Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यनिवासिना । यत्कार्यं पुरुषेणेह गार्हस्थ्यमनुतिष्ठता

ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ - ଏହା ପରେ ମୁଁ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ନିବାସୀ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ପୁରୁଷର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 2

धर्मारण्येषु ये जाता ब्राह्मणाः शुद्धवंशजा । अष्टादशसहस्राश्च काजेशैश्च विनिर्मिताः

ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଜନ୍ମିତ ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅଠର ହଜାର ଅଟେ ଏବଂ ସେମାନେ କାଜେଶମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 3

सदाचाराः पवित्राश्च ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । तेषां दर्शनमात्रेण महापापैर्विमुच्यते

ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦାଚାରୀ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଟନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । पाराशर्य समाख्याहि सदाचारं च मे प्रभो । आचाराद्धर्ममाप्नोति आचाराल्लभते फलम् । आचाराच्छ्रियमाप्नोति तदाचारं वदस्व मे

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ - ହେ ପରାଶର ପୁତ୍ର, ପ୍ରଭୁ! ମୋତେ ସଦାଚାର ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ। ଆଚାରରୁ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଆଚାରରୁ ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ଆଚାରରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ମୋତେ ସେହି ଆଚାର ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ।

Verse 5

व्यास उवाच । स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेत एतेभ्यो धार्मिकाः सुराः

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସ୍ଥାବର, କୃମି, ଜଳଜ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ଏମାନେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଧର୍ମାଧିକାରୀ; ଏମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦେବଗଣ ଅଧିକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ।

Verse 6

सहस्रभागात्प्रथमे द्वितीयानुक्रमास्तथा । सर्व एते महाभागाः पापान्मुक्तिसमाश्रयाः

ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀରେ ସହସ୍ରରେ ଏକ ଭାଗ ପରି, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟାଦି କ୍ରମଶଃ ଶ୍ରେଣୀମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ—ଏ ସମସ୍ତ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ପାପମୁକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟ।

Verse 7

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोतीव चोत्तमाः । प्राणिकेभ्योपि मुनिश्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः

ଚାରି ପ୍ରକାର ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅତିଶୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ—କାରଣ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଜାଗ୍ରତ ବୁଦ୍ଧିରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 8

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्य श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योऽपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः

କେବଳ ମତିମାନଙ୍କଠାରୁ ସୁସଂସ୍କୃତ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବାଡବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବିପ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କଠାରୁ କୃତବୁଦ୍ଧି—ପରିପକ୍ୱ ଓ ସଂଯମିତ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 9

कृतधीभ्योऽपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेभ्योऽभ्यधिकः कश्चित्त्रिषु लोकेषु भारत

କୃତଧୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତ୍ତା—ଯେ ଧର୍ମକୁ କର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ପର। ହେ ଭାରତ! ତ୍ରିଲୋକରେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ କେହି ନାହିଁ।

Verse 10

अन्योन्यपूजकास्ते वै तपो विद्याविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः

ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ତପ ଓ ବିଦ୍ୟାର ବିଶେଷତାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। କାରଣ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୃଷ୍ଟ; ତେଣୁ ଧର୍ମ-ଜ୍ଞାନବଳେ ସେ ସର୍ବଭୂତମଧ୍ୟରେ ଈଶ୍ୱରତୁଲ୍ୟ ମାନ୍ୟ।

Verse 11

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः

ଏହିହେତୁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ସ୍ଥିତି (ଧର୍ମରେ) ନିର୍ଭର; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହିଁ ସମ୍ମାନାର୍ହ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ସଦାଚାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକ ସର୍ବ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଆଚାରଚ୍ୟୁତ ହେଲେ ପୁନଃ ଯୋଗ୍ୟ ରହେନାହିଁ।

Verse 12

तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना । विद्वेषरागरहिता अनुतिष्ठन्ति यं मुने

ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଆଚାରଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ। ହେ ମୁନେ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ରାଗରହିତ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାହାକୁ ନିରନ୍ତର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି ସେହି ଶିଷ୍ଟାଚାର-ନିୟମକୁ ସେ ପାଳନ କରୁ।

Verse 13

सद्धि यस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः । लक्षणैः परिहीनोऽपि सम्यगाचारतत्परः

ବୁଧମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ସଦାଚାର ହିଁ ଧର୍ମର ମୂଳ। ବାହ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ସମ୍ୟକ୍ ଆଚାରରେ ତତ୍ପର, ସେଇ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 14

श्रदालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषुस्वेषु च कर्मसु

ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଓ ଅନସୂୟୁ (ଦୋଷ ଖୋଜିନଥିବା) ମନୁଷ୍ୟ ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତୁ; ଏବଂ ନିଜ-ନିଜ କର୍ମରେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଉକ୍ତ ବିଧିକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 15

सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतन्द्रितः । दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमा न्भवेत्

ଧର୍ମର ମୂଳ ସଦାଚାରକୁ ଆଳସ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ନିତ୍ୟ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁରାଚାରରେ ରତ ପୁରୁଷ ଲୋକେ ନିନ୍ଦନୀୟ ହୁଏ।

Verse 16

व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक् । त्याज्यं कर्म पराधीनं कार्यमात्मवशं सदा

ପରାଧୀନ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ଆୟୁ ଅଳ୍ପ ହୁଏ ଓ ମହାଦୁଃଖର ଭାଗୀ ହୁଏ। ତେଣୁ ପରାଧୀନ କାମ ତ୍ୟାଗ କରି ସଦା ଆତ୍ମବଶରେ ଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी । यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति

ପରାଧୀନ ଲୋକ ଦୁଃଖୀ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେ ସଦା ଆତ୍ମବଶ ରହେ ସେ ସୁଖୀ ହୁଏ। ଯେ କର୍ମ କରୁଥିବାବେଳେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେହି କର୍ମ ଗ୍ରହଣୀୟ।

Verse 18

अध्यापयेच्छुचीञ्छिष्यान्हितान्मे धासमन्वितान् । उपेयादीश्वरं चापि योगक्षेमादिसिद्धये

ଶୁଚି, ହିତେଚ୍ଛୁ ଓ ମେଧାସମ୍ପନ୍ନ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅଧ୍ୟାପନ କରାଇବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯୋଗକ୍ଷେମ ଆଦି ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 19

अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता । सत्यं क्षमार्तवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम्

ଏହେତୁ ଧର୍ମ ଇଚ୍ଛୁକ ଲୋକ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କରେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ—ସତ୍ୟ, କ୍ଷମା, ଆର୍ଜବ (ସରଳତା), ଧ୍ୟାନ, କରୁଣା ଓ ଅହିଂସା।

Verse 20

दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश । शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम्

ଦମ, ପ୍ରସାଦ, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟବାଣୀ ଓ ମୃଦୁତା—ଏହି ଦଶ ଯମ ଗଣାଯାଏ। ଶୌଚ, ସ୍ନାନ, ତପ, ଦାନ, ମୌନ, ପୂଜା, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ବ୍ରତ—ଧର୍ମଧାରଣକାରୀ ନିୟମ ଭାବେ ଉପଦେଶିତ।

Verse 21

उपोषणोपस्थदंडो दशैते नियमाः स्मृताः । कामं क्रोधं दमं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च

ଉପବାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ—ଏହି ଦଶ ନିୟମରେ ସ୍ମୃତ। ଏହା ସହ କାମ, କ୍ରୋଧ, ଅସଂଯମ, ମୋହ, ମାତ୍ସର୍ଯ୍ୟ ଓ ଲୋଭ—ଏମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 22

अमून्षड्वैरिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत् । शनैः संचिनुयाद्धर्मं वल्मीकं शृंगवान्यथा

ଏହି ଛଅ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ବିଜୟୀ ହୁଏ। ଧର୍ମକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଭାଲ୍ମୀକ ଦାଣାଦାଣାରେ ଉଚ୍ଚ ହୁଏ।

Verse 23

परपीडामकुर्वाणः पर लोकसहायिनम् । धर्म एव सहायी स्यादमुत्र परिरक्षितः

ଯେ ଅନ୍ୟକୁ ପୀଡା ଦିଏ ନାହିଁ, ସେ ପରଲୋକରେ ସହାୟକ ପାଏ। ସେଠାରେ ଧର୍ମ ଏକା ତାହାର ସାଥୀ ହୋଇ ତାକୁ ରକ୍ଷା କରେ।

Verse 24

पितृमातृसुतभ्रातृयोषिद्बंधुजनाधिकः । जायते चैकलः प्राणी म्रियते च तथै कलः

ପିତା, ମାତା, ପୁତ୍ର, ଭ୍ରାତା, ପତ୍ନୀ ଓ ଅନେକ ବନ୍ଧୁଜନ ଘେରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଏକାକୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ ଏକାକୀ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରୁଛି।

Verse 25

एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः । देहे पंचत्वमापन्ने त्यक्त्वैकं काष्ठलोष्टवत्

ମନୁଷ୍ୟ ଏକା ହିଁ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରେ, ଏକା ହିଁ ପାପର ଫଳ ଭୋଗ କରେ। ଦେହ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହେଲେ, ତାହା କାଠ ଖଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମାଟି ଢେଲା ପରି ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 26

बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनु व्रजेत् । अतः संचिनुयाद्धर्म्ममत्राऽमुत्र सहायिनम्

ବାନ୍ଧବମାନେ ବିମୁଖ ହୋଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେ ଯାଏ, ତାହାକୁ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରେ। ତେଣୁ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ସହାୟକ ଧର୍ମକୁ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

धर्मं सहायिनं लब्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः । संबंधानाचारेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः

ଧର୍ମକୁ ସହାୟକ ଭାବେ ପାଇଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁସ୍ତର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସଦା ଉତ୍ତମମାନଙ୍କ ସହ ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ସଦାଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁ।

Verse 28

अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत् । उत्तमानुत्तमानेव गच्छेद्धीनांश्च वर्जयेत् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम्

ଅଧମ ଓ ନୀଚ ସଙ୍ଗତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ କୁଳକୁ ଉତ୍କର୍ଷ ପଥେ ନେବା ଉଚିତ। କେବଳ ଉତ୍ତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ହୀନମାନଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦାଚାରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଅପଚାର ଓ ପତନରେ ନୀଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ।

Verse 29

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧ୍ୟୟନଶୀଳ ନୁହେଁ, ସଦାଚାର ଲଂଘନ କରେ, ଆଳସୀ ଏବଂ ଅନୁଚିତ ଅନ୍ନରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ—ତାହାକୁ ବିନାଶ (ମୃତ୍ୟୁଭୟ) ଆକ୍ରମଣ କରେ।

Verse 30

अतोऽभ्यस्येत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्

ଅତଏବ ଦ୍ୱିଜ ନିତ୍ୟ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ସଦାଚାର ଅଭ୍ୟାସ କରୁ; କାରଣ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦାଚାରୀଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 31

रजनीप्रांतयामार्द्धं ब्राह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सर्वदा

ରଜନୀର ଶେଷ ପ୍ରହରର ଉତ୍ତରାର୍ଧ ‘ବ୍ରାହ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେତେବେଳେ ସଦା ଉଠି ପ୍ରାଜ୍ଞ ନିଜ ପରମ ହିତ ଚିନ୍ତା କରୁ।

Verse 32

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

ପ୍ରଥମେ ଗଜାସ୍ୟ (ଗଣେଶ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର; ପରେ ଅମ୍ବାସହିତ ଈଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ; ପରେ ଶ୍ରୀସହିତ ଶ୍ରୀରଙ୍ଗ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ, ଏବଂ କମଳଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ।

Verse 33

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगायाः सरितः सर्वाः श्रीशैलायखिलान्गिरीन्

ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବସିଷ୍ଠାଦି ମୁନି, ଗଙ୍ଗା ଓ ସମସ୍ତ ନଦୀ, ଶ୍ରୀଶୈଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादिसरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादयः

କ୍ଷୀରସାଗର ଆଦି ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର, ମାନସସରୋବର ଆଦି ସରୋବର, ନନ୍ଦନ ଆଦି ଦିବ୍ୟ ବନ, ଏବଂ କାମଧେନୁ ଆଦି ପବିତ୍ର ଧେନୁମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 35

कल्पवृक्षादिवृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्याः प्रह्रादावद्यान्हरेः प्रियान्

କଳ୍ପବୃକ୍ଷାଦି କଳ୍ପତରୁମାନଙ୍କୁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧାତୁମାନଙ୍କୁ, ଉର୍ବଶୀମୁଖ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦାଦି ହରିପ୍ରିୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 36

जननीचरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोक्त्त मोत्तमौ । पितरं च गुरूंश्चापि हदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः

ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି କଥିତ ମାତାଙ୍କ ଚରଣକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମନେ ହୃଦୟରେ ପିତା ଓ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

ततश्चावश्यकं कर्त्तुं नैरृतीं दिशमाव्रजेत् । ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुण म्

ତାପରେ ଆବଶ୍ୟକ ବିସର୍ଜନ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଗ୍ରାମରୁ ଶତ ଧନୁ ଦୂରେ ଏବଂ ନଗରରୁ ତାହାର ଚାରିଗୁଣ ଦୂରେ ଯିବା ଉଚିତ।

Verse 38

तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा । कर्णोपवीत उदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि

ତୃଣଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି, ବସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶିରକୁ ଢାକି, ଯଜ୍ଞୋପବୀତକୁ କାନରେ ରଖି, ଦିନେ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ରହିବା ଉଚିତ।

Verse 39

विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः । न तिष्ठन्नाशु नो विप्र गोवन्ह्यनिलसंमुखः

ବିଣ୍ମୂତ୍ର ବିସର୍ଜନ ସମୟରେ ମୌନ ରହିବା ଉଚିତ; ରାତିରେ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହେବା ଉଚିତ। ହେ ବିପ୍ର! ଦାଁଡି ନୁହେଁ, ତ୍ୱରାରେ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଗୋ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁହଁ କରି ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 40

न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले । नालोकयेद्दिशो भागञ्ज्यो तिश्चक्रं नभो मलम्

ହଳରେ ସଦ୍ୟ ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଭୂମିରେ, ଓ ରାସ୍ତାଭାବେ ଲୋକେ ଚାଲୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମଳତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତଥା ସେ ସମୟରେ ଦିଗ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଚକ୍ର, ଆକାଶ କିମ୍ବା ଅଶୁଚି ବସ୍ତୁ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ନ ଦେଇ, ଲଜ୍ଜା ଓ ନିୟମ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान् । अथो मृदं समादद्याज्जंतुकर्क्करवर्जिताम्

ବାମ ହାତରେ ଶିଶ୍ନକୁ ଧରି ସାବଧାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଠିବା ଉଚିତ। ପରେ ଶୌଚଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ କୀଟପତଙ୍ଗ ଓ କଙ୍କରବିହୀନ ମାଟି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 42

विहाय मूषको त्खातां चोच्छिष्टां केशसंकुलाम् । गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां प्रक्षाल्य चांबुना ततः

ମୂଷା ଖୋଦିଥିବା, ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟରେ ଦୂଷିତ, କିମ୍ବା କେଶମିଶ୍ରିତ ମାଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁହ୍ୟାଙ୍ଗରେ ଏକଥର ମାଟି ଲଗାଇ, ପରେ ପାଣିରେ ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 43

पुनर्वामकरेणेति पंचधा क्षालयेद्गुदम् । एकैक पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा

ପୁନର୍ବାର ବାମ ହାତରେ ଗୁଦକୁ ପାଞ୍ଚଥର ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ପାଦରେ ଏକେକଥର ମାଟି ଲଗାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ହାତରେ ତିନିଥର ମାଟି ଲଗାଇବା ଉଚିତ।

Verse 44

इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि । क्रमाद्वैगुण्यतः कुर्याद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु

ଏହିପରି ଗୃହସ୍ଥ ଗନ୍ଧ ଓ ଲେପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହେଉଅବଧି ଶୌଚ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ତିନି ଆଶ୍ରମରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଅଧିକ କଠୋର ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 45

दिवाविहितशौचाच्च रात्रावर्द्धं समाचरेत् । परग्रामे तदर्धं च पथि तस्यार्धमेव च

ଦିନେ ବିହିତ ଶୌଚ ରାତିରେ ଅର୍ଧମାତ୍ର କରିବ। ପରଗ୍ରାମେ ତାହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ, ପଥେ ତାହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧେକ କରିବ।

Verse 46

तदर्धं रोगिणां चापि सुस्थे न्यूनं न कार येत् । अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चाप्यगोपमैः

ତାହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ; କିନ୍ତୁ ସୁସ୍ଥ ଲୋକ ତାହାଠାରୁ କମ୍ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେକୌଣସି ନଦୀଜଳ ଓ ବିଶେଷ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହେଁ ମୃତ୍କୂଟ/ମାଟି ଢେଲାଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି କରିବ।

Verse 47

आपातमाचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक् । आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः

ପରିସ୍ଥିତିଅନୁସାରେ ଶୌଚ କରିବ; କିନ୍ତୁ ଯାହାର ଭାବ ଦୁଷ୍ଟ, ସେ ପ୍ରକୃତ ଶୁଦ୍ଧି ପାଏ ନାହିଁ। ଶୌଚରେ ମୃଦାର ପରିମାଣ ଆର୍ଦ୍ର ଧାତ୍ରୀଫଳ (ଆଁଵଳା) ପରିମାଣ ସମାନ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।

Verse 48

सर्वाश्चाहुतयोऽप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्यो वा सूपविष्टः शुचौ भुवि

ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଆହୁତି ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତର ଗ୍ରାସମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଚି ଭୂମିରେ ଭଲଭାବେ ବସି, ପୂର୍ବମୁଖ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

उपस्पृशेद्विहीनाभिस्तुषांगारास्थिभस्मभिः । अतिस्वच्छाभिरद्भिश्च यावद्धृद्गाभिरत्वरः

ଯଥୋଚିତ ଜଳ ନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁଷ, ଅଙ୍ଗାର, ଅସ୍ଥିଭସ୍ମ ଆଦିଦ୍ୱାରା (ପରିଶୋଧିତ) ଜଳରେ ଉପସ୍ପର୍ଶନ/ଆଚମନ କରିବ। ଏବଂ ସମ୍ଭବ ହେଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ହୃଦୟପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଜଳରେ ମଧ୍ୟ—ଅତ୍ୱରାରେ—କରିବ।

Verse 50

ब्राह्मणो ब्रह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत् । कण्ठगाभिर्नृपः शुध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः

ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ୍ । କ୍ଷତ୍ରିୟ କଣ୍ଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ବୈଶ୍ୟ ତାଳୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ପହଞ୍ଚିଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ।

Verse 51

स्त्रीशूद्रावाथ संस्पर्शमात्रेणापि विशुध्यतः । शिरः शब्दं सकंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि वा

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ମାତ୍ରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି । ଜଳରେ ଶିଖା ଖୋଲା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମସ୍ତକ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କଣ୍ଠକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ।

Verse 52

अक्षालितपदद्वद्व आचांतोऽप्यशुचिर्म्मतः । त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत्

ଦୁଇ ପାଦ ନ ଧୋଇ ଆଚମନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ତିନିଥର ଜଳ ପାନ କରି ତା’ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।

Verse 53

अंगुष्ठमूलदेशेन ह्यधरोष्ठौ परि मृजेत् । स्पृष्ट्वा जलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत्

ବୃଦ୍ଧାଙ୍ଗୁଳିର ମୂଳ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଓଠ ପୋଛିବା ଉଚିତ୍ । ଜଳ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ମସ୍ତକ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ।

Verse 54

अंगुल्यग्रैस्तथा स्कन्धौ सांबु सर्व्वत्र संस्पृशेत् । आचांतः पुनराचामेत्कृत्वा रथ्योपसर्पणम्

ଅଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ରଭାଗ ଦ୍ୱାରା କାନ୍ଧକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ ଏବଂ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ । ରାସ୍ତାକୁ ଗଲେ ପୁନର୍ବାର ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।

Verse 55

स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम् । सुप्त्वा वासः परीधाय दृष्ट्वा तथाप्यमंगलम्

ସ୍ନାନ କରି, ଭୋଜନ କରି, ଦୁଧ ପିଇ, ଶୁଭକର୍ମ ଆରମ୍ଭରେ, ଶୋଇ ଉଠି, ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅମଙ୍ଗଳ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ—ପୁନଃ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 56

प्रमादादशुचि स्मृत्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत् । दंतधावनं प्रकुर्वीत यथोक्त धर्मशास्त्रतः । आचांतोऽप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

ପ୍ରମାଦରୁ ଅଶୌଚ ସ୍ମରଣ ହେଲେ, ଦୁଇଥର ଆଚମନ କଲେ ଶୁଚି ହୁଏ। ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ଦନ୍ତଧାବନ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଦନ୍ତଧାବନ ନ କଲେ ଆଚମନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି ରହେ।

Verse 57

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

ପ୍ରତିପଦା, ଦର୍ଶ (ଅମାବାସ୍ୟା), ଷଷ୍ଠୀ, ନବମୀ ଓ ରବିବାରରେ ଦାନ୍ତରେ କାଠ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ବ୍ୟବହାର କଲେ—ସପ୍ତମ ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁଳ ଦହିଯାଏ (ବିନାଶ ହୁଏ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 58

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये

ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ମିଳିନଥିଲେ କିମ୍ବା ନିଷିଦ୍ଧ ଦିନ ହେଲେ, ମୁଖର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବାରଟି ଗଣ୍ଡୂଷ (ମୁଖ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

कनिष्ठाग्रपरीमाणं सत्वचं निर्व्रणारुजम् । द्वादशांगुलमानं च सार्द्रं स्याद्दंतधावनम्

ଦନ୍ତଧାବନ ପାଇଁ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ କନିଷ୍ଠା ଆଗ୍ର ପରିମାଣର ମୋଟା, ଛାଲ ସହିତ, ଘାଉ-ରୋଗ ଦୋଷରହିତ, ବାର ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ଏବଂ ତାଜା/ଆର୍ଦ୍ର ହେବା ଉଚିତ।

Verse 60

एकेकांगुलमानं तच्चर्वयेद्दंतधावनम् । प्रातः स्नानं चरित्वा च शुद्ध्यै तीर्थे विशेषतः

ଏକେକ ଅଙ୍ଗୁଳିମାନର ଦନ୍ତଧାବନ କାଠି ଚବାଇବା ଉଚିତ। ପରେ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ କରି—ବିଶେଷତଃ ତୀର୍ଥେ—ଶୁଦ୍ଧି ଲଭେ।

Verse 61

प्रातः स्नानाद्यतः शुद्ध्येत्कायोऽयं मलिनः सदा । यन्मलं नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्

ପ୍ରାତଃସ୍ନାନରୁ ଏହି ଦେହ—ଯାହା ସଦା ମଲିନ—ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; କାରଣ ଏହାର ମଳ ନବ ଛିଦ୍ରରୁ ଦିନରାତି ନିରନ୍ତର ସ୍ରବିତ ହୁଏ।

Verse 62

उत्साहमेधासौभाग्यरूपसंपत्प्रवर्द्धकम् । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविनाशकृत्

ଏହା ଉତ୍ସାହ, ମେଧା, ସୌଭାଗ୍ୟ, ରୂପ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ବଢ଼ାଏ। ଏହାକୁ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟବ୍ରତ ସମାନ କୁହନ୍ତି; ଏହା ମହାପାପ ନାଶ କରେ।

Verse 63

प्रातः स्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ପାପ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ (ମଲକ୍ଷ୍ମୀ) ଓ କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ହରେ। ଅଶୁଚିତ୍ୱ ଓ ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନ ଦୂର କରି ତୁଷ୍ଟି ଓ ପୁଷ୍ଟି ଦିଏ।

Verse 64

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातस्नायिजनं क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्

ଯେ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ କେବେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ଦୃଷ୍ଟ ଓ ଅଦୃଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଉଥିବାରୁ ଏହା ଆଚରଣୀୟ।

Verse 65

प्रसंगतः स्नानविधिं प्रवक्ष्यामि नृपोत्तमाः । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नाना च्छतगुणोत्तरम्

ପ୍ରସଙ୍ଗବଶତଃ, ହେ ନୃପୋତ୍ତମମାନେ, ମୁଁ ସ୍ନାନର ବିଧି କହୁଛି; କାରଣ ବିଧିମତେ କୃତ ସ୍ନାନ ସାଧାରଣ ସ୍ନାନଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 66

विशुद्धां मृदमादाय बर्हिषस्तिलगोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य ह्याचम्य स्नानमाचरेत्

ଶୁଦ୍ଧ ମାଟି, କୁଶ, ତିଳ ଓ ଗୋମୟ ନେଇ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସଜାଇ, ଆଚମନ କରି ପରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 67

उपग्रही बद्ध शिखो जलमध्ये समाविशेत् । स्वशाखोक्तविधानेन स्नानं कुर्याद्यथाविधि

ଉପଗ୍ରାହୀ ପରିଧାନ କରି ଶିଖା ବାନ୍ଧି ଜଳମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ; ଏବଂ ନିଜ ବେଦଶାଖାର ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଯଥାବିଧି ସ୍ନାନ କରିବ।

Verse 68

स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी । आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्वितः

ଏଭଳି ସ୍ନାନ କରି ବସ୍ତ୍ର ନିଚୋଡ଼ି, ଧୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ପରେ ଆଚମନ କରି କୁଶ ସହିତ ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 69

प्राणायामांश्चरन्विप्रो नियम्य मानसं दृढम् । अहोरात्रकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्

ବିପ୍ର ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସ କରି ମନକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିୟମିତ କଲେ, ଦିନ-ରାତି କୃତ ପାପରୁ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 70

दश द्वादशसंख्या वा प्राणायामाः कृता यदि । नियम्य मानसं तेन तदा तप्तं महत्तपः

ଯଦି କେହି ଦଶ କିମ୍ବା ଦ୍ୱାଦଶଥର ପ୍ରାଣାୟାମ କରି ତାହାଦ୍ୱାରା ମନକୁ ନିୟମେ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ମହାତପ ଆଚରିତ ହୁଏ।

Verse 71

सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनंत्यहरहः कृताः

ବ୍ୟାହୃତି ଓ ପ୍ରଣବସହିତ ଷୋଳ ପ୍ରାଣାୟାମ ଯଦି ପ୍ରତିଦିନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏକ ମାସରେ ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟାର ପାପ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 72

यथा पार्थिवधातूनां दह्यते धमनान्मलाः । तथेंद्रियैः कृता दोषा ज्वाल्यंते प्राणसंयमात्

ଯେପରି ଭଟ୍ଟିର ତାପରେ ପାର୍ଥିବ ଧାତୁମାନଙ୍କର ମଲିନତା ଦହିଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରାଣସଂୟମରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜନିତ ଦୋଷ ଜ୍ୱଳି ନଶିଯାଏ।

Verse 73

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः । गायत्र्यास्तु परं नास्ति पावनं च नृपोत्तम

ଏକାକ୍ଷର ‘ଓଁ’ ହିଁ ପରବ୍ରହ୍ମ; ପ୍ରାଣାୟାମ ହିଁ ପରମ ତପ। ହେ ନୃପୋତ୍ତମ, ଗାୟତ୍ରୀଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାବନକାରୀ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 74

कर्मणा मनसा वाचा यद्रात्रौ कुरुते त्वघम् । उत्तिष्ठन्पूर्वसंध्यायां प्राणायामैर्विशोधयेत्

ରାତିରେ କର୍ମ, ମନ କିମ୍ବା ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଯେ କୌଣସି ପାପ ହୋଇଥାଏ, ପ୍ରାତଃ ପୂର୍ବସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଉଠି ପ୍ରାଣାୟାମଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 75

यदह्ना कुरुते पापं मनोवाक्कायकर्मभिः । आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामैर्व्यपोहति । पश्चिमां तु समासीनो मलं हंति दिवाकृतम्

ଦିନେ ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟକର୍ମରେ ଯେ ପାପ ହୁଏ, ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳର ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଆସନସ୍ଥ ହୋଇ ପ୍ରାଣାୟାମଦ୍ୱାରା ତାହା ଦୂର କରାଯାଏ। ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ବସିଲେ ଦିନକୃତ ମଲିନତା ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 76

नोपतिष्ठेत्तु यः पूर्व्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम् । स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः

ଯେ ପୂର୍ବ (ପ୍ରାତଃ) ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ଯେ ପଶ୍ଚିମ (ସାୟଂ) ସନ୍ଧ୍ୟାର ଉପାସନା କରେ ନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜକର୍ମରୁ ଶୂଦ୍ରବତ୍ ବହିଷ୍କାର୍ଯ୍ୟ।

Verse 77

अपां समीपमासाद्य नित्यकर्म समाचरेत् । तत आचमनं कुर्याद्यथाविध्यनु पूर्वशः

ଜଳର ସମୀପକୁ ଯାଇ ନିତ୍ୟକର୍ମ ଆଚରଣ କରିବ; ତାପରେ ବିଧିଅନୁସାରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଆଚମନ କରିବ।

Verse 78

आपोहिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं तु ततश्चरेत् । भूमौ शिरसि चाकाश आकाशे भुवि मस्तके

ତାପରେ ‘ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା…’ ଆଦି ତିନି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମାର୍ଜନ କରିବ। ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ‘ଭୂମି’ ଓ ‘ଆକାଶ’ର ବିନ୍ୟାସ—କେବେ ଭୂମିରେ, କେବେ ଶିରରେ, କେବେ ଆକାଶରେ, କେବେ ମସ୍ତକରେ—ଏଭଳି କରାଯାଏ।

Verse 79

मस्तके च तथाकाशं भूमौ च नवधा क्षिपेत् । भूमिशब्देन चरणावाकाशं हृदयं स्मृतम् । शिरस्येव शिरःशब्दो मार्जनं तैरुदाहृतम्

ସେହିପରି ମସ୍ତକରେ ‘ଆକାଶ’ ଏବଂ ଭୂମିରେ ‘ଭୂମି’କୁ ନବଧା ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ‘ଭୂମି’ ଶବ୍ଦରେ ପାଦ, ‘ଆକାଶ’ ଶବ୍ଦରେ ହୃଦୟ, ଏବଂ ‘ଶିରଃ’ ଶବ୍ଦରେ ଶିର ନିଜେ ବୁଝାଯାଏ—ଏହିପରି ମାର୍ଜନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

Verse 80

वारुणादपि चाग्नेयाद्वायव्यादपि चेंद्रतः । मंत्रस्थानादपि परं ब्राह्मं स्नानमिदं परम् । ब्राह्मस्नानेन यः स्नातः स बाह्याभ्यंतरं शुचिः

ବରୁଣ-ସ୍ନାନ, ଆଗ୍ନେୟ-ସ୍ନାନ, ବାୟବ୍ୟ-ସ୍ନାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର-ସ୍ନାନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଏବଂ କେବଳ ‘ମନ୍ତ୍ରସ୍ଥାନ’ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ—ଏହା ପରମ ବ୍ରାହ୍ମ-ସ୍ନାନ। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମ-ସ୍ନାନରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଉଭୟରେ ଶୁଚି ହୁଏ।

Verse 81

सर्वत्र चार्हतामेति देवपूजादिकर्मणि । नक्तंदिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः

ତେବେ ମାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ସତ୍ୟରୂପେ ଅର୍ହ ହୁଏ—ଦେବପୂଜା ଆଦି କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ। ଯଦି ମାଛଧରା ଲୋକେ ରାତିଦିନ ପାଣିରେ ଡୁବିଲେ ମାତ୍ର ପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତେ, ତେବେ ଉଚ୍ଚ ସାଧନାର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ?

Verse 82

शतशोऽपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिताः । अंतःकरणशुद्धांश्च तान्विभूतिः पवित्रयेत्

ସେହିପରି ଶତଶଃ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ଭାବ ଦୂଷିତ, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଭୂତି (ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ) ପାବନ କରେ।

Verse 83

किं पावनाः प्रकीर्त्यंते रासभा भस्मधूसराः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु मलैः सर्वैर्विवर्जितः

ଭସ୍ମରେ ଧୂସର ହୋଇଥିବା ଗଧାମାନଙ୍କୁ ‘ପବିତ୍ର’ ବୋଲି କାହିଁକି କୁହାଯିବ? ଯେ ସମସ୍ତ ମଲିନତାରୁ ମୁକ୍ତ—ସେଇ ମାନେ ସର୍ବ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଛି।

Verse 84

तेन क्रतुशतैरिष्टं चेतो यस्येह निर्मलम् । तदेव निर्मलं चेतो यथा स्यात्तन्मुने शृणु

ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଏଠାରେ ନିର୍ମଳ, ତାହା ପାଇଁ ଯେନେ ଶତ କ୍ରତୁ (ଯଜ୍ଞ) କରାହେଲା। ହେ ମୁନି, ସେଇ ଚିତ୍ତ କିପରି ନିର୍ମଳ ହୁଏ—ତାହା ଶୁଣ।

Verse 85

विश्वेशश्चेत्प्रसन्नः स्यात्तदा स्यान्नान्यथा क्वचित् । तस्माच्चेतो विशुद्ध्यर्थं काशीनाथं समाश्रयेत्

ଯଦି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ । ତେଣୁ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ କାଶୀନାଥଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ୍ ।

Verse 86

इदं शरीरमुत्सृज्य परं ब्रह्माधिगच्छति । द्रुपदांतं ततो जप्त्वा जलमादाय पाणिना

ଏହି ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ତତ୍ପରେ 'ଦ୍ରୁପଦା' ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ହାତରେ ଜଳ ନେଇ...

Verse 87

कुयादृतं च मंत्रेण विधिज्ञस्त्वघमर्षणम् । निमज्ज्याप्सु च यो विद्वाञ्जपेत्त्रिरघमर्षणम्

ବିଧି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି 'ଋତଂ ଚ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଘମର୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏବଂ ଯେଉଁ ବିଦ୍ୱାନ ଜଳରେ ବୁଡ଼ି ତିନିଥର ଅଘମର୍ଷଣ ଜପ କରନ୍ତି...

Verse 88

जले वापि स्थले वापि यः कुर्यादघमर्ष णम् । तस्याघौघो विनश्येत यथा सूर्योदये तमः

ଜଳରେ ହେଉ ବା ସ୍ଥଳରେ, ଯେ କେହି ଅଘମର୍ଷଣ କରନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଅନ୍ଧକାର ପରି ତାଙ୍କର ପାପରାଶି ବିନାଶ ହୁଏ ।

Verse 89

गायत्रीं शिरसा हीनां महाव्याहृतिपूर्व्विकाम् । प्रणवाद्यां जपंस्तिष्ठन्क्षिपेदंभोंजलि त्रयम्

ଛିଡା ହୋଇ, ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଏବଂ ମହାବ୍ୟାହୃତି ଯୁକ୍ତ, ଶିର-ଭାଗ ରହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରି ତିନି ଅଞ୍ଜଳି ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ।

Verse 90

तेन वज्रोदकेनाशु मंदेहा नाम राक्षसाः । सूर्यतेजः प्रलोपंते शैला इव विवस्वतः

ସେଇ ବଜ୍ରୋଦକ (ପବିତ୍ର ଅର୍ଘ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ‘ମନ୍ଦେହ’ ନାମକ ରାକ୍ଷସମାନେ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜରେ ତାଙ୍କର ବଳ ଲୋପ ପାଏ—ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବିବସ୍ୱାନ୍‌ ସମ୍ମୁଖେ ପର୍ବତ ଯେପରି ଢଳିପଡ଼େ।

Verse 91

सहायार्थं च सूर्यस्य यो द्विजो नांजलि त्रयम् । क्षिपेन्मंदेहनाशाय सोपि मंदेहतां व्रजेत्

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହାୟତାର୍ଥେ ମନ୍ଦେହ-ନାଶ ପାଇଁ ଯେ ଦ୍ୱିଜ ତିନି ଅଞ୍ଜଳି ଜଳ-ଅର୍ଘ୍ୟ ନିକ୍ଷେପ କରେ, ସେ ଯଦି ବିଧି-ଆଚରଣରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ ତେବେ ସେମଧ୍ୟ ‘ମନ୍ଦେହ’ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 92

प्रातस्तावज्जपंस्तिष्ठेद्यावत्सूर्यस्य दर्शनम् । उपविष्टो जपेत्सायमृक्षाणामाविलोकनात्

ପ୍ରାତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାଁଡ଼ି ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ସାୟଂକାଳେ ବସି ଜପ କରିବ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 93

काललोपो न कर्त्तव्यो द्विजेन स्वहितेप्सुना । अर्द्धोदयास्तसमये तस्माद्वज्रोदकं क्षिपेत्

ନିଜ ହିତ ଚାହୁଁଥିବା ଦ୍ୱିଜ ଯଥାକାଳ ଲୋପ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଅର୍ଧୋଦୟ ଓ ଅସ୍ତସମୟରେ ବଜ୍ରୋଦକ (ଅର୍ଘ୍ୟ) ନିକ୍ଷେପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 94

विधिनापि कृता संध्या कालातीता ऽफला भवेत् । अयमेव हि दृष्टांतो वंध्यास्त्रीमैथुनं यथा

ବିଧିଅନୁସାରେ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମୟ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ବନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ମୈଥୁନ ଯେପରି।

Verse 95

जले वामकरं कृत्वा या संध्याऽचरिता द्विजैः । वृषली सा परिज्ञेया रक्षोगणमुदा वहा

ଜଳରେ ବାମହସ୍ତ ରଖି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ‘ବୃଷଲୀ’ (ଅଧମ) ବୋଲି ଜଣାଯାଉ; ତାହା ରାକ୍ଷସଗଣକୁ ଉଦ୍ଭବ କରାଏ।

Verse 96

उपस्थानं ततः कुर्याच्छाखोक्तविधिना ततः । सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः

ତାପରେ ନିଜ ବେଦଶାଖାରେ କହିଥିବା ବିଧିଅନୁସାରେ ଉପସ୍ଥାନ କରିବ; ତଦନନ୍ତରେ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ସହସ୍ରବାର ଜପ କରିବ—ନହେଲେ ପୁନଃ ଶତବାର।

Verse 97

दशकृत्वोऽथ देव्यै च कुर्यात्सौ रीमुपस्थितिम् । सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम्

ତାପରେ ସୌର୍ୟ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦଶବାର ଉପସ୍ଥିତି (ଆହ୍ୱାନ-ପୂଜା) କରିବ; ଜପମାନ ଅନୁସାରେ ଦେବୀ ସହସ୍ରେ ପରମା, ଶତେ ମଧ୍ୟମା, ଦଶେ ଅବରା।

Verse 98

गायत्रीं यो जपेद्विप्रो न स पापैः प्रलिप्यते । रक्तचंदनमिश्राभिरद्भिश्च कुसुमैः कुशैः

ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରେ, ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ରକ୍ତଚନ୍ଦନମିଶ୍ରିତ ଜଳ, ପୁଷ୍ପ ଓ କୁଶଦ୍ୱାରା (ପୂଜା କରିବ)।

Verse 99

वेदोक्तैरागमोक्तैर्वा मंत्रैरर्घं प्रदापयेत् । अर्चितः सविता येन तेन त्रैलोक्यमर्च्चितम्

ବେଦୋକ୍ତ କିମ୍ବା ଆଗମୋକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବ; ଯେ ଜଣେ ସବିତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ, ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ବୋଲି ଜଣା।

Verse 100

अर्चितः सविता दत्ते सुतान्पशुव सूनि च । व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि

ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ଚ୍ଚିତ ସବିତା ପୁତ୍ର, ପଶୁବୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତାନ-ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି। ସେ ରୋଗ ହରନ୍ତି, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ମନୋବାଞ୍ଛିତ ଫଳ ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କରନ୍ତି।

Verse 101

अयं हि रुद्र आदित्यो हरिरेष दिवाकरः । रविर्हिरण्यरूपोऽसौ त्रयीरूपोऽयमर्यमा

ଏହି ଆଦିତ୍ୟ ହିଁ ରୁଦ୍ର; ଏହି ହିଁ ହରି—ଦିନକର୍ତ୍ତା ଦିବାକର। ଏହି ହିଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣରୂପ ରବି; ଏହି ହିଁ ତ୍ରୟୀ-ବେଦସ୍ୱରୂପ; ଏହି ହିଁ ଆର୍ୟମା।

Verse 102

ततस्तु तर्पणं कुर्यात्स्वशाखोक्तविधानतः । ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्

ତାପରେ ନିଜ ବେଦଶାଖାରେ କହିଥିବା ବିଧିଅନୁସାରେ ତର୍ପଣ କରିବ। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ମରୀଚି ଆଦି ମୁନିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ କରିବ।

Verse 110

अंगुल्यग्रेण वै दैवमार्षमंगुलिमूलगम् । ब्राह्ममंगुष्ठमूले तु पाणिमध्ये प्रजापतेः

ଦୈବ ତର୍ପଣ ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ରଭାଗରେ, ଆର୍ଷ ତର୍ପଣ ଆଙ୍ଗୁଳିର ମୂଳଭାଗରେ, ବ୍ରାହ୍ମ ତର୍ପଣ ଅଙ୍ଗୁଠାର ମୂଳରେ, ଏବଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ତର୍ପଣ ହସ୍ତତଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ କରାଯାଏ।

Verse 120

देवतां परिपूज्याथ नैमित्तिकं विधिं चरेत् । पवनाग्निं समुज्ज्वाल्य वैश्वदेवं समाचरेत्

ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପରିପୂଜା କରି ପରେ ନୈମିତ୍ତିକ ବିଧି ଆଚରଣ କରିବ। ପବନଦ୍ୱାରା ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି ବୈଶ୍ୱଦେବ ହୋମ ନିଷ୍ପାଦନ କରିବ।

Verse 130

ऐन्द्रवारुणवायव्याः सौम्या वै नैरृताश्च ये । प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम्

ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ ଓ ବାୟୁ-ଲୋକର, ତଥା ସୋମ-ଦିଗ୍ ଏବଂ ନୈଋତ ଦିଗର ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି—ହେ କାକମାନେ—ମୁଁ ଭୂମିରେ ଅର୍ପିତ ଏହି ପିଣ୍ଡକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତୁ।

Verse 140

ततो मौनेन भुञ्जीत न कुर्याद्दंतघर्षणम् । प्रक्षालितव्यहस्तस्य दक्षिणांगुष्ठमूलतः

ତାପରେ ମୌନରେ ଭୋଜନ କରିବ; ଦାନ୍ତ ଘଷିବା କିମ୍ବା କଟକଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହାତ ଧୋଇ, ବିଧିମତେ, ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠିର ମୂଳଭାଗରୁ (ଗ୍ରହଣ) ଆରମ୍ଭ କରିବ।

Verse 145

उद्देशतः समाख्यात एष नित्यतनो विधिः । इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्

ଏହି ନିତ୍ୟାଚରଣର ବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା। ଏଭଳି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ କେବେ ବି ଅବନତିକୁ ପାଉନାହିଁ।