Dharmaranya Khanda
Dharmaranya Mahatmya
This section is anchored in the sacred landscape associated with Vārāṇasī (Kāśī) and the named forest-region Dharmāraṇya. It presents the area as a densely sacralized tīrtha-field served by major deities (Brahmā, Viṣṇu, Maheśa), directional guardians, divine mothers, and celestial beings, thereby situating local topography within pan-Indic cosmological governance. The narrative also encodes a social-religious ecology: communities of learned brāhmaṇas, ritual performance, śrāddha offerings, and merit-transfer doctrines are tied to the place’s identity.
Adhyayas in Dharmaranya Mahatmya
40 chapters to explore.
Adhyaya 1
धर्मारण्यकथाप्रस्तावः (Prologue to the Dharmāraṇya Narrative)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ ନୈମିଷକ୍ଷେତ୍ରରେ ପୁରାଣ-ଶ୍ରବଣର ଢାଞ୍ଚା ସ୍ଥାପନ କରେ। ଶୌନକାଦି ଋଷିମାନେ ସୂତ (ଲୋମହର୍ଷଣ)ଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ସଞ୍ଚିତ ପାପକୁ ନାଶ କରିପାରୁଥିବା ପବିତ୍ର କଥା ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସୂତ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ କରି ଦେବାନୁଗ୍ରହରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ପରମ ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତାପରେ କଥାର ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତର ଖୋଲିଯାଏ—ଧର୍ମ (ଯମ/ଧର୍ମରାଜ) ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାକୁ ଯାଇ ଦେବତା, ଋଷି, ବେଦ ଓ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିରୂପରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ସଭା ଦେଖନ୍ତି। ସେଠାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମୁଖରୁ ‘ଧର୍ମାରଣ୍ୟ-କଥା’ ଶୁଣନ୍ତି—ଯାହା ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଫଳଦାୟି, ବିସ୍ତୃତ ଓ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସଂୟମିନୀକୁ ଫେରି ଧର୍ମରାଜ ନାରଦଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି; ଯମଙ୍କର ସୌମ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ଭାବ ଦେଖି ନାରଦ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଧର୍ମାରଣ୍ୟ-କଥା ଶ୍ରବଣରୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି ବୋଲି ଯମ କହି, ଏହାର ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଶକ୍ତି—ଗ୍ରନ୍ଥୋକ୍ତ ଭାଷାରେ ଘୋର ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିଦାୟି—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ନାରଦ ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସଭାକୁ ଯିବେ ଏବଂ ଆଗାମୀ ଉପଦେଶରେ ଉତ୍ପତ୍ତି, ରକ୍ଷା, କାଳକ୍ରମ, ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ଫଳ ଓ ତୀର୍ଥସ୍ଥିତି ଇତ୍ୟାଦି କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଆସିବ ବୋଲି ସୂଚନା ମିଳେ।
Adhyaya 2
Dharmāraṇya-Māhātmya: Vārāṇasī’s Sacred Forest, Merit of Death, and Ancestral Rites
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ୟାସ ଅଲଙ୍କାରମୟ ଭାବେ ବାରାଣସୀର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ସେହି ପବିତ୍ର ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟବନ ଭାବେ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଲୋକପାଳ/ଦିକ୍ପାଳ, ମାତୃଗଣ, ଶିବ-ଶକ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରା ଆଦି ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ତାଲିକା ଦେଇ ସ୍ଥାନଟିକୁ ନିତ୍ୟ ପୂଜିତ ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ତାପରେ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପିତ—ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଯେ କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, କୀଟପତଙ୍ଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ସ୍ଥିର ମୁକ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଶୈଳୀରେ ସଂଖ୍ୟାସହ କୁହାଯାଏ। ପରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ବିଧି: ଯବ, ବ୍ରୀହି, ତିଳ, ଘିଅ, ବିଲ୍ବପତ୍ର, ଦୂର୍ବା, ଗୁଡ଼ ଓ ଜଳ ସହ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତି ଓ ବଂଶପରମ୍ପରାର ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ ବୋଲି ପିଢ଼ି-ବଂଶଗଣନା ସହ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଧର୍ମାରଣ୍ୟର ସମନ୍ୱିତ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ରିତ—ବୃକ୍ଷଲତା, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ବୈରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ସହବାସ—ଏହା ଧର୍ମମୟ ପରିବେଶର ନୀତିମୟ ପ୍ରତିଛବି। ଶାପ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବଂ ବେଦାଧ୍ୟୟନ-ନିୟମପରାୟଣ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମୁଦାୟ (ଅଠାର ହଜାର ଇତ୍ୟାଦି) ଥିବା କଥା କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଧର୍ମାରଣ୍ୟ କେବେ କାହିଁକି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ପୃଥିବୀରେ ଏହା କିପରି ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସତି (ଅଠାର ହଜାର ସଂଖ୍ୟା ସହ) କିପରି ଗଢ଼ିଉଠିଲା—ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Adhyaya 3
Dharmarāja’s Tapas in Dharmāraṇya and the Devas’ Attempted Distraction (धर्मारण्ये धर्मराजतपः–देवव्याकुलता–अप्सरःप्रेषणम्)
ବ୍ୟାସ ଏକ ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଯାହାର ଶ୍ରବଣ ପାବନକର। ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଧର୍ମରାଜ (ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର) ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପ କରନ୍ତି—ଦେହ କ୍ଷୀଣ, ଅଚଳ, ଅଳ୍ପ ଶ୍ୱାସରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି ପରମ ଆତ୍ମସଂଯମ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ତପସ୍ୟାଜନିତ ତେଜରେ ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ହାରାଇବା ଆଶଙ୍କାରେ କୈଲାସରେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଶିବ ଅନିର୍ବଚନୀୟ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି, ଗୁଣମାନଙ୍କ ଆଧାର, ଜଗତ୍-ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମୂଳ କାରଣ ଓ ବିଶ୍ୱରୂପ। ଶିବ କହନ୍ତି ଧର୍ମରାଜ କୌଣସି ଆପଦ ନୁହେଁ; ତଥାପି ଇନ୍ଦ୍ର ମନେ ଅଶାନ୍ତ ରହି ସଭା ଡାକନ୍ତି। ବୃହସ୍ପତି ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି—ତପକୁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରତିରୋଧ କରିହେବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ପଠାଯାଉ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ମୋହକ ଭାବଭଙ୍ଗୀରେ ଧ୍ୟାନଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବନ-ଆଶ୍ରମର ଶୋଭା—ପୁଷ୍ପ, ପକ୍ଷୀଗାନ, ପଶୁମାନଙ୍କ ସୌହାର୍ଦ୍ୟ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ପ୍ରଧାନ ଅପ୍ସରା ବର୍ଧନୀ ବୀଣା, ତାଳ-ଲୟ ସହ ନୃତ୍ୟ କରେ; ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ମନ କ୍ଷଣମାତ୍ର ବିଚଳିତ ହୁଏ। ତେବେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଧର୍ମନିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏମିତି ଉଦ୍ବେଗ କାହିଁକି? ବ୍ୟାସ ନୀତି-ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି: ପ୍ରମାଦ ପତନର କାରଣ; କାମପ୍ରଲୋଭନ ମହାମାୟା, ଯାହା ତପ, ଦାନ, ଦୟା, ସଂଯମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଶୁଚିତା ଓ ଲଜ୍ଜା ଆଦି ଗୁଣକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ କରି ବନ୍ଧନରେ ପକାଇଦିଏ।
Adhyaya 4
Dharmāraṇya Māhātmya: Varddhanī–Dharma Dialogue, Śiva’s Boons, and the Institution of Dharmavāpī
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ଏମିତି ଏକ କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ଯାହା ଯମଦୂତଙ୍କ ଭୟକୁ ନିବାରେ, କାରଣ ଏଠାରେ ଧର୍ମ/ଯମଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ତପ କରୁଥିବା ଧର୍ମଙ୍କ ସହ ଅପ୍ସରା ବର୍ଦ୍ଧନୀଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ ହୁଏ; ସେ ତାଙ୍କ ପରିଚୟ ପଚାରନ୍ତି। ବର୍ଦ୍ଧନୀ କହେ—ଧର୍ମଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ଅସ୍ଥିର ହେବ ବୋଲି ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟ କରି ମୋତେ ପଠାଇଥିଲେ। ସତ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ବର ଦିଅନ୍ତି: ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରେ ସ୍ଥିରତା ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାମରେ ତୀର୍ଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପାଞ୍ଚ ରାତିର ଆଚରଣ ସହ ନିୟମ; ସେଠାରେ ଦାନ-ଜପ-ପାଠର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳିବ। ତାପରେ ଧର୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପ କରନ୍ତି; ଦେବମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ଶିବ ଆସି ତପସ୍ୟାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବର ଦିଅନ୍ତି। ଧର୍ମ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ତ୍ରିଲୋକରେ ‘ଧର୍ମାରଣ୍ୟ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଅମାନବ ଜୀବ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ତୀର୍ଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଉ। ଶିବ ନାମକୁ ସ୍ଥିର କରି, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର/ମହାଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ଲିଙ୍ଗସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦେବାକୁ କହି, ଧର୍ମବାପୀ ସ୍ଥାପନା କରନ୍ତି। ପରେ ଧର୍ମେଶ୍ୱର ସ୍ମରଣ-ପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଧର୍ମବାପୀରେ ସ୍ନାନ ଓ ଯମ ପାଇଁ ତର୍ପଣ-ମନ୍ତ୍ର, ରୋଗ-ଶୋକ-ଉପଦ୍ରବ ନିବାରଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୟ (ଅମାବାସ୍ୟା, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଗ୍ରହଣ ଇତ୍ୟାଦି), ତୀର୍ଥତାରତମ୍ୟ ଏବଂ ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ପରଲୋକରେ ଉତ୍ତମ ଗତି—ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 5
सदाचार-शौच-सन्ध्या-विधि (Ethical Conduct, Purity, and Sandhyā Procedure)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧର୍ମ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ ‘ସଦାଚାର’ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ୟାସ ଜୀବମାନଙ୍କ ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କର କ୍ରମିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଖାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବିଦ୍ୟା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ପରତାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କହନ୍ତି। ସଦାଚାରକୁ ଦ୍ୱେଷ-ଆସକ୍ତିରହିତ ଧର୍ମମୂଳ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି; ଦୁରାଚାର ଲୋକନିନ୍ଦା, ରୋଗ ଓ ଆୟୁହ୍ରାସ ଆଣେ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ଯମ-ନିୟମ (ସତ୍ୟ, ଅହିଂସା, ସଂଯମ, ଶୌଚ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଉପବାସ ଆଦି), କାମ-କ୍ରୋଧ-ମୋହ-ଲୋଭ-ମାତ୍ସର୍ୟ ପରି ଅନ୍ତଃଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା, ଏବଂ କ୍ରମେ ଧର୍ମସଞ୍ଚୟର ପଥ ଦିଆଯାଇଛି। ମଣିଷ ଏକା ଜନ୍ମେ ଏକା ମରେ; ପରଲୋକକୁ କେବଳ ଧର୍ମ ହିଁ ସାଥି ଯାଏ—ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଶ। ଅନ୍ତିମ ଭାଗରେ ନିତ୍ୟଚର୍ଯ୍ୟାବିଧି—ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ମରଣ, ନିବାସରୁ ଦୂରେ ମଳତ୍ୟାଗ ନିୟମ, ମାଟି-ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧି, ଆଚମନ ମାନ, କିଛି ଦିନ ଦନ୍ତଧାବନ ନିଷେଧ, ପ୍ରାତଃସ୍ନାନର ମହିମା, ଏବଂ ପ୍ରାଣାୟାମ-ଅଘମର୍ଷଣ-ଗାୟତ୍ରୀଜପ-ସୂର୍ଯ୍ୟାର୍ଘ୍ୟ-ତର୍ପଣ ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟାବିଧି—ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହାକୁ ସଂଯମୀ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥିର ନିତ୍ୟଧର୍ମ ଭାବେ ଉପସଂହାର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 6
गृहस्थधर्म-उपदेशः (Householder Dharma: pañcayajña, hospitality, and conduct codes)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ଗୃହସ୍ଥ-ଆଚାର ବିଷୟରେ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସମାଜ ଓ ଯଜ୍ଞ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆଧାର ଗୃହସ୍ଥ; ଦେବ, ପିତୃ, ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପୋଷଣ-ଆଶ୍ରୟରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ତ୍ରୟୀମୟୀ ଧେନୁ’ ଉପମାରେ ଚାରି ଥନ—ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ବଷଟ୍, ହନ୍ତ—କ୍ରମେ ଦେବାର୍ପଣ, ପିତୃତର୍ପଣ, ଋଷି/ବିଧି-ପାଳନ, ଏବଂ ମାନବ-ଆଶ୍ରିତଙ୍କ ପୋଷଣକୁ ସୂଚାଏ; ବେଦପାଠ ଓ ଅନ୍ନଦାନକୁ ନିତ୍ୟଧର୍ମ ଭାବେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ତାପରେ ଦୈନିକ କ୍ରମ—ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି, ତର୍ପଣ, ପୂଜା, ଭୂତବଳି, ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅତିଥି-ସତ୍କାର—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ‘ଅତିଥି’ ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥି ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଅସୁବିଧା ନଦେଇ ସ୍ୱାଗତ, ଯଥାଶକ୍ତି ଭୋଜନଦାନ ଓ ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଆଚରଣ ଆଦେଶିତ। ୟୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଆଠ ବିବାହରୂପ—ବ୍ରାହ୍ମ, ଦୈବ, ଆର୍ଷ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ଆସୁର, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ପୈଶାଚ—ନୈତିକ କ୍ରମରେ ବିଚାର ହୁଏ ଏବଂ କନ୍ୟାଶୁଲ୍କକୁ ବିକ୍ରୟଭାବ ସମାନ କହି ନିନ୍ଦା କରାଯାଏ। ପରେ ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ—ବ୍ରହ୍ମ, ପିତୃ, ଦେବ, ଭୂତ, ନୃ—ବିଧାନ, ବୈଶ୍ୱଦେବ ଓ ଅତିଥିସେବା ଅବହେଳାର ଦୋଷ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧି-ସଂଯମ, ଅନଧ୍ୟାୟ, ବାକ୍ନୀତି, ବୃଦ୍ଧ-ଗୁରୁସମ୍ମାନ, ଦାନଫଳ ନିୟମ ଦେଇ, ଏହାକୁ ଧର୍ମାରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିସମ୍ମତ ଆଚାର ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।
Adhyaya 7
धर्मवापी-श्राद्धमाहात्म्यं तथा पतिव्रताधर्म-नियमाः (Dharma-vāpī Śrāddha Māhātmya and the Ethical Guidelines of Pativratā-dharma)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସମ୍ବାଦରୂପେ ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ଓ ଗୃହଧର୍ମ-ନୀତି ଏକାତ୍ମ ହୋଇଛି। ବ୍ୟାସ ପ୍ରଥମେ ଧର୍ମବାପୀ ତୀର୍ଥରେ ପହଞ୍ଚି ପିତୃତର୍ପଣ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନର ଅସାଧାରଣ ଫଳ କହନ୍ତି—ଏଥିରେ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପରଲୋକସ୍ଥିତିରେ ଥିବା ଦିବଙ୍ଗତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଲାଭ ବ୍ୟାପେ। ପରେ କଳିଯୁଗକୁ ଲୋଭ, ବିରୋଧ, ପରନିନ୍ଦା ଓ ସାମାଜିକ କଳହରେ ଅସ୍ଥିର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତଥାପି ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣରେ ଶୁଦ୍ଧି ସମ୍ଭବ—ବାକ୍-ମନ-ଦେହ ଶୌଚ, ଅହିଂସା, ସଂଯମ, ମାତାପିତାଭକ୍ତି, ଦାନ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞାନ-ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା। ଶୌନକଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସୂତ ପତିବ୍ରତା ନାରୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତି—ଆଚରଣସଂଯମ, ପତିହିତକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ଅପକୀର୍ତ୍ତିକର ପରିବେଶ ଏଡ଼ାଇବା, ମିତଭାଷା-ଶିଷ୍ଟାଚାର, ଓ ଗୃହପୂଜା ନିୟମ। ଅଧର୍ମାଚରଣ ପାଇଁ ନୀଚଯୋନି ଇତ୍ୟାଦି ଦୁଷ୍ଫଳର ସତର୍କବାଣୀ ରହିଛି। ଶେଷରେ ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନର ମହିମା ପୁନରୁକ୍ତ—ଭକ୍ତିରେ କରାଯାଇଥିବା ଅଳ୍ପ ଅର୍ପଣ ମଧ୍ୟ କୁଳରକ୍ଷା କରେ, କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମାର୍ଜିତ ଧନ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବ୍ୟବହାର ଦୋଷକର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଉପସଂହାରରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ନିତ୍ୟ କାମଦ, ଯୋଗୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷଦ ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସଫଳତାଦାୟକ ବୋଲି ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ।
Adhyaya 8
Dharmāraṇya-Prastāva: Deva-samāgama and Sṛṣṭi-Kathā (धर्मारण्यप्रस्तावः—देवसमागमः सृष्टिकथा च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧର୍ମାରଣ୍ୟର କଥା ଆହୁରି ଶୁଣିବାକୁ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି—ଏହା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣୋଦ୍ଭବ ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ଯାହା ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ) ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଥିଲେ; ଏହାର ଶ୍ରବଣ ବହୁତୀର୍ଥଫଳଦାୟକ ଓ ବିଘ୍ନନାଶକ। ପରେ ଦୃଶ୍ୟ କୈଳାସକୁ ଯାଏ—ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର, ଦଶଭୁଜ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଶୂଳପାଣି ଶିବ କପାଳ ଓ ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ ଧାରଣ କରି ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତ; ଋଷି-ସିଦ୍ଧ-ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ଦେଖନ୍ତି—ଦେବମାନେ ଓ ଉଚ୍ଚ ଦେବତାମାନେ ଶିବଦ୍ୱାରେ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଶିବ ଉଠି ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ସ୍କନ୍ଦ କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଶିବ କହନ୍ତି—ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକଥା କହନ୍ତି—ପ୍ରଳୟରେ ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ଥିତି, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଉଦ୍ଭବ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜଳବିହାର, ବଟବୃକ୍ଷ ଓ ପତ୍ରଶୟୀ ଶିଶୁରୂପ, ନାଭିକମଳରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ଲୋକମଣ୍ଡଳ-ଯୋନିଭେଦ ସହ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦେଶ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର, କଶ୍ୟପ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ, ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଧର୍ମଙ୍କ ଭୂମିକାରୁ “ଧର୍ମାରଣ୍ୟ” ନାମବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଦେବ-ସିଦ୍ଧ-ଗନ୍ଧର୍ବ-ନାଗ-ଗ୍ରହାଦିଙ୍କ ମହାସମାଗମ ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଦିବ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱ, ପୁଣ୍ୟଭୂଗୋଳ ଓ ଦେବୋପଦେଶକୁ ଏକ ସେତୁରେ ଯୋଡ଼ନ୍ତି।
Adhyaya 9
धर्मारण्ये देवसमागमः तथा ऋष्याश्रमस्थापनम् (Divine Assembly in Dharmāraṇya and the Establishment of Ṛṣi-Āśramas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦମୟ କଥନରେ ଗଠିତ। ବ୍ୟାସ ପୁଣ୍ୟକଥା କହନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ଆଗମନର କାରଣ ପଚାରିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ତ୍ରିଲୋକରେ ଭୟ ନାହିଁ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପୁରାତନ ତୀର୍ଥକୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ହିଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡ଼ାରୂଢ଼ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ ସହଯାତ୍ରୀ ହୁଅନ୍ତି। ଧର୍ମରାଜ ଯମ ଦିବ୍ୟ ସମୂହକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆତିଥ୍ୟ ଓ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପୂଜାରେ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି—କ୍ଷେତ୍ରର ତୀର୍ଥତ୍ୱ ଭଗବତ୍କୃପା ଓ ଦେବତାସନ୍ତୋଷରୁ ସିଦ୍ଧ। ବିଷ୍ଣୁ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ, ଯମ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଋଷି-ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନର ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ତୀର୍ଥର ରକ୍ଷା, ଉପଦ୍ରବ ନିବାରଣ ଏବଂ ବେଦପାଠ-ଯଜ୍ଞଧ୍ୱନିରେ ଅରଣ୍ୟ ଗୁଞ୍ଜିବା ପାଇଁ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିରାଟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦିବ୍ୟ ସହାୟତାରେ ଅନେକ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଋଷିଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ଗୋତ୍ର-ପ୍ରବର ଓ ବଂଶପରମ୍ପରା ସହ, ଯଥାସ୍ଥାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏହି ସ୍ଥାପିତ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ନାମ ଓ ନିବାସସ୍ଥାନ ପଚାରନ୍ତି ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ତାଲିକା ଚାଲିଥାଏ। ଶେଷ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକରେ ଦେବୀନାମ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କାମଧେନୁ ଆହ୍ୱାନର ସଙ୍କେତ ମିଳି, ଧର୍ମପୋଷଣରେ ଦୈବ ସହାୟତାର ଭାବ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
Adhyaya 10
Kāmadhenū’s Creation of Attendants and the Regulation of Saṃskāras in Dharmāraṇya (कामधेन्वनुचर-निर्माण तथा संस्कारानुशासन)
ବ୍ୟାସ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି, ଯାହା ଯଜ୍ଞଜୀବନ ପାଇଁ ସେବା-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ କାମଧେନୁଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯାଜ୍ଞିକ ପାଇଁ ଯୁଗଳ ଅନୁଚର ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ ହୁଏ; ତାହାରୁ ଶିଖା ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ପରି ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନଧାରୀ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ସଦାଚାରରେ ନିପୁଣ ଏକ ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ବଡ଼ ସମୁଦାୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସମିଧ, ପୁଷ୍ପ, କୁଶ ଆଦି ନିତ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନାମକରଣ, ଅନ୍ନପ୍ରାଶନ, ଚୂଡାକରଣ/ଚୌଳ, ଉପନୟନ ଆଦି ସଂସ୍କାର ଅନୁଚରଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମାତ୍ର କରିବା ଦରକାର; ଅନୁମତି ଅବହେଳା କଲେ ପୁନଃପୁନଃ ଦୁଃଖ, ରୋଗ ଓ ସାମାଜିକ କ୍ଷତି ପରି ଦୁଷ୍ଫଳ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ କାମଧେନୁଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସେ ଅନେକ ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ତୀର୍ଥର ସମାହାର ଥିବା ପବିତ୍ର ଆଧାର। ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ବିବାହ ଓ ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ, ବ୍ୟାସ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତି କଥା କହନ୍ତି: ଶିବଙ୍କ ଦୂତ ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କୁ କନ୍ୟା ମାଗିଲେ, ସେ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ; ଶିବଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ଶେଷରେ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଦେଇଦିଏ। ଅନୁଚରମାନେ ବୈଦିକ ବିଧିରେ ଆଜ୍ୟଭାଗାଦି ହୋମ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ-ବିବାହ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଚଳିତ ରୀତିର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ବସତି ଗଢ଼ିଉଠେ; ବିଭିନ୍ନ ଜପ-ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ଅନୁଚର ସମୁଦାୟ ଓ ତାଙ୍କ ନାରୀମାନେ ଗୃହସେବା ଓ ଯଜ୍ଞସହାୟତା ଦ୍ୱାରା ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଇ ସ୍ଥାନାଧିଷ୍ଠିତ ଧର୍ମର ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଆଦର୍ଶ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Adhyaya 11
Lolajihva-vadhaḥ and the Naming of Satya Mandira (लोलजिह्ववधः सत्यमन्दिरनामकरणं च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ–ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସମ୍ବାଦ ଚାଲିଥାଏ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆହୁରି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରି କହନ୍ତି ଯେ ବ୍ୟାସବାଣୀର ‘ଅମୃତ’ ତାଙ୍କୁ କେବେ ତୃପ୍ତ କରେନାହିଁ। ବ୍ୟାସ ଯୁଗାନ୍ତର ଏକ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ରାକ୍ଷସାଧିପ ଲୋଲଜିହ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ତ୍ରିଲୋକରେ ଆତଙ୍କ ପ୍ରସାର କରେ, ପରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ଆସି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ଜିତି ଏକ ସୁନ୍ଦର ପବିତ୍ର ବସତିକୁ ଦହନ କରେ; ସେଠାର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପଳାଇଯାନ୍ତି। ତେବେ ଶ୍ରୀମାତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନେକ ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ତ୍ରିଶୂଳ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା, ପାଶ-ଅଙ୍କୁଶ, ଖଡ୍ଗ, ପରଶୁ ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣରକ୍ଷା ଓ ରାକ୍ଷସନାଶ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଲୋଲଜିହ୍ୱର ଗର୍ଜନରେ ଦିଗ ଓ ସମୁଦ୍ର କମ୍ପିଉଠେ; ଇନ୍ଦ୍ର (ବାସବ) ନଲକୂବରକୁ ଗୁପ୍ତ ସମ୍ବାଦ ପାଇଁ ପଠାନ୍ତି, ସେ ଯୁଦ୍ଧବୃତ୍ତାନ୍ତ ଜଣାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ (ଏହି କଥନରେ ସତ୍ୟଲୋକରୁ) ଅବତରି ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି ଲୋଲଜିହ୍ୱକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରନ୍ତି; ଦେବୀମାନଙ୍କ ପ୍ରହାର ମଧ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସ ନିହତ ହୁଏ। ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ବିସ୍ଥାପିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଆଯାଏ—ବାସୁଦେବଙ୍କ ଚକ୍ରରେ ରାକ୍ଷସ ନଷ୍ଟ। ସେମାନେ ପରିବାର ସହ ଫେରି ତପ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ପୁନରାରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ବସତିର ନାମ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—କୃତଯୁଗରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ‘ସତ୍ୟ ମନ୍ଦିର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Adhyaya 12
गणेशोत्पत्तिः एवं धर्मारण्ये प्रतिष्ठा (Gaṇeśa’s Origin and Installation in Dharmāraṇya)
ବ୍ୟାସ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ‘ସତ୍ୟମନ୍ଦିର’ ନାମରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବସତିର ସୁରକ୍ଷାର୍ଥ ପବିତ୍ରୀକରଣ ଓ ପରିସର-ବିନ୍ୟାସ କଥା କହନ୍ତି। ଧ୍ୱଜ-ପତାକାରେ ସୁଶୋଭିତ ପ୍ରାକାର, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ପୀଠ, ଏବଂ ଚାରି ଦିଗରେ ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପୂର୍ବେ ଧର୍ମେଶ୍ୱର, ଦକ୍ଷିଣେ ଗଣନାୟକ (ଗଣେଶ), ପଶ୍ଚିମେ ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ଉତ୍ତରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ—ଏହି ଦିଗରକ୍ଷା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଦେବୀୟ ସୁରକ୍ଷା-ମାନଚିତ୍ର ଗଢ଼ିଉଠେ। ତାପରେ ଗଣେଶଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଆସେ। ପାର୍ବତୀ ଦେହଶୁଦ୍ଧିର ଲେପ/ମଳରୁ ଏକ ବାଳକ ରୂପ ଗଢ଼ି ପ୍ରାଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଦ୍ୱାରପାଳ କରନ୍ତି। ମହାଦେବ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ ବାଧା ହେବାରୁ ସଂଘର୍ଷ ହୋଇ ବାଳକର ଶିରଚ୍ଛେଦ ହୁଏ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଶୋକ ଶମନ ପାଇଁ ମହାଦେବ ଗଜଶିର ଲଗାଇ ତାକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରି ‘ଗଜାନନ’ ନାମ ଦିଅନ୍ତି। ଦେବ-ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଗଣେଶ ବର ଦେଇ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ରହି ସାଧକ, ଗୃହସ୍ଥ ଓ ବଣିକସମୁଦାୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ, ବିଘ୍ନନାଶ ଓ କଲ୍ୟାଣ ଦେବେ, ଏବଂ ବିବାହ-ଉତ୍ସବ-ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରଥମ ପୂଜ୍ୟ ହେବେ।
Adhyaya 13
रविक्षेत्रे संज्ञातपः, अश्विनौ-उत्पत्तिः, रविकुण्ड-माहात्म्यं च (Saṃjñā’s austerity in Ravikṣetra, the birth of the Aśvins, and the Māhātmya of Ravikuṇḍa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱୟର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ/ସୂର୍ଯ୍ୟସାନ୍ନିଧ୍ୟ କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲା। ବ୍ୟାସ ସଂଜ୍ଞା–ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜ ସହିନ ପାରି ସଂଜ୍ଞା ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଛାୟାକୁ ପ୍ରତିନିଧି କରି, ଗୃହଧର୍ମ ପାଳନ ଓ ରହସ୍ୟ ଗୋପନ ରଖିବାକୁ କହି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହାର ପରିଣତିରେ ଯମ ଓ ଯମୁନାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ପରେ ଯମ ସହ ବିବାଦରୁ ଛାୟାର ପରିଚୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଖୋଜି ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ବା (ଘୋଡ଼ୀ) ରୂପେ ଘୋର ତପ କରୁଥିବା ଦେଖନ୍ତି। କଥାନୁସାରେ ନାସିକା-ପ୍ରଦେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଶେଷ ସଂଯୋଗରୁ ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ର—ଅଶ୍ୱିନୌ—ଦିବ୍ୟ ଯମଜ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ପରେ ରବିକୁଣ୍ଡର ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ବକୁଲାର୍କ ପୂଜାରେ ପାପକ୍ଷୟ, ଆରୋଗ୍ୟ, ରକ୍ଷା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ କର୍ମଫଳବୃଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି। ସପ୍ତମୀ, ରବିବାର, ଗ୍ରହଣ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବ୍ୟତୀପାତ ଓ ବୈଧୃତି ଆଦି କାଳରେ ବିଶେଷ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 14
Hayagrīva-hetu-nirūpaṇa (The Causal Account of Viṣṇu as Hayagrīva) | हयग्रीवहेतुनिरूपणम्
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବହୁ-ସ୍ୱରୀୟ ଧାର୍ମିକ-ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଜିଜ୍ଞାସା ଦେଖାଯାଏ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ କେବେ ଓ କିପରି ତପ କଲେ—ତାହା କ୍ରମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ପରେ ସ୍କନ୍ଦ ରୁଦ୍ର/ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଗୁଣାତୀତ, ସୃଷ୍ଟି-ପାଳନ-ସଂହାରକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ କାହିଁକି ଅଶ୍ୱମୁଖ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଯାହାକୁ ହୟଗ୍ରୀବ/କୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ବରାହ, ନରସିଂହ, ବାମନ, ପରଶୁରାମ, ରାମ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅବତାରକାର୍ଯ୍ୟ ଓ କଲ୍କି-ଭବିଷ୍ୟତ ସଙ୍କେତ ସଂକ୍ଷେପରେ ଆସି, ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଏକେ ପରମ ଶକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଏ। ରୁଦ୍ର କାରଣକଥା କହନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଦେବମାନେ ଯୋଗାରୂଢ଼ ଓ ଧ୍ୟାନସ୍ଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମିଳାଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପରେ ବାମ୍ର୍ୟ (ପିପିଳିକା/ବଲ୍ମୀକ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜୀବ) ଦ୍ୱାରା ଧନୁଷର ଡୋରି (ଗୁଣ) କାଟି ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଉପାୟ ହୁଏ; ‘ସମାଧି ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଧର୍ମସଙ୍କୋଚ ମଧ୍ୟ ଉଠେ, କିନ୍ତୁ ବାମ୍ର୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଦେଇ ସମ୍ମତି ହୁଏ। ଡୋରି କଟିବା ସହ ଧନୁଷର ଝଟକାରେ ଗୋଟିଏ ଶିର ଛିଣ୍ଡି ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଏ; ଦେବମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଖୋଜ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ଏହିପରି ହୟଗ୍ରୀବ-ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଯୋଗସମାଧି-ସଂଲଗ୍ନ ଦିବ୍ୟ କାରଣବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରସ୍ଥାନ ହୁଏ।
Adhyaya 15
हयग्रीवोत्पत्तिः तथा धर्मारण्यतीर्थमाहात्म्यम् (Hayagrīva’s Manifestation and the Māhātmya of Dharmāraṇya Tīrthas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇଟି ସଂଲଗ୍ନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ରହିଛି। ପ୍ରଥମେ ଦେବସଙ୍କଟ—ଦେବମାନେ ‘ଶିର’ ଖୋଜି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବତା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରୂପ ଗଢ଼ିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟରଥ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏକ ଅଶ୍ୱଶିର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇ ହୟଗ୍ରୀବ ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଦେବଗଣ ସ୍ତୁତି କରି ହୟଗ୍ରୀବ/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଓଂକାର, ଯଜ୍ଞ, କାଳ, ଗୁଣ ଓ ଭୂତଦେବତାମାନଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଭାବେ ଚିହ୍ନନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ବର ଦେଇ ଏହି ପ୍ରକଟିକରଣ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଓ ପୂଜ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ବ୍ୟାସ–ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ କାରଣକଥା—ସଭାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅହଂକାର, ତାହାରୁ ଶାପସଦୃଶ ପରିଣାମ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶିର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଘଟଣା, ଏବଂ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତପସ୍ୟା। ପରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ମହାକ୍ଷେତ୍ର ଘୋଷଣା କରି ମୁକ୍ତେଶ/ମୋକ୍ଷେଶ୍ୱର ଓ ଦେବସରସ/ଦେବଖାତା ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ସ୍ନାନ, ପୂଜା (ବିଶେଷତଃ କାର୍ତ୍ତିକରେ କୃତ୍ତିକା-ଯୋଗରେ), ତର୍ପଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଜପ, ଦାନ ଆଦିର ଫଳ ଭାବେ ପାପନାଶ, ପିତୃଉଦ୍ଧାର, ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୁଶଳ, ବଂଶବୃଦ୍ଧି ଓ ଉଚ୍ଚଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 16
Śakti-Sthāpana in Dharmāraṇya: Directional Guardianship, Sacred Lake, and Akṣaya Merit (अध्याय १६)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬ରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପରେ ଧାର୍ମିକ ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ। ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ଯକ୍ଷ ଆଦି ଉପଦ୍ରବକାରୀ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟ ନିବାରଣ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ ରକ୍ଷାଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ସ୍ଥାନ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ କହିବାକୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି ଯେ ଦେବାଧିକାରୀମାନେ ଚାରି ଦିଗରେ ଦ୍ୱିଜ ଓ ସମଗ୍ର ଜନସମୁଦାୟର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀମାତା, ଶାନ୍ତା, ସାବିତ୍ରୀ, ଗାତ୍ରାୟୀ, ଛତ୍ରାଜା, ଆନନ୍ଦା ଆଦି ଦେବୀରୂପ, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରଧାରଣ, ଗରୁଡ଼–ସିଂହାଦି ବାହନ, ଏବଂ ସ୍ଥଳରକ୍ଷା ଓ ଯଜ୍ଞଧର୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷାକାରୀ ଭୂମିକା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଛତ୍ରାଜାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଏକ ପବିତ୍ର ସରୋବରର କଥା ଆସେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ପୁଣ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାର ପାଇ ରୋଗଶମନ, ଶତ୍ରୁନିବାରଣ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବିଜୟର ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ଆନନ୍ଦାଙ୍କୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ପଣ ସହ ପୂଜା କଲେ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଫଳ, ବିଦ୍ୟାବୃଦ୍ଧି ଓ କୁଶଳ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 17
Śrīmātā-Kulamātā-Stuti and Pūjāvidhi (Protective Śakti Discourse)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ରାଜାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏକ ମହାଶକ୍ତିଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ ଶାନ୍ତା ଦେବୀ, ଶ୍ରୀମାତା, କୁଳମାତା ଓ ସ୍ଥାନମାତା—ଏହି ଅନେକ ନାମରେ ପରିଚିତ, ବଂଶ ଓ ବସତିର ରକ୍ଷାକାରିଣୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ପୂଜିତ। ଦେବୀଙ୍କ ବହୁଭୁଜ ରୂପ, ଘଣ୍ଟା, ତ୍ରିଶୂଳ, ଅକ୍ଷମାଳା, କମଣ୍ଡଲୁ ଆଦି ଆୟୁଧ-ଉପକରଣ, ବାହନ-ଚିହ୍ନ ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରର ସୂଚନା ମିଳେ; ବିଷ୍ଣୁ-ସ୍ଥାପନ ସହ ସମ୍ପର୍କ, ଦୈତ୍ୟବିନାଶକତ୍ୱ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ସରସ୍ୱତୀ-ରୂପ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ପୂଜାବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ପୁଷ୍ପ, ସୁଗନ୍ଧ (କର୍ପୂର, ଅଗରୁ, ଚନ୍ଦନ), ଦୀପ-ଧୂପ, ଏବଂ ନୈବେଦ୍ୟ (ଧାନ୍ୟ, ମିଷ୍ଟାନ୍ନ, ପାୟସ, ମୋଦକ) ଅର୍ପଣ। କୌଣସି ଶୁଭକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ଯଥାବିଧି ନିବେଦନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କୁମାରୀମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନଦାନ କରିବାକୁ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ଫଳରୂପେ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ବିଜୟ, ବିଘ୍ନନାଶ, ବିବାହ-ଉପନୟନ-ସୀମନ୍ତ ଆଦି ସଂସ୍କାରର ସିଦ୍ଧି, ସମୃଦ୍ଧି, ବିଦ୍ୟା, ସନ୍ତାନ ଏବଂ ଶେଷରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ କୃପାରେ ଉତ୍ତମ ପରଲୋକଗତି ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 18
Karṇāṭaka-Dānava-Vadhaḥ — The Slaying of Karṇāṭaka and the Institution of Śrīmātā Worship
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇଟି କଥାଧାରା ଏକାସାଥି ଗଠିତ। ରୁଦ୍ର ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଧର୍ମାରଣ୍ୟର ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—କର୍ଣାଟକ ନାମକ ଦାନବ ନିରନ୍ତର ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା, ବିଶେଷକରି ଦମ୍ପତିମାନଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଏବଂ ବୈଦିକ ଶାସନକୁ ଭଙ୍ଗ କରି। ତେବେ ଶ୍ରୀମାତା ମାତଙ୍ଗୀ/ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୋଇ ତାହାକୁ ବଧ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ ବ୍ୟାସ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ କର୍ଣାଟକର ସ୍ୱଭାବ, ତାହାର ଅବୈଦିକ ଆକ୍ରମଣ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟ (ବଣିକମାନଙ୍କ ସହିତ) ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତିକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସମନ୍ୱିତ ପୂଜାବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ପଞ୍ଚାମୃତ ସ୍ନାନ, ଗନ୍ଧୋଦକ, ଧୂପ-ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଧଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ମିଠା, ଧାନ୍ୟ, ଦୀପ ଓ ଉତ୍ସବୀୟ ଭୋଜ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ପଣ। ଶ୍ରୀମାତା ଦର୍ଶନ ଦେଇ ରକ୍ଷାବର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବହୁଭୁଜା ଉଗ୍ର ଯୋଦ୍ଧାରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଦାନବ ମାୟା ଓ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରେ, ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଓ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଶକ୍ତିରେ ତାହାକୁ ପରାଜିତ କରି ଶେଷରେ ବଧ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ନିୟମୋପଦେଶ—ଶୁଭକାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ, ବିଶେଷତଃ ବିବାହରେ, ଶ୍ରୀମାତା ପୂଜା କଲେ ବିଘ୍ନନାଶ ହୁଏ। ସନ୍ତାନହୀନଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ, ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ଧନ, ଆୟୁ ଓ ଆରୋଗ୍ୟବୃଦ୍ଧି—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି, ନିତ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।
Adhyaya 19
इन्द्रतीर्थ-माहात्म्य एवं इन्द्रेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः (Indra Tīrtha Māhātmya and the Manifestation of the Indreśvara Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ବ୍ୟାସ–ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସମ୍ବାଦରୂପେ ଇନ୍ଦ୍ରସରରେ ସ୍ନାନ ଓ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ‑ପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ଆରାଧନା କଲେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ପଚାରନ୍ତି। ବୃତ୍ରବଧଜନିତ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସଦୃଶ ଦୋଷ ଶମନ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ତରଦିଗରେ ଗୋଟିଏ ବସତି ପରେ ଘୋର ତପ କରିଥିଲେ ବୋଲି ବ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତେବେ ଶିବ ଉଗ୍ରରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ—ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଏପରି କ୍ଲେଶ ଟିକେନାହିଁ; ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଇନ୍ଦ୍ରସରରେ ସ୍ନାନ କର—ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ନାମରେ ଶିବପ୍ରତିଷ୍ଠା ଚାହିଲେ; ଶିବ ଯୋଗବଳରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ପାପନାଶକ ଲିଙ୍ଗ (କୂର୍ମଚିହ୍ନ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ପ୍ରକାଶ କରି, ସର୍ବଭୂତହିତାର୍ଥେ ସେଠାରେ ‘ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ନିତ୍ୟପୂଜା‑ଅର୍ପଣ, ମାଘମାସର ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀର ବିଶେଷ ବ୍ରତ, ଦେବସମ୍ମୁଖରେ ନୀଲୋତ୍ସର୍ଗ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ରୁଦ୍ରଜପ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ‑ରତ୍ନନିର୍ମିତ ନେତ୍ରପ୍ରତିମା ଦାନ, ସ୍ନାନ ପରେ ପିତୃତର୍ପଣ ଇତ୍ୟାଦିର ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ରୋଗ‑ଦୁଃଖ ଓ ଅନିଷ୍ଟ ନିବାରଣ, ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପବିତ୍ରତା—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଜୟନ୍ତଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିୟମିତ ପୂଜା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ ଉପସଂହାର ହୁଏ।
Adhyaya 20
देवमज्जनकतीर्थमाहात्म्यं तथा मन्त्रकूटोपदेशः (Devamajjanaka Tīrtha-Māhātmya and Instruction on Mantra ‘Kūṭa’ Structures)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ–ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେବମଜ୍ଜନକ ନାମକ ଅନୁପମ ଶିବତୀର୍ଥର ପରିଚୟ ମିଳେ। ସେଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ତମ୍ଭନ ଓ ଭ୍ରମସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାର ପ୍ରସଙ୍ଗ କହାଯାଇ, ତୀର୍ଥର ଅତିଶୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ତାପରେ କଥା ମନ୍ତ୍ରତତ୍ତ୍ୱ ଆଲୋଚନାକୁ ଯାଏ। ପାର୍ବତୀ ମନ୍ତ୍ରଭେଦ ଓ ‘ଷଡ୍ବିଧ’ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଶିବ ସାବଧାନତାରେ ବୀଜାକ୍ଷର ଓ କୂଟ-ସଂଯୋଗର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ମାୟା-ବୀଜ, ବହ୍ନି-ବୀଜ, ବ୍ରହ୍ମ-ବୀଜ, କାଳ-ବୀଜ, ପାର୍ଥିବ-ବୀଜ ଆଦି ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପ୍ରଭାବ, ଆକର୍ଷଣ, ମୋହନ ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟଦାବି କହନ୍ତି, ଏବଂ ଦୁରୁପଯୋଗରୁ ସତର୍କ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦେବମଜ୍ଜନକ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ—ସ୍ନାନ (ଓ ପାନ), ଆଶ୍ୱିନ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ବିଶେଷ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଉପବାସସହ ପୂଜା ଓ ରୁଦ୍ରଜପ ପାପଶୋଧକ, ରକ୍ଷାକାରୀ ଓ କଲ୍ୟାଣପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ଓ ପ୍ରଚାର କରିବାରେ ମହାଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 21
गोत्र–प्रवर-विवाहनिषेधः तथा प्रायश्चित्तविधानम् (Gotra–Pravara Marriage Prohibitions and Expiatory Regulations)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧ରେ ଗୋତ୍ର–ପ୍ରବର ନିୟମ ଓ ବିବାହଯୋଗ୍ୟତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହିତ ହୋଇଛି। ବ୍ୟାସଙ୍କ ବାଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପ୍ରସଙ୍ଗସ୍ଥଳ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଦେବତା/ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ (ବହୁନାମଧାରୀ ଦେବୀରୂପ ସହିତ) ତାଲିକା ଦିଆଯାଏ; ପରେ ଗୋତ୍ର–ପ୍ରବରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତଥ୍ୟ, ସମାନ/ଭିନ୍ନ ପ୍ରବରର ଉଦାହରଣ ସହ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ତାପରେ ସମାନ ଗୋତ୍ର କିମ୍ବା ସମାନ ପ୍ରବରରେ, ଏବଂ କିଛି ମାତୃପକ୍ଷୀୟ ଆତ୍ମୀୟ ବର୍ଗରେ ବିବାହକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିଷେଧ କରାଯାଏ। ନିଷିଦ୍ଧ ବିବାହର ସାମାଜିକ–ଯାଜ୍ଞିକ ପରିଣାମ—ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ହାନି ଓ ସନ୍ତାନର ହୀନଲକ୍ଷଣ—ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଏପରି ବିବାହ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷତଃ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଆଦି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତବିଧାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୋଇଛି। କାତ୍ୟାୟନ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଗୌତମ ଆଦିଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ ପିତୃ–ମାତୃ ବଂଶରେ କେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଚ୍ଛେଦ ଆବଶ୍ୟକ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ–କନିଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ବିବାହକ୍ରମ, ଏବଂ “ପୁନର୍ଭୂ” ଇତ୍ୟାଦି ଗୃହଧର୍ମ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ନିୟମ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଉଲ୍ଲଂଘନେ ଶୁଦ୍ଧିମାର୍ଗ ଦେଖାଇବା—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।
Adhyaya 22
यॊगिनीनां स्थानविन्यासः (Placement of the Yoginīs and Directional Śaktis)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ସମ୍ବାଦରୂପେ ରଚିତ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କାଜେଶ ଯେଉଁ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ କିଏ, ସେମାନଙ୍କ ରୂପ କେମିତି, ଏବଂ ସେମାନେ କେଉଁଠି ବସନ୍ତି? ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି—ସେମାନେ ନାନା ଆଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର, ବାହନ ଓ ନାଦରେ ଶୋଭିତ; ବିପ୍ର ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଭୟ ହରି ରକ୍ଷା କରିବା ହିଁ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ। ତାପରେ ଦିଗ୍ବିନ୍ୟାସ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—ଚାରି ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ ଓ ଅଗ୍ନେୟ, ନୈଋତ, ବାୟବ୍ୟ, ଈଶାନ ଉପଦିଗରେ ଏହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସ୍ଥାପନା କଥା ଆସେ। ଆଶାପୁରୀ, ଛତ୍ରା, ଜ୍ଞାନଜା, ପିପ୍ପଲାମ୍ବା, ଶାନ୍ତା, ସିଦ୍ଧା, ଭଟ୍ଟାରିକା, କଦମ୍ବା, ବିକଟା, ସୁପଣା, ବସୁଜା, ମାତଙ୍ଗୀ, ବାରାହୀ, ମୁକୁଟେଶ୍ୱରୀ, ଭଦ୍ରା, ମହାଶକ୍ତି, ସିଂହାରା ଇତ୍ୟାଦି ନାମ ଦେଇ, ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅନେକ ଯୋଗିନୀ ଥିବା କଥା କୁହାଯାଏ। କେତେକ ଆଶାପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍କ ସମୀପରେ, କେତେକ ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ; ଜଳତର୍ପଣ ଓ ବଳି ପରି ଉପଚାର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଗୋଟିଏ ଶକ୍ତି ସିଂହାସନାସୀନା ଚତୁର୍ଭୁଜା ବରଦାୟିନୀ; ଅନ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କଲେ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ; କିଛି ରୂପ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାକାଳେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ନୈଋତ ଦିଗରେ ବ୍ରାହ୍ମାଣୀ ଆଦି ଓ ‘ଜଳମାତର’ ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିବା କଥା କହି, ଅଧ୍ୟାୟଟି ରକ୍ଷାକାରୀ ନାରୀଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ-ସୂଚୀ ଭାବେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 23
धर्मारण्ये देवसत्र-प्रवर्तनं लोहासुरोपद्रवश्च | The Devas’ Satra in Dharmāraṇya and the Disruption by Lohāsura
ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି—ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସଂଘର୍ଷରେ ପୀଡିତ ଦେବମାନେ ଶରଣ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ବିଜୟର ଉପାୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମାରଣ୍ୟର ପୂର୍ବନିର୍ମାଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା, ଶଙ୍କର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସହଯୋଗରେ, ଯମଙ୍କ ତପସ୍ କାରଣ-ଆଧାର ଭାବେ ଥିଲା। ସେ ଏହି ନିୟମ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ଯେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତପସ୍ ‘କୋଟି-ଗୁଣିତ’ ହୁଏ; ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ—ଦୁହିଁର ଫଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ତାପରେ ଦେବମାନେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ସହସ୍ର ବର୍ଷର ମହାସତ୍ର ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞର ବିଶେଷ ପଦରେ ନିଯୁକ୍ତ କରି ବିଶାଳ ବେଦୀ-ପରିସର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରବିଧିରେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଦ୍ୱିଜ ଓ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ-ଅତିଥିସତ୍କାରରେ ସେବା କରନ୍ତି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗରେ ଲୋହାସୁର ବ୍ରହ୍ମାସଦୃଶ ଛଦ୍ମବେଶରେ ଆସି ଯାଜକ ଓ ଜନପଦକୁ ଉପଦ୍ରବ କରେ। ସେ ଯଜ୍ଞସାମଗ୍ରୀ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ପବିତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅପବିତ୍ର କରେ, ଫଳରେ ଲୋକେ ଭୟରେ ଛିଟିଯାନ୍ତି। ବିସ୍ଥାପିତମାନେ ନୂଆ ଗାଁ ଗଢ଼ନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ନାମରେ ଭୟ, ଭ୍ରମ ଓ ପଥଭେଦର ସ୍ମୃତି ରହେ। ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦୂଷଣରେ ବସୋବାସକୁ କଠିନ ହୋଇ ତୀର୍ଥମହିମା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ଶେଷରେ ଅସୁର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ।
Adhyaya 24
धर्मारण्य-माहात्म्य-वर्णनम् | Description of the Glory of Dharmāraṇya (Dharmāraṇya Māhātmya)
ବ୍ୟାସ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ-ପ୍ରଦେଶର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଏହାକୁ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଶୋଧକ ବୋଲି ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅପରାଧରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ତେଣୁ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାପାପ-ନିବାରଣ ଓ ସଜ୍ଜନର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ତାପରେ କ୍ଷେତ୍ରର ଆଚାର-ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥରେ ନିମଜ୍ଜନ, ଦେବାଳୟ ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପାନୁସାରେ ଇଷ୍ଟ-ପୂର୍ତ (ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ସେବା) କର୍ମ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା କିମ୍ବା କେବଳ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଥିବା ଲୋକ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ପାଆନ୍ତି; ସଂସାର ଅନୁଭବ ପରେ ଶେଷରେ ନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବିଶେଷତଃ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ ଏହି ପାଠ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଧର୍ମବାପୀ ତୀର୍ଥରେ ତ କେବଳ ଜଳମାତ୍ର, ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ବିନା, ବିଶାଳ ପାପରାଶି ନାଶ କରି ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ପିଣ୍ଡଦାନ ସମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ—ଜଳ ଓ ସ୍ମରଣକେନ୍ଦ୍ରିତ ସରଳ କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତତ୍ତ୍ୱ।
Adhyaya 25
सत्यलोकात्सरस्वती-आनयनं तथा द्वारावतीतीर्थे पिण्डदानफलम् | Bringing Sarasvatī from Satyaloka and the Merit of Piṇḍa-dāna at Dvāravatī Tīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ମହିମା ବିଷୟରେ ଏକ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଶାନ୍ତ, ବିଦ୍ୱାନ ଓ ନିୟମନିଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ମର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି (କମଣ୍ଡଲୁ ଓ ଜପମାଳାଧାରୀ)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଅନେକ ଋଷି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆସି ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ଆଦିରେ ଶୁଣିଥିବା ନଦୀ-ଅବତରଣ ପରମ୍ପରା ସ୍ମରଣ କରି ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ତାହାର କର୍ମବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ମର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସତ୍ୟଲୋକରୁ ସୁରେନ୍ଦ୍ରାଦ୍ରି ସମୀପ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ଆଣାଯାଇଥିଲା; ସେ ଶରଣଦାୟିନୀ ଓ ପରମ ପାବନୀ। ପରେ କାଳବିଧି ଦିଆଯାଏ—ଭାଦ୍ରପଦ ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ, ମୁନି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଦ୍ୱାରାବତୀ-ତୀର୍ଥରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି ପିତୃକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାର ଫଳ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସରସ୍ୱତୀଜଳ ପରମ ମଙ୍ଗଳକର ଓ ମହାପାତକନାଶକ (ଗ୍ରନ୍ଥଭାଷାରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ) ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଶେଷରେ ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ଓ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷୋପଯୋଗୀ କଲ୍ୟାଣ) ଦେବାର କାରଣ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇ କର୍ମକୁ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 26
द्वारवती-तीर्थमाहात्म्य (Dvāravatī Tīrtha Māhātmya: Merit of Viṣṇu’s Abiding Sacred Ford)
ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରବତୀ-ସଂଯୁକ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତୀର୍ଥକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ପବିତ୍ର କର୍ମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ‘ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେଲେ’; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ-ପ୍ରାପ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଲୋକେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାୟୁଜ୍ୟ ଓ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ତାପରେ ଆତ୍ମସଂଯମର ବିଧି, ବିଶେଷକରି ଉପବାସ/ଅନାଶନ,କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତପ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, କେଶବପୂଜା, ଏବଂ ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳତର୍ପଣ ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ—ଏହା ଦୀର୍ଘକାଳ, ଯେନେ ବିଶ୍ୱ-ପରିମାଣ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହରି ସେଠାରେ ସନ୍ନିହିତ ଥିବାରୁ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏବଂ ଏହି ତୀର୍ଥ ମୋକ୍ଷକାମୀଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି, ଧନକାମୀଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧି, ସାଧାରଣ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସୁଖ ଦିଏ। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ମହାଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମଧ୍ୟ କେବଳ ସେଠାରେ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ମିଳେ—ସାମାଜିକ ଭାବେ ନମ୍ର ସ୍ଥିତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିମୟ ସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ—ଏହିପରି ତୀର୍ଥର ସୁଲଭତା ଓ ଭଗବତ୍-ସନ୍ନିଧିଜନ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 27
Govatsa-tīrtha Māhātmya and the Self-Manifolding Liṅga (गोवत्सतीर्थमाहात्म्यं)
ସୂତ ଗୋବତ୍ସ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି, ଯାହା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ଥାନର ନିକଟରେ ଅଛି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରେ ଅମ୍ବିକାପତି ଶିବ ଗୋବତ୍ସ (ବଛୁଆ) ରୂପେ ବସନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ରୁଦ୍ରଭକ୍ତ ଓ ଶିକାରୀ ସ୍ୱଭାବର ରାଜା ବଲାହକ ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ବଛୁଆକୁ ବନକୁ ଧାଉଥାଏ; ଧରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ତେଜୋମୟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଘଟଣାକୁ ଚିନ୍ତନ କରି କରି ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ସହିତ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶିବଲୋକ ପାଏ। ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ଯେ ସେଠାରେ ଦୀପ୍ତ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ସ୍ଥିର ରୁହନ୍ତୁ। ଶିବ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର କୁହୂ ତିଥିରେ ବିଶେଷ ବ୍ରତ-ପୂଜାର ବିଧି କହନ୍ତି ଏବଂ ଉପାସକଙ୍କୁ ଅଭୟ ଓ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦେବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ତର୍ପଣର ମହାଫଳ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ବିଶେଷକରି ଗୋବତ୍ସ ନିକଟର ଗଙ୍ଗା-କୂପକରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦୁରବସ୍ଥାରେ ଥିବା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ କରେ। “ଚଣ୍ଡାଳ-ସ୍ଥଳ” ନାମର କାରଣ ଏକ ନୀତିମୂଳକ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ—ଆଚରଣରୁ ଚଣ୍ଡାଳତ୍ୱ ଆସେ; ଲିଙ୍ଗର ଅସାମାନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧିକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ବିଧି କରି କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସ୍ଥିର କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ତୀର୍ଥସେବା ଘୋର ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ଥାନମାହାତ୍ମ୍ୟ, କର୍ମବିଧି ଓ ନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଏକାତ୍ମ କରେ।
Adhyaya 28
लोहोयष्टिका-तीर्थमाहात्म्य (Lohayaṣṭikā Tīrtha-Māhātmya: Ritual Efficacy of Ancestral Offerings)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ–ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ନୈଋତ୍ୟ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋହୟଷ୍ଟିକା ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସେଠାରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗରୂପ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ–ତର୍ପଣ ବିଧି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବିଶେଷକରି ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ନଭସ୍ୟ/ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିଣ୍ଡଦାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ତର୍ପଣ କରିବାର ସମୟ-ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଗ୍ରନ୍ଥ କହେ ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ପୁନଃପୁନଃ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣର ଫଳ ଗୟାକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ; ନିୟମିତ ଆଚରଣରେ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ପିତୃତୃପ୍ତି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ମୋକ୍ଷକାମୀ ସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ ରୁଦ୍ରତୀର୍ଥରେ ଗୋଦାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ପରି ଅନୁଷଙ୍ଗିକ ଦାନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ‘ହରିଙ୍କ ହସ୍ତ’ (ଜନାର୍ଦ୍ଦନ)ରେ ପିଣ୍ଡ ସମର୍ପଣର ଭକ୍ତିମୟ ବାକ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ପିତୃକର୍ମକୁ ବୈଷ୍ଣବ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଋଣତ୍ରୟ-ମୋଚନ ଭାବ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପ୍ରେତାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି, ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ବଂଶଜଙ୍କୁ ଆରୋଗ୍ୟ–ରକ୍ଷା ଲାଭ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଧର୍ମସମ୍ମତ ଅଳ୍ପ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବହୁଗୁଣ ଫଳ ଦେଏ ବୋଲି ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 29
लोहासुरविचेष्टितम् (The Deeds of Lohāsura) — Dharmāraṇya Pitṛ-Tīrtha Māhātmya
ସୂତ ଲୋହାସୁର ନାମକ ଦୈତ୍ୟର ଚରିତ୍ର କହନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ଦେଖି ତାହାର ମନେ ବୈରାଗ୍ୟ ଜାଗେ ଏବଂ ଅନୁତ୍ତମ ତପସ୍ଥଳ ଖୋଜି ସେ ଅନ୍ତର୍ଭକ୍ତିର ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରେ—ମସ୍ତକରେ ଗଙ୍ଗା, ନୟନରେ ପଦ୍ମ, ହୃଦୟରେ ନାରାୟଣ, କଟିରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେହରେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯେପରି ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସେ ଦିବ୍ୟ ଶତବର୍ଷ ଘୋର ତପ କରି ଶିବଙ୍କ ଠାରୁ ବର ପାଏ—ଦେହକ୍ଷୟ ନ ହେବା ଓ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ନ ଥିବା; ପରେ ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ପୁନଃ ତପସ୍ୟା କରେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତାହାର ତପ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ବରପ୍ରଭାବରୁ କେଶବ ମଧ୍ୟ ପରାଜିତ ହେଲେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ରୁଦ୍ର ଆଲୋଚନା କରି ସତ୍ୟର ନୈତିକ-ଧର୍ମବଳ ଓ ‘ବାକ୍ପାଶ’ (ବାଣୀର ବନ୍ଧନ) ଦ୍ୱାରା ଦୈତ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି—ସତ୍ୟବଚନ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଦେବମାନଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ ଦିଅନି—ବୋଲି ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରତିଦାନରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ଦେହରେ ବାସ କରିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଧର୍ମେଶ୍ୱର ସମୀପରେ ତାହାର ଦେହ-ସନ୍ନିଧି ତୀର୍ଥ ହୋଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ପିତୃକର୍ମର ଫଳ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ସ୍ଥାନୀୟ କୂପ ନିକଟରେ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ, ବିଶେଷକରି ଭାଦ୍ରପଦ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ତର୍ପଣ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ପିତୃତୃପ୍ତି ବହୁଗୁଣ ବଢ଼େ; ଗୟା/ପ୍ରୟାଗ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଫଳ ବୋଲି ପିତୃଗାଥା ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ। ଜଣା-ଅଜଣା ବଂଶ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମହାପାପ ନାଶ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଗୟାଶ୍ରାଦ୍ଧ-ସମ ପୁଣ୍ୟ, ବହୁ ଗୋଦାନ-ସମ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 30
रामचरित-संक्षेपः (Condensed Rāma Narrative and the Ideal of Rāma-rājya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ ବିଷ୍ଣୁ-ଅଂଶାବତାର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କିନ୍ତୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଧାର୍ମିକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଗମନ, ଯଜ୍ଞରକ୍ଷା, ତାଡକାବଧ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା-ଲାଭ ଓ ଅହଲ୍ୟା-ଉଦ୍ଧାର ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ଧର୍ମାନୁଗତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପରେ ଜନକସଭାରେ ଶିବଧନୁ ଭଙ୍ଗ ଓ ସୀତାବିବାହ ଦ୍ୱାରା ରାଜକୀୟ-ବୈବାହିକ ପ୍ରମାଣ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। କୈକେୟୀଙ୍କ ବରଦାନରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶବର୍ଷ ବନବାସ, ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ଭରତଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଓ ପାଦୁକା-ରାଜ୍ୟ (ପ୍ରତିନିଧି ଶାସନ) ବନବାସଧର୍ମ ଓ ତ୍ୟାଗର ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶୂର୍ପଣଖା ପ୍ରସଙ୍ଗ, ସୀତାହରଣ, ଜଟାୟୁଙ୍କ ପତନ, ହନୁମାନ-ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିତ୍ରତା, ଅନ୍ୱେଷଣ ଓ ଦୂତକାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସଙ୍କଟ-ନିବାରଣର କ୍ରମ ଆଗେଇଯାଏ। ସେତୁବନ୍ଧ, ଲଙ୍କା ଅବରୋଧ, ତିଥି-ଚିହ୍ନିତ ଯୁଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟାୟ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଓ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଏବଂ ରାବଣବଧରେ ବିଜୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ବିଭୀଷଣାଭିଷେକ, ସୀତାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି-ଭାବ, ଅଯୋଧ୍ୟା ପ୍ରତ୍ୟାଗମନ ଓ ‘ରାମରାଜ୍ୟ’ର ନୀତିମୟ ଆଦର୍ଶ—ପ୍ରଜାସୁଖ, ଅପରାଧହୀନତା, ସମୃଦ୍ଧି, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନ—ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ରାମଙ୍କ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ-ଜିଜ୍ଞାସା ଇତିହାସସ୍ମୃତିକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସହ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 31
Dharmāraṇya as Supreme Tīrtha: River-Māhātmya, Phalāśruti, and Rāma’s Pilgrimage Movement (धर्मारण्य-माहात्म्य-प्रकरणम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀରାମ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପାପଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ କେଉଁଟି? ସୀତାହରଣ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ବଧଜନିତ ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଧର୍ମଚିନ୍ତା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କରେ। ବସିଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗା, ନର୍ମଦା/ରେବା, ତାପ୍ତୀ, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ଗଣ୍ଡକୀ, ଗୋମତୀ ଆଦି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଦର୍ଶନ, ସ୍ମରଣ, ସ୍ନାନ ଓ ବିଶେଷ କାଳବିଧିର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଫଳ କହନ୍ତି—କାର୍ତ୍ତିକରେ ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ନାନ, ମାଘରେ ପ୍ରୟାଗ ସ୍ନାନ ପରି। ତାପରେ ତୀର୍ଥଫଳଶ୍ରୁତି ରୂପେ ପାପକ୍ଷୟ, ନରକନିବାରଣ, ପିତୃଉଦ୍ଧାର ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ନିଶ୍ଚୟ ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ସର୍ବତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ—ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ, ମହାପାତକନାଶକ ଏବଂ କାମୀ-ଯତି-ସିଦ୍ଧ ଆଦି ସାଧକଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧିଦାତା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାନୁସାରେ ରାମ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସୀତା, ଭାଇମାନେ, ହନୁମାନ, ରାଣୀମାନେ ଓ ବିଶାଳ ପରିବାର ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥକୁ ପଦେ ପଦେ ଯିବା ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି। ରାତିରେ ଜଣେ ନାରୀର ବିଳାପ ଶୁଣି ଦୂତ ପଠାଇ କାରଣ ପଚାରିବାକୁ କହନ୍ତି—ଏହିଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
Adhyaya 32
Dharmāraṇya-adhidevatā’s Lament and Śrī Rāma’s Restoration of the Vedic Settlement (Satya-Mandira)
ଅଧ୍ୟାୟଟି ବ୍ୟାସ-ପ୍ରସଙ୍ଗର କଥନରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଏକାକୀ, ଅଳଙ୍କୃତ କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖାକୁଳ ଏକ ଦିବ୍ୟ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ରାମ ବିନୟରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ପରିଚୟ ଓ ପରିତ୍ୟାଗର କାରଣ ପଚାରି ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ସେ ଦେବୀ ସ୍ତୁତି କରି ରାମଙ୍କୁ ପରମ, ନିତ୍ୟ, ଦୁଃଖନିବାରକ, ଜଗଦାଧାର ଓ ରାକ୍ଷସ-ସଂହାରକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ନିଜକୁ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ-କ୍ଷେତ୍ରର ଅଧିଦେବତା ବୋଲି ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଏକ ପ୍ରବଳ ଅସୁରର ଭୟରେ ବାରୋ ବର୍ଷ ଧରି ଅଞ୍ଚଳ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଛି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ପଳାଇଗଲେ, ଯଜ୍ଞବେଦୀ ଓ ଗୃହ-ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଲୁପ୍ତ ହେଲା। ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବେ ଦୀର୍ଘିକା-ସ୍ନାନ, କ୍ରୀଡା, ପୁଷ୍ପ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳଚିହ୍ନ ଥିଲା, ସେଠାରେ ଏବେ କଣ୍ଟକ, ବନ୍ୟପଶୁ ଓ ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଉଛି। ରାମ ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ପୁନଃବସାଇବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ବହୁ ଗୋତ୍ରର ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ ବୈଶ୍ୟସମାଜର କଥା କହି, ନିଜ ନାମ ଭଟ୍ଟାରିକା—ସ୍ଥାନୀୟ ରକ୍ଷିକା—ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ରାମ ତାଙ୍କ କଥାକୁ ସତ୍ୟ ମାନି ‘ସତ୍ୟ-ମନ୍ଦିର’ ନାମରେ ନଗର ସ୍ଥାପନା ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ଅର୍ଘ୍ୟ-ପାଦ୍ୟ ସହ ସମ୍ମାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ସେବକମାନଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତି; ଯେ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ଓ ନିର୍ବାସନ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମିଳି ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି; ରାମ କହନ୍ତି ଯେ ନିଜ ମହିମା ବିପ୍ର-ପ୍ରସାଦରେ ନିର୍ଭର। ପରେ ପାଦ୍ୟ-ଅର୍ଘ୍ୟ-ଆସନରେ ସ୍ୱାଗତ, ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ ଓ ଅଳଙ୍କାର, ବସ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ଅନେକ ଗୋଦାନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମାରଣ୍ୟର ବୈଦିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Adhyaya 33
जीर्णोद्धार-दानधर्मः | Jīrṇoddhāra and the Ethics of Dāna (Qualified Giving)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଜୀର୍ଣୋଦ୍ଧାର ଓ ଦାନଧର୍ମର ଧାର୍ମିକ-ନୈତିକ ବିଚାର ଉପସ୍ଥାପିତ। ଶ୍ରୀମାତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାମ ଜୀର୍ଣୋଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ଦାନକୁ ଯଥାବିଧି ବଣ୍ଟନ ପାଇଁ ଅନୁମତି ଚାହାନ୍ତି। ଦାନ ‘ପାତ୍ର’କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ‘ଅପାତ୍ର’କୁ ନୁହେଁ—ପାତ୍ର ନୌକା ପରି ଦାତା ଓ ଗ୍ରାହକ ଉଭୟଙ୍କୁ ତାରେ, ଅପାତ୍ର ଲୋହା ଢେଳା ପରି ବିନାଶକାରୀ ବୋଲି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କେବଳ ଜନ୍ମରେ ନୁହେଁ; କ୍ରିୟାସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମସିଦ୍ଧି ଫଳର ମାପଦଣ୍ଡ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂଯମିତ ଜୀବିକା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ରାଜଦାନ ଗ୍ରହଣରେ ଭୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ରାଜାଶ୍ରୟକୁ ବିପଦଜନକ କହନ୍ତି। ରାମ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଜୀର୍ଣୋଦ୍ଧାରକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି ଓ ଧର୍ମରକ୍ଷାରେ ରାମଙ୍କ ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପରେ ନିର୍ମାଣ ଓ ଦାନ ଆରମ୍ଭ—ସଭାଗୃହ, ନିବାସ, ଭଣ୍ଡାର; ଧନ, ଗୋ, ଗ୍ରାମ ପଣ୍ଡିତ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଦାନ ହୁଏ, ‘ତ୍ରୟୀବିଦ୍ୟା’ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ସ୍ଥାପନା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ଚାମର, ଖଡ୍ଗ ଆଦି ଚିହ୍ନ ଦେଇ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ଗୁରୁପୂଜା, କୁଳଦେବତାପୂଜା, ଏକାଦଶୀ ଓ ଶନିବାର ଦାନ, ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ପୋଷଣ, ଏବଂ ନିର୍ବିଘ୍ନ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶ୍ରୀମାତା ଓ ସଂଲଗ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଅର୍ପଣ। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥ ସୁବିଧା (ତାଳାବ, କୂଆ, ଖାଇ, ଦ୍ୱାର) ବିସ୍ତାର, ରାଜାଜ୍ଞା ମିଟାଇବା ଉପରେ ନିଷେଧ, ହନୁମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷକ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଦିବ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 34
Rāma-śāsana on Dharmāraṇya: Protection of Land Grants and the Dharma of Endowments (रामशासन-भूमिदानधर्मः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସମ୍ବାଦରୂପେ ରଚିତ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ସତ୍ୟ-ମନ୍ଦିରରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପ୍ରାଚୀନ ‘ଶାସନ’ (ରାଜାଜ୍ଞା/ତାମ୍ରପଟ୍ଟ) କ’ଣ? ବ୍ୟାସ ଧର୍ମାରଣ୍ୟର ପରିବେଶ କହନ୍ତି—ସେଠାରେ ନାରାୟଣ ସ୍ୱାମୀ, ଏକ ଯୋଗିନୀ ତାରକ ଶକ୍ତି; ଧର୍ମଲେଖ ଦୀର୍ଘକାଳ ଟିକିବା ପାଇଁ ତାମ୍ରପଟ୍ଟକୁ ଦୃଢ଼ ଆଧାର ବୋଲି ମାନାଯାଇଛି। ପରେ ବେଦ-ପୁରାଣ-ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ସମସ୍ତେ ଭିତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଧର୍ମରକ୍ଷାର୍ଥ ଅବତାର ଓ ବିରୋଧୀ ଶକ୍ତିନାଶକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ଶାସନର ଭିତର ଭାଷା ଅଭିଲେଖୀୟ-ଧର୍ମ ଢାଞ୍ଚା ପରି—ଭୂମିଦାତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା, ଭୂମି ହରଣକାରୀ/ଅନୁମୋଦକଙ୍କ ପାଇଁ କଠୋର ଦଣ୍ଡ, ରକ୍ଷକଙ୍କ ପାଇଁ ମହାପୁଣ୍ୟ। ଭୂମିଚୋରିର ନରକଫଳ, ନୀଚ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ, ଅଳ୍ପ ଭୂମିଦାନର ମହାଫଳ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ହୋଇଥିବା ଭୂମି ଅହସ୍ତାନ୍ତରଣୀୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା ରହିଛି। ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାମ୍ରପଟ୍ଟକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରି, ପୂଜା କରି, ନିତ୍ୟ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ; ରାମନାମ ଜପକୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ଭକ୍ତିସାଧନା ବୋଲି ପ୍ରଚାର କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ରାମ ଏହି ଶାସନକୁ ଯୁଗଯୁଗାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ, ଉଲ୍ଲଂଘନକାରୀଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ପାଇଁ ହନୁମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷକ-ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ପରେ ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି।
Adhyaya 35
धर्मारण्ये रामयज्ञः, सीतापुरस्थापनं च (Rāma’s Sacrifice in Dharmāraṇya and the Founding of Sītāpura)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଓ ପ୍ରଶାସନୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରୟାଗ-ତ୍ରିବେଣୀ, ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ, କାଶୀ, ଗଙ୍ଗା, ହରିକ୍ଷେତ୍ର ଓ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ଆଦି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ରାମ ପୁନଃ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ବିଧି-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ମହାକ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଦାନ, ନିୟମ, ସ୍ନାନ, ତପ, ଧ୍ୟାନ, ଯଜ୍ଞ, ହୋମ କି ଜପ—କେଉଁଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ରାମ ପଚାରିଲେ, ବଶିଷ୍ଠ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ କହନ୍ତି ଏବଂ ତାହାର ଫଳ କାଳକ୍ରମେ ବହୁଗୁଣିତ ହୁଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ସୀତା କହନ୍ତି ଯେ ପୂର୍ବଯୁଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏବଂ ଧର୍ମାରଣ୍ୟବାସୀ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହିଁ ଋତ୍ୱିଜ ହେଉନ୍ତୁ। ତେଣୁ ନାମୋଲ୍ଲେଖିତ ଅଠାର ଯାଜ୍ଞିକଙ୍କୁ ଡାକି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଏ; ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନରେ ସମାପ୍ତି ହୋଇ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ-ପୂଜା ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ଯଜ୍ଞସମୃଦ୍ଧି ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ସୀତା ନିଜ ନାମରେ ଏକ ବସତି ସ୍ଥାପନର ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ରାମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ଦେଇ ‘ସୀତାପୁର’ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶାନ୍ତା-ସୁମଙ୍ଗଳା ରକ୍ଷକ-ମଙ୍ଗଳଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରଶାସନୀୟ-ଧାର୍ମିକ ସନଦ ପରି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ—ବହୁ ଗ୍ରାମ ସୃଷ୍ଟି କରି ବ୍ରାହ୍ମଣନିବାସ ପାଇଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ; ସହାୟକ ଜନସମୁଦାୟ ଭାବେ ବୈଶ୍ୟ-ଶୂଦ୍ର ନିଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଗୋ, ଅଶ୍ୱ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ, ତାମ୍ର ଆଦି ଦାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ମାନ୍ୟ କରିବା ଓ ତାଙ୍କ ସେବାରେ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ରାମ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ବାହ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ବାଧା ନିନ୍ଦନୀୟ। ଶେଷରେ ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରନ୍ତି, ପ୍ରଜା ଆନନ୍ଦ କରେ, ଧର୍ମରାଜ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣ ସୂଚନା ବଂଶଧାରାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତାକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
Adhyaya 36
Adhyāya 36: Hanumān’s Guardianship, Kali-yuga Portents, and the Contest over Śāsana (Rāma’s Ordinance)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂଳାପର ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ତାପରେ କ’ଣ ହେଲା, ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କେତେଦିନ ସ୍ଥିର ରହିଲା, କିଏ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କଲା, ଏବଂ କାହାର ଆଜ୍ଞାରେ ସେଠାରେ ଶାସନ ଚାଲିଲା। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ତ୍ରେତାରୁ ଦ୍ୱାପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ କଳିର ଆଗମନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଏକା ହିଁ ସେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲେ; ସେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ପ୍ରହରୀ ଭାବେ ରହିଥିଲେ। ଲୋକଜୀବନ ସାମୂହିକ ଆନନ୍ଦ, ନିତ୍ୟ ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ-ଅଥର୍ବ ବେଦପାଠ, ଉତ୍ସବ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା। ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସେ ସ୍ଥାନ କେବେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା କିମ୍ବା ଜିତାଯାଇଥିଲା କି? ବ୍ୟାସ କଳିଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଅସତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି, ଋଷିଦ୍ୱେଷ, ପିତୃଭକ୍ତିର ହ୍ରାସ, କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଶୈଥିଲ୍ୟ, ଦୁର୍ନୀତି, ଓ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ—ଏହା ଧର୍ମକ୍ଷୟର ଚିତ୍ର ତିଆରି କରେ। ତାପରେ କାନ୍ୟକୁବ୍ଜର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଆମା ଓ ତାଙ୍କ ପରିବେଶ, ଏବଂ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରସୂରିଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଜୈନମୁଖୀ ଶାସନ ବିବାହ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ବୈଦିକ ସଂସ୍ଥା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧିକାର ଅବହେଳିତ ହେବା ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଏକ ଦଳ ରାଜାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରେ ଏବଂ ଜାମାତା-ଶାସକ କୁମାରପାଳ ସହ ଅହିଂସା ବନାମ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞହିଂସା ଉପରେ ବାଦ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି—ବେଦବିହିତ ହିଂସା ଯଦି ଶସ୍ତ୍ର ବିନା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ, କ୍ରୂରତା ପାଇଁ ନୁହେଁ ବରଂ ଯଜ୍ଞବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଅଧର୍ମ ନୁହେଁ। କୁମାରପାଳ ରାମ/ହନୁମାନଙ୍କ ଅବିରତ ରକ୍ଷାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରମାଣ ଚାହାନ୍ତି; ତେଣୁ ସମୁଦାୟ ରାମେଶ୍ୱର/ସେତୁବନ୍ଧକୁ ନିୟମିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ତପସ୍ୟା କରି ହନୁମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଲାଭ କରି ପୂର୍ବ ଧର୍ମସ୍ଥିତି ପୁନଃସ୍ଥାପନର ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ। ଶେଷରେ ହନୁମାନଙ୍କ କରୁଣ ପ୍ରତିସାଦ, ରାମଶାସନର ପୁନଃନିଶ୍ଚୟ ଓ ଜୀବିକା-ସହାୟ ଦାନବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୂଚନା ମିଳେ।
Adhyaya 37
Hanumān’s Epiphany, Authentication Tokens, and the Protection of Brāhmaṇas in Dharmāraṇya (अञ्जनीसूनोः स्वरूपदर्शनम् अभिज्ञानपुटिकाप्रदानं च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟର ବ୍ରାହ୍ମଣସମୁଦାୟ ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରେ—ତାଙ୍କର ରାମଭକ୍ତି, ରକ୍ଷାଶକ୍ତି ଓ ଗୋ–ବ୍ରାହ୍ମଣହିତ ସହ ମେଳ ଖାଉଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି। ପ୍ରସନ୍ନ ହନୁମାନ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ (୧) ଲଙ୍କାକାର୍ଯ୍ୟର ପରାକ୍ରମର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ, (୨) ଜୀବିକା ଓ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କ୍ଷତି କରୁଥିବା ପାପୀ ରାଜାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସଂଶୋଧନାତ୍ମକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ମାଗନ୍ତି। ହନୁମାନ କହନ୍ତି—କଳିଯୁଗରେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ସାଧାରଣତଃ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ଏକ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଯାହା ପୁରାଣବର୍ଣ୍ଣନ ସହ ମେଳ ଖାଇଥିବାରୁ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରମାଣଭାବ ପାଆନ୍ତି। ସେ ଅସାଧାରଣ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥିବା ଫଳ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହା ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ କ୍ଷୁଧା-ଶମନର ଦିବ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ପରେ ସେ ‘ଅଭିଜ୍ଞାନ’ ଭାବେ ପ୍ରମାଣଚିହ୍ନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି—ନିଜ ଦେହର ରୋମ/କେଶ ଉଠାଇ ଦୁଇଟି ପୂଟିକାରେ ମୁଦ୍ରାବଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ପୂଟିକା ରାମଭକ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଗଲେ ବରଦାୟକ; ଅନ୍ୟଟି ଦଣ୍ଡପ୍ରମାଣ, ଯାହା ଧର୍ମପୁନଃସ୍ଥାପନ ହେଉଅବଧି ସେନା ଓ ଧନଭଣ୍ଡାର ଆଦିକୁ ଦହନ କରିପାରେ ଏବଂ ଗ୍ରାମଦେୟ, ବ୍ୟାପାରୀକର, ପୂର୍ବ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃସ୍ଥାପନକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ। ତିନି ରାତି ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବେଦପାଠ ପରେ ହନୁମାନ ବିଶାଳ ଶିଳାମଞ୍ଚରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ନିଦ୍ରାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ପିତୃସମ ବାୟୁବେଗରେ ଛଅ ମାସର ଯାତ୍ରାକୁ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି। ପ୍ରଭାତେ ଏହା ଲୋକବିସ୍ମୟ ହୋଇ ପ୍ରଚାରିତ ହୁଏ—ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଧର୍ମରକ୍ଷା, ପ୍ରମାଣଚିହ୍ନର ସତ୍ୟାପନ, ଓ ପଣ୍ଡିତସମୁଦାୟର ସୁରକ୍ଷା—ଏହି ଭାବ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
Adhyaya 38
Rājā Kumarapālakaḥ—Vipra-saṃvādaḥ, Agni-upadravaḥ, Rāma-nāma-prāyaścittaṃ ca (King Kumarapālaka’s dialogue with Brahmins, the fire-crisis, and expiation through Rāma’s Name)
ବ୍ୟାସ ଏକ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଶୋଭିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ନେତାମାନେ ଫଳ ଧରି ରାଜଦ୍ୱାରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ର କୁମାରପାଳକ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ରାଜା ଜିନ/ଅର୍ହତ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସର୍ବଜୀବ ଦୟା, ଯୋଗଶାଳାରେ ଉପସ୍ଥିତି, ଗୁରୁ-ପୂଜା, ନିରନ୍ତର ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ପଞ୍ଚୂଷଣ ବ୍ରତାଚରଣ ଭଳି ମିଶ୍ର ନୀତିଧର୍ମ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିବାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସେମାନେ ରାମ ଓ ହନୁମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଉଲ୍ଲେଖ କରି—ରାଜା ଭିପ୍ରବୃତ୍ତି (ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜୀବିକା-ସହାୟ) ଦେବା ଓ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ—ବୋଲି କହିଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଅଳ୍ପ ଦାନ ମଧ୍ୟ ନାକାରିଲେ। ତାପରେ ଦଣ୍ଡରୂପେ ହନୁମାନ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ଥଳି ରାଜମହଳରେ ଛାଡ଼ାଗଲା; ରାଜଭଣ୍ଡାର, ଯାନବାହନ ଓ ରାଜଚିହ୍ନମାନେ ଭିତରେ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ପ୍ରସାରିତ ହେଲା; ମାନବୀୟ ଉପାୟ ବିଫଳ ହେଲା। ଭୟାକୁଳ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଅଜ୍ଞାନ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ‘ରାମ’ ନାମ ଜପ କଲେ। ସେ କହିଲେ—ରାମଭକ୍ତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସମ୍ମାନ ହିଁ ରକ୍ଷାକାରୀ; ଅଗ୍ନିଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣସେବା ଓ ରାମଭକ୍ତି ବିନା ନିଜ ଦୋଷ ମହାପାତକ ସମାନ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶାପ ଶମନ କଲେ; ଅଗ୍ନି ନିବିଗଲା ଓ ରାଜ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଫେରିଲା। ପରେ ନୂତନ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା—ବିଦ୍ୱତ୍ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ପୁନର୍ଗଠନ, ସମୁଦାୟ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, ଏବଂ ବାର୍ଷିକ କର୍ମକାଣ୍ଡ-ଦାନର ବିଧାନ, ବିଶେଷତଃ ପୌଷ ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀର ବ୍ରତ-ଦାନ ଆଦି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ଧର୍ମାଧାରିତ ଶାସନ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ଶାସନନୀତିର ନୈତିକ ଭିତ୍ତି ଭାବେ ରାମନାମ-ଭକ୍ତି ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Adhyaya 39
Cāturvidya–Traividya Organization, Gotra–Pravara Mapping, and Dharmāraṇya Settlement Register (अध्याय ३९)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶମୟ ସଂଳାପରେ କହନ୍ତି—ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜସମୁଦାୟ ଶିଷ୍ଟାଚାରସମ୍ପନ୍ନ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ ସଂହିତା, ପଦ, କ୍ରମ ଓ ଘନପାଠର ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଣାଳୀରେ ବେଦଧ୍ୱନିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁପ୍ରମୁଖ ଦେବଗଣ ସେଠାକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞଧ୍ୱନି, ଆଚାରଶୁଦ୍ଧି ଓ ନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଖି, ଏହାକୁ ତ୍ରେତାୟୁଗସଦୃଶ ଧର୍ମସ୍ଥିତିର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି। କଳିଯୁଗର ବିଘ୍ନକୁ ଆଗରୁ ଭାବି ଦେବତାମାନେ ନିୟମିତ ଅର୍ଥ–କର୍ମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଚାତୁର୍ବିଦ୍ୟ ଓ ତ୍ରୈବିଦ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବିକା ହିସ୍ସା, ବୃତ୍ତି ସୀମା, ପରସ୍ପର ବିବାହ ନିଷେଧ, ଏବଂ କୁଳବିଭାଗର ଔପଚାରିକ ନିୟମ; ପାଠରେ ନିୟାମକଙ୍କ ନାମ ‘କାଜେଶ’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟଟି ଏକ ବିସ୍ତୃତ ରେଜିଷ୍ଟର ହୋଇଯାଏ: ୫୫ଟି ଗ୍ରାମନାମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଗୋତ୍ର–ପ୍ରବର ସମୂହ ଓ ଗ୍ରାମଭିତ୍ତିକ ‘ଗୋତ୍ରଦେବୀ’ (ବଂଶରକ୍ଷିଣୀ ଦେବୀ) ପରିଚୟ। ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଗୋତ୍ର, କୁଳ ଓ ଦେବୀ ଚିହ୍ନଟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଥାନାନୁସାରେ ବଂଶ–ପ୍ରବରର କ୍ରମିକ ମ୍ୟାପିଂ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ସଂକର ଓ ଅବନତିକୁ ଯୁଗପରିବର୍ତ୍ତନଜନିତ ବୋଲି ମାନି, ତଥାପି ଏହି ନିବନ୍ଧକୁ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ପାଇଁ ସନ୍ଦର୍ଭ ଭାବେ ରକ୍ଷିତ କହାଯାଇଛି।
Adhyaya 40
Dharmāraṇya: Community Dharma, Adjudication Norms, and Phalaśruti
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ମୋହେରକପୁରରେ ଆତ୍ମୀୟ-ବିଭେଦ ହେଲେ ତ୍ରୈବିଦ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ କିପରି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି? ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମୁଦାୟ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଆଚାର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରେ; ଏବଂ ବାଡବ ପ୍ରମୁଖମାନେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ସ୍ଥାନାଚାର ଓ କୁଳାଚାର ଆଧାରିତ ପରମ୍ପରାଗତ ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଏକ ସାମୁଦାୟିକ ନିୟମାବଳୀ ଆସେ—ରାମ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚିହ୍ନ ଓ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସଦାଚାରଭଙ୍ଗ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦଣ୍ଡ, ଯୋଗ୍ୟତା-ନିୟମ, ସାମାଜିକ ଶାସନ ଓ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ସମୁଦାୟ ଦ୍ୱାରା ପରିହାର। ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅର୍ପଣ (ଷଷ୍ଠୀଦିନ ଆଦି), ଜୀବିକାର ଅଂଶ (ବୃତ୍ତି-ଭାଗ) ବଣ୍ଟନ, କୁଳଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଅଂଶ, ଏବଂ ନ୍ୟାୟନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା—ପକ୍ଷପାତ, ଘୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ରାୟର କଠୋର ନିନ୍ଦା—ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟାସ କଳିଯୁଗରେ ବେଦାନୁଷ୍ଠାନ ହ୍ରାସ ଓ ଦଳୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ବଢ଼ିବା କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋତ୍ର, ପ୍ରବର ଓ ଅବତଙ୍କ ପରି ପରିଚୟଚିହ୍ନର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ନ୍ୟାୟରକ୍ଷକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ପକ୍ଷପାତ ଓ ଯଥୋଚିତ ସେବାର ଅବହେଳା ହାନି ଆଣେ, ଧର୍ମାଚରଣ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ କଥା ଶ୍ରବଣ-ସମ୍ମାନ ପବିତ୍ରତା ଓ ସମୃଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପୁରାଣପାଠ-ଦାନର ଆଦରନୀୟ ବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
FAQs about Dharmaranya Mahatmya
Dharmāraṇya is portrayed as a concentrated tīrtha-zone where divine beings continually 'serve' the place, making it inherently merit-generating and spiritually protective for residents and pilgrims.
The text highlights enduring salvific outcomes for beings who die there, and emphasizes śrāddha/pinda-style offerings as mechanisms for uplifting multiple ancestral generations and extended lineages.
The section foregrounds aetiological questioning about how Dharmāraṇya became established among the gods, why it is tīrtha-like on earth, and how large communities of brāhmaṇas were instituted there.