Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । कृपासिंधो महाभाग सर्वव्यापिन्सुरेश्वर । कदा ह्यत्र तपस्तप्तं विष्णुनामिततेजसा

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ କୃପାସିନ୍ଧୁ, ହେ ମହାଭାଗ, ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସୁରେଶ୍ୱର! ଏଠାରେ ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ବିଷ୍ଣୁ କେବେ ତପ କରିଥିଲେ?

Verse 2

स्कंदाय कथितं चैव शर्वेण च महात्मना । आनुपूर्व्येण सर्वं हि कथयस्व त्वमेव हि

ଏହା ମହାତ୍ମା ଶର୍ବ (ଶିବ) ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଥିଲେ; ତେଣୁ ତୁମେ ନିଜେ ସମସ୍ତ କଥା କ୍ରମେ କହ।

Verse 3

व्यास उवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि धर्म्मारण्ये नृपोत्तम । एकदात्र तपस्तप्तं विष्णुनाऽमिततेजसा

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ବତ୍ସ, ଶୁଣ; ହେ ନୃପୋତ୍ତମ, ମୁଁ କହୁଛି। ଧର୍ମ୍ମାରଣ୍ୟରେ ଏକଦା ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ବିଷ୍ଣୁ ତପ କରିଥିଲେ।

Verse 4

स्कंद उवाच । कथं देवसरोनाम पंपा चंपा गया तथा । वाराणस्यधिका चैव कथमश्वमुखो हरिः

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—‘ଦେବସର’ ନାମ କିପରି ପଡ଼ିଲା? ପମ୍ପା, ଚମ୍ପା ଓ ଗୟା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହାକୁ ବାରାଣସୀଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ? ଏବଂ ସେଠାରେ ହରି ‘ଅଶ୍ୱମୁଖ’ କିପରି ହେଲେ?

Verse 5

ईश्वर उवाच । अत्र नारायणो देवस्तपस्तेपे सुदुष्करम् । दिव्यवर्षशतं त्रीणि जातः सुष्ठ्वाननश्च सः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏଠାରେ ଦେବ ନାରାୟଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ତପ କରିଥିଲେ। ତିନିଶେ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଧରି ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ସେ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ମୁଖ ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 6

तपस्तेपे महाविष्णुः सुरूपार्थं च पुत्रक । वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थाने महाद्युते

ହେ ପୁତ୍ରକ, ସୁନ୍ଦର ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ମହାବିଷ୍ଣୁ ସେଠାରେ ତପ କରିଥିଲେ। ସେଇ ମହାଦ୍ୟୁତିମୟ ସିଦ୍ଧସ୍ଥାନରେ ହରି ‘ବାଜିମୁଖ’—ଅଶ୍ୱମୁଖ—ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 7

स्कंद उवाच । कारणं ब्रूहि नोद्य त्वमश्वाननः कथं हरिः । महारिपोश्च हंता च देवदेवो जगत्पतिः

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ଆଜି ଆମକୁ କାରଣ କୁହ; ଦେବଦେବ, ଜଗତ୍ପତି, ମହାଶତ୍ରୁହନ୍ତା ହରି କିପରି ଅଶ୍ୱମୁଖ ହେଲେ?

Verse 8

यस्य नाम्ना महाभाग पातकानि बहून्यपि । विलीयंते तु वेगेन तमः सूर्योदये यथा

ହେ ମହାଭାଗ! ଯାହାଙ୍କ ନାମରେ ଅନେକ ପାପ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଲୟ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟେ ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଏ ଯେପରି।

Verse 9

श्रूयंते यस्य कर्माणि अद्भुतान्यद्भुतानि वै । सर्वेषामेव जीवानां कारणं परमेश्वरः

ଯାହାଙ୍କ କର୍ମ ଅଦ୍ଭୁତ—ନିଶ୍ଚୟ ଅଦ୍ଭୁତ—ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ପରମ କାରଣ।

Verse 10

प्राणरूपेण यो देवो हयरूपः कधं भवेत् । सर्वेषामपि तंत्राणामेकरूपः प्रकीर्तितः

ଯେ ଦେବ ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ, ସେ କିପରି ଅଶ୍ୱରୂପ ହେବେ? ସମସ୍ତ ତନ୍ତ୍ରରେ ସେ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 11

भक्तिगम्यो धर्मभाजां सुखरूपः सदा शुचिः । गुणातीतोऽपि नित्योऽसौ सर्वगो निर्गुणस्तथा

ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ; ସୁଖସ୍ୱରୂପ ଓ ସଦା ପବିତ୍ର। ଗୁଣାତୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣ।

Verse 12

स्रष्टासौ पालको हंता अव्यक्तः सर्वदेहिनाम् । अनुकूलो महातेजाः कस्मादश्वमुखोऽभवत्

ସେ ସ୍ରଷ୍ଟା, ପାଳକ ଓ ସଂହାରକ; ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅନୁକୂଳ ଓ ମହାତେଜସ୍ବୀ। ତେବେ ସେ କାହିଁକି ଅଶ୍ୱମୁଖ ହେଲେ?

Verse 13

यस्य रोमोद्भवा देवा वृक्षाद्याः पन्नगा नगाः । कल्पेकल्पे जगत्सर्वं जायते यस्य देहतः

ଯାହାଙ୍କ ଦେହର ରୋମକୂପରୁ ଯେନେ ଦେବମାନେ ଉଦ୍ଭବନ୍ତି, ସେପରି ବୃକ୍ଷାଦି, ପନ୍ନଗ ଓ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।

Verse 14

स एव विश्वप्रभवः स एवात्यंतकारणम् । येनानीताः पुनर्विद्या यज्ञाश्च प्रलयं गताः

ସେଇ ଜଗତର ଉତ୍ସ, ସେଇ ପରମ କାରଣ; ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଳୟରେ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଥିବା ବିଦ୍ୟା ଓ ଯଜ୍ଞମାନେ ପୁନଃ ଆଣାଗଲା।

Verse 15

घातितो दुष्टदैत्योऽसौ वेदार्थं कृत उद्यमः । एवमासीन्महाविष्णुः कथमश्वमुखोऽभवत्

ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କଲେ ଏବଂ ବେଦାର୍ଥ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କଲେ। ଏପରି ମହାବିଷ୍ଣୁ ତେବେ କିପରି ଅଶ୍ୱମୁଖ ହେଲେ?

Verse 16

रत्नगर्भा धृता येन पृष्ठदेशे च लीलया । कृत्या व्यवस्थितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

ଯିଏ ରତ୍ନଗର୍ଭା ପୃଥିବୀକୁ ଲୀଳାରେ ନିଜ ପୃଷ୍ଠଦେଶରେ ଧାରଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ନିୟତ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଯଥାକ୍ରମେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି।

Verse 17

स देवो विश्वरूपो वै कथं वाजिमुखोऽभवत् । हिरण्याक्षस्य हंता यो रूपं कृत्वा वराहजम्

ସେ ବିଶ୍ୱରୂପ ଦେବ କିପରି ହୟମୁଖ (ହୟଗ୍ରୀବ) ରୂପ ଧାରଣ କଲେ? ଯିଏ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷକୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ବରାହରୂପ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

Verse 18

सुपवित्रं महातेजाः प्रविश्य जलसा गरे । उद्धृता च मही सर्वा ससागरमहीधरा

ଅତିପବିତ୍ର ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଭଗବାନ ଜଳଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି; ସମୁଦ୍ର ଓ ପର୍ବତ ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।

Verse 19

उद्धृता च मही नूनं दंष्ट्राग्रे येन लीलया । कृत्वा रूपं वराहं च कपिलं शोकनाशनम्

ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଗ୍ରରେ ଲୀଳାୟ ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଧୃତ ହେଲା; ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ସେ ଶୋକନାଶକ କପିଳ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।

Verse 20

स देवः कथमीशानो हयग्रीवत्वमागतः । प्रह्लादार्थे स चेशानो रूपं कृत्वा भयावहम्

ସେ ଈଶାନ, ପରମ ଶାସକ, କିପରି ହୟଗ୍ରୀବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଭୟାବହ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 21

नारसिंहं महादेवं सर्वदुष्टनिवारणम् । पर्वताग्निसमुद्रस्थं ररक्ष भक्तसत्तमम्

ନାରସିଂହ ମହାଦେବ, ସର୍ବଦୁଷ୍ଟନିବାରଣ, ପର୍ବତ–ଅଗ୍ନି–ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭକ୍ତଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସେ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 22

हिरण्यकशिपुं दुष्टं जघान रजनीमुखे । इंद्रासने च संस्थाप्य प्रह्लादस्य सुखप्रदम्

ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଦୁଷ୍ଟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ଏବଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରାସନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ତାଙ୍କୁ ପରମ ସୁଖ ଦାନ କଲେ।

Verse 23

प्रह्लादार्थे च वै नूनं नृसिंहत्वमुपागतः । विरोचनसुतस्याग्रे याचकोऽसौ भवेत्तदा

ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନୃସିଂହରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ପରେ ବିରୋଚନପୁତ୍ର ବଳିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବାମନରୂପେ ଯାଚକ ହେଲେ।

Verse 24

यज्ञे चैवाश्वमेधे वै बलिना यः समर्चितः । हृता वसुमती तस्य त्रिपदीकृतरोदसी

ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବଳି ଯାହାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିଥିଲେ—ସେଇ ପ୍ରଭୁ ବଳିଙ୍କ ବସୁମତୀ ହରଣ କରି, ସ୍ୱର୍ଗ-ପୃଥିବୀକୁ ତିନି ପଦରେ ମାପିଲେ।

Verse 25

विश्वरूपेण वै येन पाताले क्षपितो बलिः । त्रिःसप्तवारं येनैव क्षत्रियानवनीतले

ଯାହାଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପେ ବଳି ପାତାଳକୁ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ପୃଥିବୀତଳେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସତାଇଶଥର ସଂହାର କଲେ।

Verse 26

हत्वाऽददाच्च विप्रेभ्यो महीमतिमहौजसा । घातितो हैहयो राजा येनैव जननी हता

ତାଙ୍କୁ ବଧ କରି ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ; ସେଇ ପ୍ରଭୁ ହୈହୟ ରାଜାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ—ଯିଏ (ସେ ବୀରଙ୍କ) ଜନନୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲା।

Verse 27

येन वै शिशुनोर्व्यां हि घातिता दुष्टचारिणी । राक्षसी ताडका नाम्नी कौशिकस्य प्रसादतः

କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର)ଙ୍କ କୃପା ଓ ଆଜ୍ଞାରେ, ଦୁଷ୍ଟାଚାରିଣୀ ତାଡକା ନାମ୍ନୀ ରାକ୍ଷସୀ ଯାହାଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲା।

Verse 28

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु येन लीलानृदेहिना । चतुर्दशसहस्राणि घातिता राक्षसा वलात्

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ, ଲୀଳାମାତ୍ରେ ମାନବଦେହ ଧାରଣ କରି, ବଳପୂର୍ବକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସହସ୍ର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଯିଏ ବଧ କଲେ।

Verse 29

हता शूर्पणखा येन त्रिशिराश्च निपातितः । सुग्रीवं वालिनं हत्वा सुग्रीवेण सहायवान्

ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶୂର୍ପଣଖା ଦମିତ ହେଲା ଓ ତ୍ରିଶିରା ମଧ୍ୟ ପତିତ ହେଲା; ବାଲିକୁ ବଧ କରି ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହାୟ ହେଲେ।

Verse 30

कृत्वा सेतुं समुद्रस्य रणे हत्वा दशाननम् । धर्म्मारण्यं समासाद्य ब्राह्मणानन्वपूजयत्

ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଶାନନ (ରାବଣ)କୁ ବଧ କରି, ଧର୍ମ୍ମାରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ।

Verse 31

शासनं द्विजवर्येभ्यो दत्त्वा ग्रामान्बहूंस्तथा । स्नात्वा चैव धर्म्मवाप्यां सुदानान्यददाद्गवाम्

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଶାସନପତ୍ର ଦେଇ ଏବଂ ଅନେକ ଗ୍ରାମ ଦାନ କରି, ଧର୍ମ୍ମବାପୀରେ ସ୍ନାନ କରି ସେ ଗୋଦାନର ଉତ୍ତମ ଦାନ ଦେଲେ।

Verse 32

साधूनां पालनं कृत्वा निग्रहाय दुरात्मनाम् । एवमन्यानि कर्म्माणि श्रुतानि च धरातले

ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରି ଓ ଦୁରାତ୍ମମାନଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରି, ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ଧରାତଳେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶ୍ରୁତ ହୁଏ।

Verse 33

स देवो लीलया कृत्वा कथं चाश्वमुखोऽभवत् । यो जातो यादवे वंशे पूतनाशकटादिकम्

ସେଇ ଦେବ ଲୀଳାମାତ୍ରେ ସବୁ କରନ୍ତି; ତେବେ ସେ କିପରି ଅଶ୍ୱମୁଖ (ହୟାନନ) ହେଲେ? ଯିଏ ଯାଦବବଂଶେ ଜନ୍ମି ପୂତନା, ଶକଟ ଆଦିଙ୍କୁ ସଂହାର କରିଥିଲେ।

Verse 34

अरिष्टदैत्यः केशी च वृकासुरबकासुरौ । शकटासुरो महासुर स्तृणावर्तश्च धेनुकः

ଅରିଷ୍ଟ ଦୈତ୍ୟ, କେଶୀ, ବୃକାସୁର ଓ ବକାସୁର; ଶକଟାସୁର ନାମକ ମହାସୁର, ଏବଂ ତୃଣାବର୍ତ୍ତ ଓ ଧେନୁକ—ଏମାନେ।

Verse 35

मल्लश्चैव तथा कंसो जरासंधस्तथैव च । कालयवनस्य हंता च कथं वै स हयाननः । तारकासुरं रणे जित्वा अयुतषट्पुरं तथा

ମଲ୍ଲମାନେ, କଂସ ଓ ଜରାସନ୍ଧ, ଏବଂ କାଳୟବନଙ୍କ ହନ୍ତା—ସେ କିପରି ହୟାନନ? ଯିଏ ରଣେ ତାରକାସୁରକୁ ଜିତି ଅୟୁତଷଟ୍ପୁର ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।

Verse 36

कन्याश्चोद्वाहिता येन सहस्राणि च षड् दश । अमानुषाणि कृत्वेत्थं कथं सोऽश्वमुखोऽभवत्

ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଷୋଳହ ହଜାର କନ୍ୟାଙ୍କର ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହ ହେଲା; ଏପରି ଅମାନୁଷ କର୍ମ କରି ସେ କିପରି ଅଶ୍ୱମୁଖ ହେଲେ?

Verse 37

त्राता यः सर्वभक्तानां हंता सर्वदुरात्मनाम् । धर्मस्थापनकृत्सोऽपि कल्किर्विष्णुपदे स्थितः

ଯେ ସମସ୍ତ ଭକ୍ତଙ୍କର ତ୍ରାତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁରାତ୍ମାଙ୍କର ସଂହାରକ, ଧର୍ମକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା—ସେଇ କଲ୍କି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 38

एतद्वै महदाश्चर्य्यं भवता यत्प्रकाशितम् । एतदाचक्ष्व मे सर्वं कारणं त्रिपुरांतक

ଆପଣ ଯାହା ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ହେ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ, ଏହାର ସମସ୍ତ କାରଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 39

श्रीरुद्र उवाच । साधुपृष्टं महाबाहो कारणं तस्य वच्म्यहम् । हयग्रीवस्य कृष्णस्य शृणुष्वे काग्रमानसः

ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହାବାହୋ, ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ତାହାର କାରଣ ମୁଁ କହିବି। ହୟଗ୍ରୀବ-ରୂପୀ କୃଷ୍ଣ ବିଷୟରେ ଏକାଗ୍ରମନେ ଶୁଣ।

Verse 40

व्यास उवाच । पुरा देवैः समारब्धो यज्ञो नूनं धरातले । वेदमंत्रैराह्वयितुं सर्वे रुद्रपुरोगमाः

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ପୁରାକାଳରେ ଦେବମାନେ ଧରାତଳରେ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବାକୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 41

वैकुण्ठे च गताः सर्वे क्षीराब्धौ च निजालये । पातालेऽपि पुनर्गत्वा न विदुः कृष्णदर्शनम्

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ ଏବଂ କ୍ଷୀରାବ୍ଧିରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ନିଜ ଆଳୟକୁ ମଧ୍ୟ ଗଲେ। ପୁନର୍ବାର ପାତାଳକୁ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣଦର୍ଶନ ପାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 42

मोहाविष्टास्ततः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः । नैव दृष्टस्तदा तैस्तु ब्रह्मरूपो जनार्दनः

ମୋହରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠି-ସେଠି ଧାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଜନାର୍ଦନ ସେମାନଙ୍କୁ ସର୍ବଥା ଦିଶିଲେ ନାହିଁ।

Verse 43

विचारयंति ते सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । क्व गतोऽसौ महाविष्णुः केनोपायेन दृश्यते

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ସେ ମହାବିଷ୍ଣୁ କେଉଁଠି ଗଲେ, ଏବଂ କେଉଁ ଉପାୟରେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେବ?’

Verse 44

प्रणम्य शिरसा देवं वागीशं प्रोचुरादरात् । देवदेव महाविष्णुं कथयस्व प्रसादतः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶିର ନମାଇ ଦେବ ବାଗୀଶଙ୍କୁ ଆଦରରେ କହିଲେ—‘ହେ ଦେବଦେବ! କୃପାକରି ମହାବିଷ୍ଣୁ ବିଷୟ କହନ୍ତୁ।’

Verse 45

बृहस्पतिरुवाच । न जाने केन कार्येण योगारूढो महात्मवान् । योगरूपोऽभवद्विष्णुर्योगीशो हरिरच्युतः

ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ମହାତ୍ମା ଯୋଗାରୂଢ ହେଲେ, ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁ ଯୋଗସ୍ୱରୂପ ହୋଇଛନ୍ତି—ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଅଚ୍ୟୁତ ହରି।

Verse 46

क्षणं ध्यात्वा स्वमात्मानं धिषणेन ख्यापितो हरिः । तत्र सर्वे गता देवा यत्र देवो जगत्पतिः

କ୍ଷଣମାତ୍ର ସ୍ୱାତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଧିଷଣା (ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି) ଦ୍ୱାରା ହରି ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯେଉଁଠି ଜଗତ୍ପତି ଭଗବାନ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 47

तदा दृष्टो महाविष्णुर्ध्यानस्थोऽसौ जनार्दनः । ध्यात्वा कृत्यसमाकारं सशरं दैत्यसूदनम्

ତେବେ ସେମାନେ ମହାବିଷ୍ଣୁ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ। କାର୍ଯ୍ୟାନୁକୂଳ ଶରଧାରୀ ଦୈତ୍ୟସୂଦନ ରୂପକୁ ଅନ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କରି ସେ ଥିଲେ।

Verse 48

समास्थानं ततो दृष्ट्वा बोधोपायं प्रचक्रमे । आह तांश्च तदा वम्र्यो धनुर्गुणं प्रयत्नतः । छेत्स्यंति चेत्तच्छब्देन प्रबुध्येत हरिः स्वयम्

ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖି ବମ୍ର୍ୟମାନେ ଜଗାଇବାର ଉପାୟ ଭାବିଲେ। ପରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପ୍ରୟାସରେ ଧନୁର ଗୁଣ କାଟ; ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ହରି ସ୍ୱୟଂ ଜାଗିପାରନ୍ତି।”

Verse 49

देवा ऊचुः । गुणभक्षं कुरुध्वं वै येनासौ बुध्यते हरिः । क्रत्वर्थिनो वयं वम्र्यः प्रभुं विज्ञापयामहे

ଦେବମାନେ କହିଲେ—“ହରି ଜାଗିଉଠିବା ପାଇଁ ଧନୁର ଗୁଣକୁ ଖାଇ କାଟିଦିଅ। ଆମେ ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ଚାହୁଁଛୁ; ହେ ବମ୍ର୍ୟମାନେ, ଆମେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବୁ।”

Verse 50

वम्र्यः ऊचुः । निद्राभंगं कथाच्छेदं दम्पत्योर्मैत्रभेदनम् । शिशुमातृविभेदं वा कुर्वाणो नरकं व्रजेत्

ବମ୍ର୍ୟମାନେ କହିଲେ—“ଅନ୍ୟର ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗ କରିବା, ପବିତ୍ର କଥାକୁ ଛେଦ କରିବା, ଦମ୍ପତିଙ୍କ ମୈତ୍ରୀରେ ଭେଦ ଆଣିବା, କିମ୍ବା ଶିଶୁକୁ ମାତାଠାରୁ ଅଲଗା କରିବା—ଏହା କରୁଥିବା ନରକକୁ ଯାଏ।”

Verse 51

योगारूढो जगन्नाथः समाधिस्थो महाबलः । तस्य श्रीजगदीशस्य विघ्नं नैव तु कुर्महे

ଜଗନ୍ନାଥ ମହାବଳୀ, ଯୋଗାରୂଢ ହୋଇ ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଇ ଶ୍ରୀଜଗଦୀଶଙ୍କୁ ଆମେ କେବେବି ବିଘ୍ନ କରିବୁ ନାହିଁ।

Verse 52

ब्रह्मोवाच । भवतां सर्वभक्षत्वं देवकार्यं क्रियेत चेत् । कर्त्तव्यं च ततो वम्र्यो यज्ञसिद्धिर्यथा भवेत् । वम्रीशा सा तदा वत्स पुनरेवमुवाच ह

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଯଦି ତୁମମାନଙ୍କ ସର୍ବଭକ୍ଷଣଶକ୍ତି ଦେବକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ହେ ବମ୍ର୍ୟମାନେ, ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ହେବ ପରି ତାହା କର। ତାପରେ, ବତ୍ସ, ବମ୍ରୀମାନଙ୍କ ରାଣୀ ପୁନର୍ବାର ଏଭଳି କହିଲା।

Verse 53

वम्र्युवाच । दुःखसाध्यो जगन्नाथो मलयानिलसंनिभः । कथं वा बोध्यतां बह्मन्नस्माभिः सुरपूजितः

ବମ୍ର୍ୟା କହିଲା—ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ଦୁର୍ଲଭ; ସେ ମଲୟ ପବନ ପରି ମୃଦୁ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଦେବପୂଜିତ ସେହି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆମେ କିପରି ଜଗାଇବୁ?

Verse 54

नैव यज्ञेन मे कार्यं सुरैश्चैव तथैव च । सर्वेषु यज्ञकार्येषु भागं ददतु मे सुराः

ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ, ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ତେଣୁହିଁ। କିନ୍ତୁ ଆଗାମୀରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞକାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେବମାନେ ମୋତେ ଏକ ଭାଗ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 55

देवा ऊचुः । प्रदास्यामो वयं वम्र्यै भागं यज्ञेषु सर्वदा । यज्ञाय दत्तमस्माभिः कुरुष्वैवं वचो हि नः

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ଆମେ ବମ୍ର୍ୟାକୁ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କରେ ସଦା ଭାଗ ଦେବୁ। ଯଜ୍ଞର ହିତାର୍ଥେ ଆମେ ଯାହା ଦେଇଛୁ, ସେହିଅନୁସାରେ ଆମ ବଚନ ପାଳନ କର।

Verse 56

तथेति विधिनाप्युक्तं वम्री चोद्यममाश्रिता । गुणभक्षादिकं कर्म तया सर्वं कृतं नृप

‘ତଥେତି’ ବୋଲି, ବିଧିଅନୁସାରେ ଉପଦେଶ ପାଇ ବମ୍ରୀ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲା। ହେ ନୃପ, ଧନୁଷ୍ୟର ଜ୍ୟା କାମୁଡ଼ି କାଟିବା ଆଦି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସେଇ କରିଦେଲା।

Verse 57

युधिष्ठिर उवाच । अस्य वा बोधने देवा गुणभंगे समाधिषु । एतदाश्चर्यं विप्रर्षे सत्यं सत्यवतीसुत

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରର୍ଷି, ସତ୍ୟବତୀସୁତ! ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ସତ୍ୟ କି—ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାରେ ଓ ସମାଧି ଅବସ୍ଥାରେ ଧନୁଷ୍ୟଜ୍ୟା ଭଙ୍ଗରେ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଭୂମିକା ଥିଲା?

Verse 58

व्यास उवाच । व्यग्रचित्ताः सुराः सर्वे आकृष्टं हरिकार्मु कम् । न जाने केन कार्येण विष्णुमायाविमोहिताः

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ସୁରମାନେ ବ୍ୟଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ହରିଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଟାଣିଥିଲେ; ବିଷ୍ଣୁମାୟାରେ ବିମୋହିତ ହୋଇ ସେମାନେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏହା କଲେ, ମୁଁ ଜାଣେନି।

Verse 59

मुदितास्ताः प्रमुञ्चंति वल्मीकं चाग्रतो हरेः । कोटिपार्श्वे ततो नीतं वल्मीकं पर्वतोपमम्

ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବଲ୍ମୀକକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ପରେ ଧନୁଷ୍ୟର ଅଗ୍ରଭାଗ ପାଖରେ ସେହି ପର୍ବତସଦୃଶ ବଲ୍ମୀକ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ନିଆଗଲା।

Verse 60

गुणे च भक्षिते तस्मिंस्तक्षणादेव दूषिते । ज्याघातकोटिभिः सार्द्धं शीर्षं छित्त्वा दिवं गतम्

ସେହି ଜ୍ୟା ଭକ୍ଷିତ ହୋଇ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ନଷ୍ଟ ହେଲାବେଳେ, କୋଟି କୋଟି ଜ୍ୟାଘାତ ସହିତ ଶିର କଟି ଦିବଲୋକକୁ ଗଲା।

Verse 61

गते शीर्षे च ते देवा भृशमु द्विग्नमानसाः । धावंति सर्वतः सर्वे शिरआलोकनाय ते

ଶିର ଚାଲିଯିବା ପରେ ସେହି ଦେବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୱିଗ୍ନମନା ହୋଇ, ଶିରକୁ ଦେଖିବା-ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ।