Adhyaya 12

Verse 1

व्यास उवाच । ततो देवैर्नृपश्रेष्ठ रक्षार्थं सत्यमंदिरम् । स्थापितं तत्तदाद्यैव सत्याभिख्या हि सा पुरी

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତାପରେ ଦେବମାନେ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ‘ସତ୍ୟମନ୍ଦିର’ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ସେହି ସମୟରୁ ଏହି ପୁରୀ ‘ସତ୍ୟା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 2

पूर्वं धर्मेश्वरो देवो दक्षिणेन गणाधिपः । पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः

ପୂର୍ବଦିଗରେ ଧର୍ମେଶ୍ୱର ଦେବ, ଦକ୍ଷିଣେ ଗଣାଧିପ (ଗଣେଶ), ପଶ୍ଚିମେ ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ଉତ୍ତରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । गणेशः स्थापितः केन कस्मात्स्थापितवानसौ । किं नामासौ महाभाग तन्मे कथय मा चिरम्

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଗଣେଶଙ୍କୁ କିଏ ସ୍ଥାପନ କଲେ? କେଉଁ କାରଣରୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କଲା? ହେ ମହାଭାଗ! ତାଙ୍କ ନାମ କ’ଣ? ଶୀଘ୍ର କୁହନ୍ତୁ।

Verse 4

व्यास उवाच । अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिकारणम्

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ଗଣେଶଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ (ଉତ୍ପତ୍ତି)ର କାରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 5

समये मिलिताः सर्वे देवता मातरस्तथा । धर्मारण्ये महाराज स्थापितश्चंडिकासुतः

ସେହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମାତୃଦେବୀମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ହେ ମହାରାଜ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଚଣ୍ଡିକାସୁତଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା।

Verse 6

आदौ देवैर्नृपश्रेष्ठ भूमौ वै सत्ययोषिताम् । प्राकारश्चाभवत्तत्र पताकाध्वजशोभितः

ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଥମେ ଦେବତାମାନେ ସତ୍ୟଯୋଷିତାମାନଙ୍କ ଭୂମିରେ ସେଠାରେ ପ୍ରାକାର ନିର୍ମାଣ କଲେ; ତାହା ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 7

ब्राह्मणायतने तत्र प्राकारमण्डलान्तरे । तन्मध्ये रचितं पीठमिष्टकाभिः सुशोभितम्

ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣାୟତନରେ, ପ୍ରାକାରମଣ୍ଡଳର ଭିତରେ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଇଷ୍ଟକାଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଏକ ପୀଠ ନିର୍ମିତ ହେଲା।

Verse 8

प्रतोल्यश्च चतस्रो वै शुद्धा एव सतोरणाः । पूर्वे धर्मेश्वरो देवो दक्षिणे गणनायकः

ସେଠାରେ ଚାରିଟି ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରତୋଳୀ (ଦ୍ୱାର) ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ସୁନ୍ଦର ତୋରଣ। ପୂର୍ବେ ଧର୍ମେଶ୍ୱର ଦେବ, ଦକ୍ଷିଣେ ଗଣନାୟକ (ଗଣେଶ) ଥିଲେ।

Verse 9

पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः । धर्मेश्वरोत्पत्तिवृत्तमाख्यातं तत्तवाग्रतः

ପଶ୍ଚିମେ ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ ଏବଂ ଉତ୍ତରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ। ଧର୍ମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିବୃତ୍ତାନ୍ତ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

Verse 10

अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिहेतुकम् । कदाचित्पार्वती गात्रोद्वर्त्तनं कृतवत्यभूत्

ଏବେ ମୁଁ ଗଣେଶଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବର କାରଣ କହୁଛି। ଏକଦା ପାର୍ବତୀଦେବୀ ନିଜ ଦେହରେ ଉଦ୍ୱର୍ତ୍ତନ କରି ଶୁଦ୍ଧି-ଲେପନ କଲେ।

Verse 11

मलं तज्जनितं दृष्ट्वा हस्ते धृत्वा स्वगात्रजम् । प्रतिमां च ततः कृत्वा सुरूपं च ददर्श ह

ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ନିଜ ଦେହଜ ମଲିନତା ଦେଖି ସେ ତାହାକୁ ହାତରେ ଧରିଲେ। ପରେ ତାହାରୁ ଏକ ପ୍ରତିମା ଗଢ଼ି ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖିଲେ।

Verse 12

जीवं तस्यां च संचार्य उदतिष्ठत्तदग्रतः । मातरं स तदोवाच कि करोमि तवाज्ञया

ସେହି ରୂପରେ ପ୍ରାଣ ସଞ୍ଚାର କରି ସେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲା। ତେବେ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲା—“ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”

Verse 13

पार्वत्युवाच । यावत्स्नानं करिष्यामि तावत्त्वं द्वारि तिष्ठ मे । आयुधानि च सर्वाणि परश्वादीनि यानि तु

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—“ମୁଁ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରରେ ଦାଁଡ଼ାଇ ରୁହ। ଏବଂ ପରଶୁ ଆଦି ସମସ୍ତ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କର।”

Verse 14

त्वयि तिष्ठति मद्द्वारे कोऽपि विघ्नं करोतु न । एवमुक्तो महादेव्या द्वारेऽतिष्ठत्स सायुधः

“ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରରେ ଦାଁଡ଼ାଇଥିବାବେଳେ କେହି ମଧ୍ୟ ବିଘ୍ନ କରୁ ନାହିଁ।” ମହାଦେବୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ସେ ଆୟୁଧଧାରୀ ହୋଇ ଦ୍ୱାରରେ ଦାଁଡ଼ାଇଲା।

Verse 16

द्वारस्थेन गणेशेन प्रवेशोदायि तस्य न । ततः क्रुद्धो महादेवः परस्परमयुध्यत

ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଗଣେଶ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ ଦେଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ କ୍ରୋଧିତ ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ସହ ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 17

युद्धं कृत्वा ततश्चोभौ परस्परवधैषिणौ । परशुं जघ्निवान्देव ललाटे परमे शुभम्

ଯୁଦ୍ଧ କରି ସେମାନେ ଉଭୟେ ପରସ୍ପର ବଧ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ତେବେ ଦେବ ପରଶୁଦ୍ୱାରା ତାହାର ଲଲାଟରେ ପ୍ରହାର କଲେ—ଫଳ ଭୟଙ୍କର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଶୁଭ।

Verse 18

ततो देवो महादेवः शूलमुद्यम्य चाहनत् । शिरश्चिच्छेद शूलेन तद्भूमौ निपपात ह

ତାପରେ ଦେବ ମହାଦେବ ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇ ପ୍ରହାର କଲେ। ତ୍ରିଶୂଳରେ ଶିରଛେଦ ହେଲା ଏବଂ ସେ ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 19

एतस्मिन्नंतरे देवो महादेवो जगाम ह । आभ्यंतरे प्रवेष्टुं च मतिं दध्रे महेश्वरः

ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଦେବ ମହାଦେବ ଆଗକୁ ଗଲେ। ମହେଶ୍ୱର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।

Verse 20

पार्वतीं विकलां दृष्ट्वा देवदेवो महेश्वरः । चिंतयामास देवोऽपि किं कृतं वा मुधा मया

ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ବିକଳ ଦେଖି ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱର ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୁଁ କ’ଣ କରିଦେଲି? ଏହାକୁ କାହିଁକି ବ୍ୟର୍ଥରେ କଲି?”

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे तत्र गजासुरमपश्यत । तं दृष्ट्वा च महादैत्यं सर्वलोकैकपूजितः

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଠାରେ ସେ ଗଜାସୁରକୁ ଦେଖିଲେ। ସେଇ ମହାଦୈତ୍ୟକୁ ଦେଖି ସର୍ବଲୋକେ ପୂଜିତ ଭଗବାନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 22

जघ्निवांस्तच्छिरो गृह्य पार्वत्या कृतमर्भकम् । उत्तस्थौ सगणस्तत्र महादेवस्य सन्निधौ

ତାକୁ ବଧ କରି ତାହାର ଶିର ଗ୍ରହଣ କରି, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ସେଇ ଶିଶୁ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ମହାଦେବଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ସେଠାରେ ଉଠି ଦାଉଁ ହେଲା।

Verse 23

ततो नाम चकारास्य गजानन इति स्फुटम् । सुराः सर्वे च संपृक्ता हर्षिता मुनयस्तथा

ତାପରେ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ତାହାର ନାମ ‘ଗଜାନନ’ ରଖିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ର ହେଲେ, ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହେଲେ।

Verse 24

स्तुवंति स्तुतिभिः शश्वत्कुटुम्बकुशलंकरम् । विक्रीणाति कुटुम्बं यो मोदकार्थं समर्चके

ସେମାନେ ସଦା ସ୍ତୁତିଗୀତରେ କୁଟୁମ୍ବ-କୁଶଳକରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେ ଉପାସକ ମୋଦକ ପାଇଁ ପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କୁଟୁମ୍ବକୁ ‘ବିକ୍ରି’ କରେ, ସେ ଅଧର୍ମ କରେ।

Verse 25

दक्षिणस्यां प्रतोल्यां तमेकदंतं च पीवरम् । आर्चयच्च महादेवं स्वयंभूः सुरपूजितम्

ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ ସେ ସେଇ ପୀବର ଏକଦନ୍ତଙ୍କୁ ଆର୍ଚ୍ଚନା କଲେ; ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ସ୍ୱୟଂଭୂ ମହାଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କଲେ।

Verse 26

जटिलं वामनं चैव नागयज्ञोपवीतकम् । त्र्यक्षं चैव महाकायं करध्वजकुठारकम्

ଜଟାଧାରୀ, ବାମନାକାର, ନାଗକୁ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଥିବା; ତ୍ରିନେତ୍ର, ମହାକାୟ, ହାତରେ ଧ୍ୱଜା ଓ କୁଠାର ଧରିଥିବା—ଏଭଳି ପ୍ରଭୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 27

दधानं कमलं हस्ते सर्वविप्रविनाशनम् । रक्षणाय च लोकानां नगराद्दक्षिणाश्रितम्

ହାତରେ କମଳ ଧାରଣ କରି, ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ନାଶ କରୁଥିବା; ଲୋକରକ୍ଷାର୍ଥେ ନଗରର ଦକ୍ଷିଣେ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେ ବିରାଜିତ।

Verse 28

सुप्रसन्नं गणाध्यक्षं सिद्धिबुद्धिनमस्कृतम् । सिंदूराभं सुरश्रेष्ठं तीव्रांकुशधरं शुभम्

ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ଗଣାଧ୍ୟକ୍ଷ, ସିଦ୍ଧି ଓ ବୁଦ୍ଧି ଯାହାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ସିନ୍ଦୂରବର୍ଣ୍ଣ, ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଭ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଙ୍କୁଶଧାରୀ।

Verse 29

शतपुष्पैः शुभैः पुष्पैरर्चितं ह्यमराधिपः । प्रणम्य च महाभक्त्या तुष्टुवु स्तं सुरास्ततः

ଅମରାଧିପ ଶତ ଶୁଭ ପୁଷ୍ପରେ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ। ପରେ ଦେବମାନେ ମହାଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 30

देवा ऊचुः । नमस्तेस्तु सुरेशाय गणानां पतये नमः । गजानन नमस्तुभ्यं महादेवाधिदैवत

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୁରେଶ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ଗଣମାନଙ୍କ ପତି, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଗଜାନନ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ଆପଣ ମହାଦେବଙ୍କର ଅଧିଦୈବତ, ପରମ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି।

Verse 31

भक्तिप्रियाय देवाय गणाध्यक्ष नमोस्तु ते । इत्येतैश्च शुभैः स्तोत्रैः स्तूयमानो गणाधिपः । सुप्रीतश्च गणाध्यक्षः तदाऽसौ वाक्यमब्रवीत्

ଭକ୍ତିପ୍ରିୟ ଦେବ, ହେ ଗଣାଧ୍ୟକ୍ଷ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ଶୁଭ ସ୍ତୋତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ଗଣାଧିପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ତାପରେ ଗଣାଧ୍ୟକ୍ଷ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 32

गणाध्यक्ष उवाच । तुष्टोऽहं वो सुरा ब्रूत वांछितं च ददामि वः

ଗଣାଧ୍ୟକ୍ଷ କହିଲେ—ହେ ଦେବଗଣ! ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ। କୁହ, ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ସେହିଟି ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବି।

Verse 33

देवा ऊचुः । त्वमत्रस्थो महाभाग कुरु कार्यं च नः प्रभो । धर्मारण्ये च विप्राणां वणिग्जननिवासिनाम्

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ଆମ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ। ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବଣିକ୍ଜନଙ୍କୁ କୃପାକରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 34

ब्रह्मचर्यादियुक्तानां धार्मिकाणां गणेश्वर । वर्णाश्रमेतराणां च रक्षिता भव सर्वदा

ହେ ଗଣେଶ୍ୱର! ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଦି ନିୟମରେ ଯୁକ୍ତ ଧାର୍ମିକମାନଙ୍କର, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବାହାରେ ଥିବାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ସଦା ରକ୍ଷକ ହୁଅନ୍ତୁ।

Verse 35

त्वत्प्रसादान्महाभाग धनसौख्ययुता द्विजाः । भवंतु सर्वे सततं वणिजश्च महाबलाः

ହେ ମହାଭାଗ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ସଦା ଧନ ଓ ସୁଖରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ; ଏବଂ ବଣିକ୍ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ନିରନ୍ତର ମହାବଳବାନ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 36

रक्षितव्यास्त्वया देव यावच्चंद्रार्कमेदिनी । एवमस्त्विति सोवादीद्गणनाथो महेश्वरः

ହେ ଦେବ! ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଏମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ତେବେ ଗଣନାଥ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଏବମସ୍ତୁ।”

Verse 37

देवाश्च हर्षमापन्नाः पूजयंति गणाधिपम् । ततो देवा मुदा युक्ताः पुष्पधूपादितर्पणैः

ଦେବମାନେ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଗଣାଧିପଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ପରେ ଆନନ୍ଦରେ ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଆଦି ତର୍ପଣ-ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 38

ये चान्ये मनुजा लोके निर्विघ्नार्थं च पूजयन्

ଏବଂ ଏହି ଲୋକରେ ନିର୍ବିଘ୍ନତା ପାଇଁ (ତାଙ୍କୁ) ପୂଜା କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନେ—

Verse 39

विवाहोत्सवयज्ञेषु पूर्वमाराधितो भवेत् । धर्मारण्योद्भवानां च प्रसन्नो भव सर्वदा

ବିବାହ, ଉତ୍ସବ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଧର୍ମାରଣ୍ୟରେ ଜନ୍ମିତ (କିମ୍ବା ତାହାସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ରୁହନ୍ତୁ।