिरमेव वेति ग , घ , ञ च पशूपसर्गहेति क , छ च त्र्यम्वकं यजामहे होमः सौभाग्यवर्धनः
“भेषजमसि” इति दध्याज्याभ्यां होमः पशूपसर्गनाशकः। तदर्थं “खादिरमेव” इत्यादि (ग, घ, ञ) तथा “पशूपसर्गहे” इति (क, छ) मन्त्राश्च विहिताः। “त्र्यम्बकं यजामहे” इति होमः सौभाग्यवर्धनः।
Verse 17
कन्यानाम गृहीत्वा तु कन्यलाभकरः परः भयेषु तु जपन्नित्यं भयेभ्यो विप्रमुच्यते
कन्यानामानि गृहीत्वा (जप्त्वा) कन्यालाभकरः परः। भयेषु नित्यं जपन् भयेभ्यः शीघ्रं विप्रमुच्यते।
Verse 18
धुस्तूरपुष्पं सघृतं हुत्वा स्यात् सर्वकामभाक् हुत्वा तु गुग्गुलं राम स्वप्ने पश्यति शङ्करं
धुस्तूरपुष्पं सघृतं हुत्वा सर्वकामभाक् भवेत्। गुग्गुलं तु हुत्वा, हे राम, स्वप्ने शङ्करं पश्यति।
Verse 19
युञ्जते मनो ऽनुवाकं जप्त्वा दीर्घायुराप्नुयात् विष्णोरवाटमित्येतत् सर्वबाधाविनाशनं
“युञ्जते मनः” इत्यनुवाकं जप्त्वा दीर्घायुराप्नुयात्। “विष्णोरवाटम्” इत्यादि मन्त्रः सर्वबाधाविनाशनः।
Verse 20
रक्षोघ्नञ्च यशस्यञ्च तथैव विजयप्रदं अयत्नो अग्निरित्येतत् संग्रामे विजयप्रदं
एषो मन्त्रः रक्षोघ्नो यशस्करो तथा विजयप्रदः। ‘अयत्नोऽग्निः’ इत्येष एव संग्रामे विजयप्रदः॥
Verse 21
इदमापः प्रवहत स्नाने पापापनोदनं विश्वकर्मन्नु हविषा सूचीं लौहीन्दशाङ्गुलाम्
इदम्—“आपः प्रवहत” इति स्नाने पापापनोदनम्। विश्वकर्माणं च हविषा आहूय, दशाङ्गुलां लौहीं सूचीं जुहुयात्॥
Verse 22
कन्याया निखनेद्द्वारि सान्यस्मै न प्रदीयते देव सवितरेतेन जुहुयाद्बलकामो द्विजोत्तम
कन्यायाः द्वारि निखनेत्; ततोऽन्यस्मै न प्रदीयते। बलकामो द्विजोत्तम, एतेन देवसवितरि जुहुयात्॥
Verse 23
अग्नौ स्वाहेति जुहुयाद्बलकामो द्विजोत्तम तिलैर् यवैश् च धर्मज्ञ तथापामार्गतण्डुलैः
अग्नौ ‘स्वाहा’ इति जुहुयात् बलकामो द्विजोत्तम। तिलैर्यवैश्च धर्मज्ञ, तथापामार्गतण्डुलैः॥
Verse 24
सहस्रमन्त्रितां कृत्वा तथा गोरोचनां द्विज तिलकञ्च तथा कृत्वा जनस्य प्रियतामियात्
सहस्रमन्त्रितां कृत्वा गोरोचनां द्विज। तिलकं च तथा कृत्वा जनस्य प्रियतामियात्॥
Verse 25
रुद्राणाञ्च तथा जप्यं सर्वाघविनिसूदनं सर्वकर्मकरो होमस् तथा सर्वत्र शन्तिदः
तथैव रुद्रमन्त्राणां जपः कर्तव्यः; स सर्वाघविनिसूदनः। होमः सर्वकर्मकरः, सर्वत्र शान्तिदश्च भवति।
Verse 26
अजाविकानामश्वानां कुञ्जराणां तथा गवां मनुष्याणान्नरेन्द्राणां बालानां योषितामपि
अजाविकानामश्वानां कुञ्जराणां तथा गवाम्; मनुष्याणां नरेन्द्राणां बालानां योषितामपि (लक्षणफलानि ज्ञेयानि)।
Verse 27
ग्रामाणां नगरानाञ्च देशानामपि भार्गव विष्णोर्विराटमित्येतदिति घ , ञ च विष्टोरराटमित्येतदिति क , ज , ट च उपद्रुतानां धर्मज्ञ व्याधितानां तथैव च
ग्रामाणां नगराणां च देशानामपि भार्गव, विष्णोर्विराटमित्येतदिति घ-ञकारयुतम्; तथा ‘विष्टोरराटम्’ इत्येतदिति क- ज-टकारयुतम्। उपद्रुतानां धर्मज्ञ व्याधितानां तथैव च।
Verse 28
मरके समनुप्राप्ते रिपुजे च तथा भये रुद्रहोमः परा शान्तिः पायसेन घृतेन च
मरके समनुप्राप्ते रिपुजे च तथा भये, रुद्रहोमः परा शान्तिः पायसेन घृतेन च।
Verse 29
कुष्माण्डघृतहोमेन सर्वान् पापान् व्यपोहति शक्तुयावकभैक्षाशी नक्तं मनुजसत्तम
कुष्माण्डघृतहोमेन सर्वान् पापान् व्यपोहति। शक्तुयावकभैक्षाशी नक्तं, मनुजसत्तम।
Verse 30
बहिःस्नानरतो मासान्मुच्यते ब्रह्महत्यया मधुवातेति मन्त्रेण होमादितो ऽखिलं लभेत्
बहिःस्नानपरायणो मासं यः तिष्ठति स ब्रह्महत्यापापात् प्रमुच्यते। “मधुवातेति” मन्त्रेण होमादिकं कृत्वा अखिलं शुद्धिफलं सम्यक् लभेत्।
Verse 31
दधि क्राव्नेति हुत्वा तु पुत्रान् प्राप्नोत्यसंशयं तथा घृतवतीत्येतदायुष्यं स्यात् घृतेन तु
“दधि क्राव्णेति” मन्त्रेण हुत्वा तु पुत्रान् निःसंशयं प्राप्नोति। तथा “घृतवती” इति मन्त्रः आयुष्यकरः; घृतेनैव हव्यं दद्यात्।
Verse 32
स्वस्तिन इन्द्र इत्य् एतत्सर्वबाधाविनाशनं इह गावः प्रज्यायध्वमिति पुष्टिविवर्धनम्
“स्वस्तिन इन्द्र” इत्यादि मन्त्रः सर्वबाधोपद्रवनाशकः। “इह गावः प्रज्यायध्वम्” इति वचनं पुष्टिवृद्धिकरं समृद्धि-कल्याणवर्धनम्।
Verse 33
घृताहुतिसहस्रेण तथा लक्ष्मीविनाशनं श्रुवेण देवस्य त्वेति हुत्वापामार्गतण्डुलं
तथा घृताहुतिसहस्रेण लक्ष्मीविनाशनं (कुर्यात्)। “देवस्य त्वेति” मन्त्रेण श्रुवेणापामार्गतण्डुलं हुत्वा कर्म सिद्ध्यति।
Verse 34
मुच्यते विकृताच्छीघ्रमभिचारान्न संशयः रुद्र पातु पलशस्य समिद्भिः कनकं लभेत्
विकृताभिचारजनितात् शीघ्रं मुच्यते, न संशयः। “रुद्रः पातु” इति संरक्षणं; पलाशसमिद्भिः होमं कृत्वा कनकं लभेत्।
Verse 35
शिवो भवेत्यग्न्युत्पाते व्रीहिभिर्जुहुयान्नरः याः सेना इति चैतच्च तस्करेभ्यो भयापहम्
अग्न्युत्पातेऽशुभे जाते नरः व्रीहिभिर्होमं कुर्यात्—“शिवो भवेत्” इति जपन्। तथा “याः सेनाः” इति मन्त्रेणापि; एष विधिः तस्करेभ्यो भयापहः।
Verse 36
यो अस्मभ्यमवातीयाद्धुत्वा कृष्णतिलान्नरः सहस्रशो ऽभिचाराच्च मुच्यते विकृताद्द्विज
हे द्विज! यो नरः अस्मभ्यं (अग्नये) प्रीत्यर्थं कृष्णतिलान् हुत्वा, सः सहस्रशोऽभिचारात् तथा विकृतदोषेभ्यश्च मुच्यते।
Verse 37
अन्नेनान्नपतेत्येवं हुत्वा चान्नमवाप्नुयात् हंसः शुचिः सदित्येतज्जप्तन्तोये ऽघनाशनं
“अन्नेन अन्नपते” इति मन्त्रमुच्चार्य हुत्वा अन्नमवाप्नुयात्। तथा “हंसः शुचिः सत्” इति मन्त्रं तोये जप्तं पापनाशनं भवति।
Verse 38
चत्वारि भङ्गेत्येतत्तु सर्वपापहरं जले देवा यज्ञेति जप्त्वा तु ब्रह्मलोके महीयते
“चत्वारि भङ्गे” इत्यादि मन्त्रो जले जप्तः सर्वपापहरः। तथा “देवा यज्ञे” इति जप्त्वा ब्रह्मलोके महीयते।
Verse 39
वसन्तेति च हुत्वाज्यं आदित्याद्वरमाप्नुयात् सुपर्णोसीति चेत्यस्य कर्मव्याहृतिवद्भवेत्
“वसन्ते” इत्यादि मन्त्रमुच्चार्य आज्यं हुत्वा आदित्याद्वरमाप्नुयात्। “सुपर्णोऽसि” इति मन्त्रस्य तु कर्मव्याहृतिवत् प्रयोगः कार्यः।
Verse 40
नमः स्वाहेति त्रिर्जप्त्वा बन्धनान्मोक्षमाप्नुयात् अन्तर्जले त्रिरावर्त्य द्रुपदा सर्वपापमुक्
नमः स्वाहेति मन्त्रं त्रिवारं जप्त्वा बन्धनात् मोक्षमाप्नुयात्। अन्तर्जले त्रिरावर्त्य द्रुपदः सन् सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
Verse 41
इह गावः प्रजायध्वं मन्त्रोयं बुद्धिवर्धनः हुतन्तु सर्पिषा दध्ना पयसा पायसेन वा
इह हे गावः प्रजायध्वं—अयं मन्त्रो बुद्धिवर्धनः। सर्पिषा दध्ना पयसा पायसेन वा हुतं कुर्यात्॥
Verse 42
शतम् य इति चैतेन हुत्वा पर्णफलाणि च आरोग्यं श्रियमाप्नोति जीवितञ्च चिरन्तथा
‘शतं य’ इत्यनेन मन्त्रेण पर्णफलाणि च हुत्वा आरोग्यं श्रियं चाप्नोति तथा चिरजीवितम्॥
Verse 43
ओषधीः प्रतिमोदग्ध्वं वपने लवने ऽर्थकृत् अश्वावती पायसेन होमाच्छान्तिमवाप्नुयात्
ओषधीः प्रतिमोदग्ध्वा वपने लवनेऽर्थकृत्। अश्वावतीं पायसेन सह होमात् शान्तिमवाप्नुयात्॥
Verse 44
तस्मा इति च मन्त्रेन बन्धनस्थो विमुच्यते युवा सुवासा इत्य् एव वासांस्याप्नोति चोत्तमम्
‘तस्मा’ इति मन्त्रेण बन्धनस्थो विमुच्यते। ‘युवा सुवासा’ इत्यनेन चोत्तमानि वासांसि प्राप्नोति॥
Verse 45
मुञ्चन्तु मा शपथ्यानि सर्वान्तकविनाशनम् मा माहिंसीस्तिलाज्येन हुतं रिपुविनाशनं
मुञ्चन्तु मां शपथ्यशापाः; एष सर्वान्तकविनाशनः। मा मां हिंसीः—तिलाज्येन हुतं रिपुविनाशनम्।
Verse 46
नमो ऽस्तु सर्वसर्पेभ्यो घृतेन पायसेन तु कृणुधवं राज इत्य् एतदभिचारविनाशनं
नमोऽस्तु सर्वसर्पेभ्यः। घृतेन पायसेन च ‘कृणुध्वं राज’ इति वदन्—एतदभिचारविनाशनम्।
Verse 47
दूर्वाकाण्डायुतं हुत्वा काण्डात् काण्डेति मानवः ग्रामे जनपदे वापि मरकन्तु शमन्नयेत्
दूर्वाकाण्डायुतं हुत्वा ‘काण्डात् काण्डे’ इति मन्त्रेण; ग्रामे जनपदे वापि मरकस्य शमनं नयेत्।
Verse 48
रोगार्तो मुच्यते रोगात् तथा दुःखात्तु दुःखितः शतञ्चेति ट शतं वेति क औषधयः प्रतिमोदध्यमिति ज सर्वकिल्विषनाशनमिति घ , ञ च विघ्नविनाशनमिति क , छ च औडुम्बरीश् च समिधो मधुमान्नो वनस्पतिः
रोगार्तो मुच्यते रोगात्, दुःखितो दुःखतोऽपि च। ‘शतं’ इति टकारेण, ‘शतं’ इति ककारेण; ‘औषधयः’ इति जकारेण, ‘प्रतिमोदध्यं’ इति जकारेण; ‘सर्वकिल्विषनाशनम्’ इति घकारेण (ञकारेण च); ‘विघ्नविनाशनम्’ इति ककारेण (छकारेण च)। औडुम्बरीश्च समिधः, मधुमान्नो वनस्पतिः।
Verse 49
हुत्वा सहस्रशो राम धनमाप्नोति मानवः सौभाग्यं महदाप्नोति व्यवहारे तथा त्रयम्
हुत्वा सहस्रशो राम, धनमाप्नोति मानवः। सौभाग्यं महदाप्नोति, व्यवहारे तथा त्रयम्।
Verse 50
अपां गर्भमिति हुत्वा देवं वर्षापयेद्ध्रुवम् अपः पिवेति च तथा हुत्वा दधि घृतं मधु
अपां गर्भम् इति मन्त्रेण हुत्वा देवो ध्रुवं वर्षां प्रवर्तयेत्। तथा ‘अपः पिव’ इति हुत्वा दधि घृतं मधु च जुहुयात्।
Verse 51
प्रवर्तयति धर्मज्ञ महावृष्टिमनन्तरं नमस्ते रुद्र इत्य् एतत् सर्वोपद्रवनाशनं
धर्मज्ञ, अनन्तरमेव महावृष्टिं प्रवर्तयति। ‘नमस्ते रुद्र’ इत्येष मन्त्रः सर्वोपद्रवनाशनः।
Verse 52
सर्वशान्तिकरं प्रोक्तं महापातकनाशनं अध्यवोचदित्यनेन रक्षणं व्याधितस्य तु
सर्वशान्तिकरमिति प्रोक्तं महापातकनाशनम्। ‘अध्यवोचत्’ इत्यनेन जपेन व्याधितस्य विशेषतः रक्षणं भवति।
Verse 53
रक्षोघ्नञ्च यशस्यञ्च चिरायुःपुष्टिवर्धनम् सिद्धार्थकानां क्षेपेण पथि चैतज्जपन् सुखी
एष जपः रक्षोघ्नो यशस्यश्च चिरायुःपुष्टिवर्धनः। सिद्धार्थकक्षेपेण पथि चैतज्जपन् सुखी भवति।
Verse 54
असौ यस्ताम्र इत्य् एतत् पठन्नित्यं दिवाकरं उपतिष्ठेत धर्मज्ञ सायं प्रातरतन्द्रितः
धर्मज्ञ, ‘असौ यस्ताम्र’ इत्यादि मन्त्रं पठन् नित्यं दिवाकरम् उपतिष्ठेत्। सायं प्रातरतन्द्रितः सम्यगुपासीत।
Verse 55
अन्नमक्षयमाप्नोति दीर्घमायुश् च विन्दति प्रमुञ्च धन्वन्नित्येतत् षड्भिरायुधमन्त्रणं
अन्नमक्षयमाप्नोति दीर्घमायुश्च विन्दति। ‘प्रमुञ्च धन्वन् नित्य’ इत्येतत् षड्भिरक्षरैरायुधमन्त्रणं॥
Verse 56
रिपूणां भयदं युद्धेनात्रकार्या विचारणा मानो महान्त इत्य् एवं बालानां शान्तिकारकं
रिपूणां भयदं युद्धं नात्र कार्यो विचारणः। ‘मानो महान्त’ इत्येवं बालानां शान्तिकारकम्॥
Verse 57
नमो हिरण्यवाहवे इत्य् अनुवाकसप्तकम् राजिकां कटुतैलाक्तां जुहुयाच्छत्रुनाशनीं
‘नमो हिरण्यवाहवे’ इत्याद्यनुवाकसप्तकं जपेत्। राजिकां कटुतैलाक्तां जुहुयाच्छत्रुनाशनीम्॥
Verse 58
नमो वः किरिकेभ्यश् च पद्मलक्षाहुतैर् नरः राज्यलक्ष्मीमवाप्नोति तथा बिल्वैः सुवर्णकम्
‘नमो वः किरिकेभ्यः’ इति जपन् पद्मलक्षाहुतैर्नरः। राज्यलक्ष्मीमवाप्नोति बिल्वैश्च सुवर्णकम्॥
Verse 59
इमा रुद्रायेति तिलैर् होमाच्च धनमाप्यते प्रयुञ्जेति ग , घ , ञ च दूर्वाहोमेन चान्येन सर्वव्याधिविवर्जितः
‘इमा रुद्राय’ इति मन्त्रेण तिलैर्होमाच्च धनमाप्यते। ‘प्रयुञ्जे’ इति ग-घ-ञाक्षरैर्दूर्वाहोमेन चान्येन सर्वव्याधिविवर्जितः॥
Verse 60
आशुः शिशान इत्य् एतदायुधानाञ्च रक्षणे संग्रामे कथितं राम सर्वशत्रुनिवर्हणं
“आशुः शिशान” इत्यादि मन्त्रः संग्रामे आयुधानां रक्षणार्थं कथितः, हे राम; स सर्वशत्रुनिवारकः।
Verse 61
राजसामेति जुहुयात् सहस्रं पञ्चभिर्द्विज आज्याहुतीनां धर्मज्ञ चक्षूरोगाद्विमुच्यते
“राजसामेति” मन्त्रेण द्विजः पञ्चभिः सहस्रं आज्याहुतीः जुहुयात्; धर्मज्ञः तेन चक्षूरोगैः विमुच्यते।
Verse 62
शन्नो वनस्पते गेहे होमः स्याद्वास्तुदोषनुत् अग्न आयूंसि हुत्वाज्यं द्वेषं नाप्नोति केनचित्
“शन्नो वनस्पते” इति मन्त्रेण गेहे होमः कृतः स्यात्, स वास्तुदोषनुत्; तथा “अग्न आयूंसि” इत्याज्यं हुत्वा कश्चिदपि द्वेषं नाप्नोति।
Verse 63
अपां फेनेति लाजाभिर्हुत्वा जयमवाप्नुयात् भद्रा इतीन्द्रियैर् हीनो जपन् स्यात् सकलेन्द्रियः
“अपां फेनेति” मन्त्रेण लाजाभिः हुत्वा जयम् अवाप्नुयात्; तथा “भद्रा” इति जपन् इन्द्रियहीनः अपि सकलेन्द्रियः स्यात्।
Verse 64
अग्निश् च पृथिवी चेति वशीकरणमुत्तमम् अध्वनेति जपन् मन्त्रं व्यवहारे जयी भवेत्
“अग्निश्च पृथिवी चेति” इति वशीकरणं उत्तमम्; “अध्वने” इति मन्त्रं जपन् व्यवहारे जयी भवेत्।
Verse 65
ब्रह्म राजन्यमिति च कर्मारम्भे तु सिद्धिकृत् संवत्सरोसीति धृतैर् लक्षहोमादरोगवान्
कर्मारम्भे ‘ब्रह्म राजन्यम्’ इत्यादिमन्त्रः सिद्धिप्रदः। ‘संवत्सरोऽसि’ इति मन्त्रेण धैर्येण लक्षहोमं कृत्वा निरामयो भवति।
Verse 66
केतुं कृण्वन्नितीत्येतत् संग्रामे जयवर्धनम् इन्द्रोग्निर्धर्म इत्य् एतद्रणे धर्मनिबन्धनम्
‘केतुं कृण्वन्’ इत्येषो मन्त्रः संग्रामे जयवर्धनः। ‘इन्द्रोऽग्निर्धर्मः’ इत्येष मन्त्रः रणे धर्मनिबन्धनं भवति।
Verse 67
धन्वा नागेति मन्त्रश् च धनुर्ग्राहनिकः परः यजीतेति तथा मन्त्रो विज्ञेयो ह्य् अभिमन्त्रणे
‘धन्वा नाग’ इत्यादिमन्त्रः धनुर्ग्राहणाय परमो मन्त्रो ज्ञेयः। तथा ‘यजीत’ इत्यादिमन्त्रः अभिमन्त्रणकर्मणि विज्ञेयः।
Verse 68
मन्त्रश्चाहिरथेत्येतच्छराणां मन्त्रणे भवेत् वह्नीनां पितरित्येतत्तूर्णमन्त्रः प्रकीर्तितः
‘आहिरथे’ इत्यादिमन्त्रः शराणां मन्त्रणे विनियोज्यः। ‘वह्नीनां पितर्’ इत्येष तूर्णमन्त्रः प्रकीर्तितः।
Verse 69
युञ्जन्तीति तथाश्वानां योजने मन्त्र उच्यते आशुः शिशान इत्य् एतद्यत्रारम्भणमुच्यते
‘युञ्जन्ति’ इत्यादिमन्त्रः अश्वानां योजने उच्यते। ‘आशुः शिशानः’ इत्येष यत्रारम्भणे, अर्थात् प्रवृत्तौ, जपनीयः।
Verse 70
धर्मविवर्धनमिति ज मन्त्रश् च हि रथ ह्य् एतच्छराणामिति क , छ ,च विष्णोः क्रमेति मन्त्रश् च रथारोहणिकः परः आजङ्घेतीति चाश्वानां ताडनीयमुदाहृतं
“धर्मविवर्धनम्” इति ज-मन्त्रः। “रथो ह्येतैः शरैः समुपेतः” इति क-छ-च-मन्त्राः। “विष्णोः क्रमे” इति रथारोहणाय परो मन्त्रः। “आजङ्घेति” इत्यश्वानां ताडन-प्रेरण-शब्दोऽभिहितः।
Verse 71
याः सेना अभित्वरीति परसैन्यमुखे जपेत् दुन्दुभ्य इति चाप्येतद्दुन्दुभीताड्नं भवेत्
परसैन्यमुखे स्थित्वा “याः सेना अभित्वरीति” मन्त्रं जपेत्। “दुन्दुभ्य” इति च जपन् एतद्दुन्दुभीताडनविधिर्भवति।
Verse 72
एतैः पूर्वहुतैर् मन्त्रैः कृत्वैवं विजयी भवेत् यमेन दत्तमित्यस्य कोटिहोमाद्विचक्षणः
एतैः पूर्वहुतैर्मन्त्रैः एवमाचरन् विजयी भवेत्। “यमेन दत्तम्” इत्यस्य मन्त्रस्य कोटिहोमाद् विचक्षणोऽपि जयमाप्नुयात्।
Verse 73
रथमुत्पादयेच्छीघ्रं संग्रामे विजयप्रदम् आ कृष्णेति तथैतस्य कर्मव्याहृतिवद्भवेत्
संग्रामे विजयप्रदं रथं शीघ्रमुत्पादयेत्। अस्य कर्मणः “आ कृष्णेति” इति उच्चारः कर्मव्याहृतिवद् भवेत्।
Verse 74
शिवसंकल्पजापेन समाधिं मनसो लभेत् पञ्चनद्यः पञ्चलक्षं हुत्वा लक्ष्मीमवाप्नुयात्
शिवसंकल्पजापेन मनसः समाधिं लभेत्। पञ्चनद्यां पञ्चलक्षं हुत्वा लक्ष्मीमवाप्नुयात्।
Verse 75
यदा बधून्दक्षायणां मन्त्रेणानेन मन्त्रितम् सहस्रकृत्वः कनकं धारयेद्रिपुवारणं
यदा बधून्दक्षायणां मन्त्रेणानेन मन्त्रितम् सहस्रकृत्वः कनकं धारयेद्रिपुवारणं
Verse 76
इमं जीवेभ्य द्रति च शिलां लोष्ट्रञ्चतुर्दिशं क्षिपेद्गृहे तदा तस्य न स्याच्चौरभयं निशि
इमं जीवेभ्य द्रति च शिलां लोष्ट्रञ्चतुर्दिशं क्षिपेद्गृहे तदा तस्य न स्याच्चौरभयं निशि
Verse 77
परिमेगामनेनेति वशीकरणमुत्तमं हन्तुमभ्यागतस्तत्र वशीभवति मानवः
परिमेगामनेनेति वशीकरणमुत्तमं हन्तुमभ्यागतस्तत्र वशीभवति मानवः
Verse 78
भक्ष्यताम्वूलपुष्पाद्यं मन्त्रितन्तु प्रयच्छति यस्य धर्मज्ञ वशगः सोम्य शीघ्रं भविष्यति
भक्ष्यताम्वूलपुष्पाद्यं मन्त्रितन्तु प्रयच्छति यस्य धर्मज्ञ वशगः सोम्य शीघ्रं भविष्यति
Verse 79
शन्नो मित्र इतीत्येतत् सदा सर्वत्र शान्तिदं गणानां त्वा गणपतिं कृत्वा होमञ्चतुष्पथे
शन्नो मित्र इतीत्येतत् सदा सर्वत्र शान्तिदं गणानां त्वा गणपतिं कृत्वा होमञ्चतुष्पथे
Verse 80
वशीकुर्याज्जगत्सर्वम् सर्वधान्यैर् असंशयम् शिवसंकल्प इत्य् एतदिति घ , ज च पराङ्ने गायनेनेतीति क हिरण्यवर्णाः शुचयो मन्त्रोयमभिषेचने
सर्वधान्यैः सम्यगाहृतैः निःसंशयं जगत्सर्वं वशीकर्तुं शक्यते। अत्र ‘शिवसंकल्प’ इत्यादिमन्त्रः पाठभेदेषु निर्दिष्टः; अन्यपाठे ‘पराङ्ने गायनेने’ इत्यादिमन्त्रश्च विहितः। ‘हिरण्यवर्णाः शुचयः’ इति मन्त्रः अभिषेककर्मणि प्रयुज्यते।
Verse 81
शन्नो देवीरभिष्टये तथा शान्तिकरः परः एकचक्रेति मन्त्रेण हुतेनाज्येन भागशः
‘शन्नो देवीरभिष्टये’ इत्यनेन इष्टसिद्ध्यर्थं देवीः प्रार्थ्यन्ते, तथा परमः शान्तिकरः आवाह्यते। ‘एकचक्रेति’ मन्त्रेण भागशोऽज्यं हुत्वा वह्नौ समर्पयेत्।
Verse 82
ग्रहेभ्यः शान्तिमाप्नोति प्रसादं न च संशयः गावो भग इति द्वाभ्यां हुत्वाज्यङ्गा अवाप्नुयात्
ग्रहेभ्यः शान्तिं प्रसादं च निःसंशयं प्राप्नोति। ‘गावो’ ‘भग’ इत्यादिद्वाभ्यां मन्त्राभ्यां घृताहुतीः कृत्वा इष्टं शुभफलम् अवाप्नुयात्।
Verse 83
प्रवादांशः सोपदिति गृहयज्ञे विधीयते देवेभ्यो वनस्पत इति द्रुमयज्ञे विधीयते
‘प्रवादांशः सोपद्’ इति वाक्यं गृहयज्ञे विधीयते। ‘देवेभ्यो वनस्पते’ इति वाक्यं द्रुमयज्ञे विधीयते।
Verse 84
गायत्री वैष्णवी ज्ञेया तद्विष्णोः परमम्पदं सर्वपापप्रशमनं सर्वकामकरन्तथा
गायत्री वैष्णवी ज्ञेया; सा विष्णोः परमं पदम्। सा सर्वपापप्रशमनी सर्वकामप्रदायिनी च।
Frequently Asked Questions
It maps desired outcomes (śānti, health, wealth, victory, protection, rain, purification) to precise ritual inputs—specific Yajur-linked mantras, counts of oblations (often 1,000+), and carefully chosen offerings and fuels—creating a practical index of mantra–dravya–phala correspondences.
It repeatedly frames efficacy as purification: taint-destruction, sin-removal, obstacle-clearing, and peace are treated as dharmic disciplines. The closing emphasis on Vaiṣṇavī Gāyatrī and Viṣṇu’s supreme station places ritual success within a larger trajectory of inner refinement leading toward liberation.