Adhyaya 53: Rudrasarga and the Measure of the Manvantaras: Svayambhuva Manu, Priyavrata’s Line, and the Seven Dvipas

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रुद्रसर्गाभिधानो नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः । त्रिपञ्चाशोऽध्यायः— क्रौष्टुकिरुवाच— स्वायम्भुवं त्वयाख्यातमेतन्मन्वन्तरञ्च यत् । तदहं भगवन् सम्यक् श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥

अशा प्रकारे श्री मार्कंडेय पुराणातील ‘रुद्र-सर्ग’ नावाचा बावन्नावा अध्याय समाप्त झाला. आता त्रेपन्नावा अध्याय आरंभ होतो. क्रौष्टुकी म्हणाली—आपण स्वायंभुव मनु आणि तो मन्वंतर वर्णिला आहे. हे भगवन्, मला ते योग्य रीतीने पूर्ण विस्ताराने ऐकायचे आहे; कृपा करून सांगा.

Verse 2

मन्वन्तरप्रमाणञ्च देवा देवर्षयस्तथा । ये च क्षितीशा भगवन् देवेन्द्रश्चैव यस्तथा ॥

हे भगवन्, मन्वंतराचे प्रमाण (कालमान), देवगण व दिव्य ऋषी, तसेच पृथ्वीवरील राजे—हे सर्व सांगा; आणि त्या काळातील इंद्र कोण असतो, तेही कथन करा.

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच— मन्वन्तराणां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । मानुषेण प्रमाणेन शृणु मन्वन्तरं च मे ॥

मार्कंडेय म्हणाले—मन्वंतरांची संख्या एकाहत्तर (आणि अधिक) मानली जाते. मानवी गणनेनुसार मन्वंतराचे प्रमाण माझ्याकडून ऐका.

Verse 4

त्रिंशत्कोट्यस्तु संख्याताः सहस्राणि च विंशतिः । सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया ॥

त्याचे प्रमाण तीस कोटी, वीस हजार, आणि त्यावर सडसष्ट अधिक—तसेच संख्येने नियुत (दहा-दहा हजार)ही अतिरिक्त धरले जातात.

Verse 5

मन्वन्तरप्रमाणञ्च इत्येतत् साधिकं विना । अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् ॥

देवमान गणनेन, ‘साधिक’ (अतिरिक्त) भाग वगळून, मन्वंतराचे हे परिमाण आठ लक्ष असे स्मरणात आहे.

Verse 6

द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च । स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा ॥

आणखी त्यावर बावन्न हजार अधिक. प्रथम स्वायंभुव मनु; तसेच (पुढे) स्वारोचिष मनु.

Verse 7

औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । षडेते मनवोऽतीतास्तथा वैवस्वतोऽधुना ॥

यानंतर उत्तम, तामस, रैवत आणि चाक्षुष (मनु) येतात. हे सहा मनु होऊन गेले; आणि आता वैवस्वत (मनु) आहे.

Verse 8

सावर्णिः पञ्च रौच्याश्च भौत्याश्चागामिनस्त्वमी । एतेषां विस्तरं भूयो मन्वन्तरपरिग्रहे ॥

सावर्णि, पाच रौच्य आणि भौत्य—हे मनु पुढे येणार आहेत. यांचा सविस्तर वृत्तांत पुढे मन्वंतर-प्रकरणात सांगितला जाईल.

Verse 9

वक्ष्ये देवानृषींश्चैव यक्षेन्द्राः पितरश्च ये । उत्पत्तिं संग्रहं ब्रह्मन् श्रूयतामस्य सन्ततिः ॥

मी देव, ऋषी, यक्षांचे अधिपती आणि पितर यांचेही वर्णन करीन. तसेच उत्पत्ती व संक्षेप—हे ब्राह्मण, याचा क्रम ऐकावा.

Verse 10

यच्च तेषामभूत् क्षेत्रं तत्पुत्राणां महात्मनाम् । मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पुत्रास्तु तत्समाः ॥

ज्या महात्मा पुत्रांचे जे जे क्षेत्र होते, त्यांच्याइतकेच देहयष्टीने सम असलेले स्वायंभुव मनूचेही दहा पुत्र होते।

Verse 11

यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता । ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं निवेशिता ॥

त्यांनी सात द्वीप व पर्वतांसह, समुद्र व खाणींयुक्त ही संपूर्ण पृथ्वी वसविली आणि वर्षोवर्ष (प्रदेशोप्रदेश) विभागून वाटली।

Verse 12

ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं त्रेतायुगे तथा । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य च ॥

अशाच प्रकारे त्रेतायुगातही समुद्र व खाणींयुक्त पृथ्वी प्रियव्रताचे पुत्र आणि स्वायंभुव (मनू)चे पौत्र यांनी वर्षोवर्ष व्यवस्थित केली।

Verse 13

प्रियव्रतात् प्रजावत्यां वीरात् कन्या व्यजायत । कन्या सा तु महाभागा कर्दमस्य प्रजापते ॥

वीर प्रियव्रत आणि प्रजावती यांच्यापासून एक कन्या उत्पन्न झाली. ती पुण्यवती कन्या प्रजापती कर्दम याच्याशी संबद्ध झाली।

Verse 14

कन्ये द्वे दश पुत्रांश्च सम्राट्कुक्षी च ते उभे । तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश ॥

दोन कन्या—सम्राट व कुक्शी—आणि दहा पुत्र होते. त्यांचे भाऊही प्रजापतींसमान वैभवशाली दहा वीर होते।

Verse 15

आग्नीध्रो मेधातिथिश्च वपुष्मांश्च तथापरः । ज्योतिष्मान्द्युतिमान् भव्यः सवनः सप्त एव ते ॥

ते नेमके सात होते—आग्नीध्र, मेधातिथी, वपुष्मान, ज्योतिष्मान, द्युतिमान, भव्य आणि सवन।

Verse 16

प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान् । द्वीपेषु तेन धर्मेण द्वीपांश्चैव निबोध मे ॥

प्रियव्रताने त्या धर्मानुसार त्या सातांना सात द्वीपांचे राजे म्हणून अभिषेक करून नेमले. आता माझ्याकडून द्वीपांची नावे व विभागही ऐक.

Verse 17

जम्बुद्वीपे तथाग्नीध्रं राजानं कृतवान् पिता । प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः ॥

जंबूद्वीपात पित्याने आग्नीध्राला राजा नेमले. आणि प्लक्षद्वीपाचा अधिपती म्हणून मेधातिथीला नेमले.

Verse 18

शाल्मलेस्तु वपुष्मन्तं ज्योतिष्मन्तं कुशाह्वये । क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमन्तं भव्यं शाकाह्वयेश्वरम् ॥

शाल्मलद्वीपात वपुष्मानाला, कुश नावाच्या द्वीपात ज्योतिष्मानाला, क्रौंचद्वीपात द्युतिमानाला, आणि शाक नावाच्या द्वीपाचा अधिपती म्हणून भव्याला नेमले.

Verse 19

पुष्कराधिपतिं चापि सवनं कृतवान् सुतम् । महावीतो धातकीश्च पुष्कराधिपतेः सुतौ ॥

आणि त्याने आपल्या पुत्र सवनाला पुष्करद्वीपाचा शासक केले. त्या पुष्कराधिपतीचे महावीत आणि धातकी असे दोन पुत्र होते.

Verse 20

द्विधा कृत्वा तयोर्वर्षं पुष्करे संन्यवेशयत् । भव्यस्य पुत्राः सप्तासन्नामतस्तान्निबोध मे ॥

त्याने त्या वर्षाचे दोन भाग करून त्यांना पुष्करात प्रतिष्ठित केले. भव्याला सात पुत्र होते—त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक.

Verse 21

जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मनीवकः । कुशोत्तरोऽथ मेधावी सप्तमस्तु महाद्रुमः ॥

जलद, कुमार, सुकुमार, मणीवक, कुशोत्तर, मेधावी—आणि सातवा महाद्रुम होता.

Verse 22

तन्नामकानि वर्षाणि शाकद्वीपे चकार सः । तथा द्युतिमतः सप्त पुत्रास्तांश्च निबोध मे ॥

त्याने शाकद्वीपातील वर्षांना त्याच नावांनी नामांकित केले. तसेच द्युतिमताचेही सात पुत्र होते—तेही माझ्याकडून ऐक.

Verse 23

कुशलो मनुगश्चोष्णः प्राकरश्चार्थकारकः । मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तमः परिकीर्तितः ॥

कुशल, मनुग, ओष्ण, प्राकर, अर्थकारक, मुनि आणि दुन्दुभि—हे सात पुत्र म्हणून सांगितले आहेत.

Verse 24

तेषां स्वनामधेयानि क्रौञ्चद्वीपे तथाभवन् । ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे पुत्रनामाङ्कितानि वै ॥

क्रौञ्चद्वीपात प्रदेशांना त्यांचीच नावे पडली. आणि कुशद्वीपातही ज्योतिष्मताच्या पुत्रांच्या नावांनीच प्रदेश चिन्हित झाले.

Verse 25

तत्रापि सप्त वर्षाणि तेषां नामानि मे शृणु । उद्भिदं वैष्णवञ्चैव सुरथं लम्बनं तथा ॥

तेथेही सात वर्षे आहेत; त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक—उद्भिदा, वैष्णव, सुरथ आणि लम्बन।

Verse 26

धृतिमत् प्राकरञ्चैव कापिलं चापि सप्तमम् । वपुष्मतः सुताः सप्त शाल्मलेशस्य चाभवन् ॥

धृतिमत, प्राकार आणि कापिल ही (नावाने) होते—सातवा. आणि शाल्मलद्वीपाचा अधिपती वपुष्मान यालाही सात पुत्र होते.

Verse 27

श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैद्युतो मानसश्चैव केतुमान् सप्तमस्तथा ॥

श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस—आणि तसेच सातवा केतुमान।

Verse 28

तथैव शाल्मले तेषां समनामानि सप्त वै । सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै ॥

अशाच प्रकारे शाल्मलद्वीपातही त्याच नावांनी सात प्रदेश प्रसिद्ध होते. आणि प्लक्षद्वीपाचा अधिपती मेधातिथी याला सात पुत्र होते.

Verse 29

येषां नामाङ्कितैर्वर्षैः प्लक्षद्वीपस्तु सप्तधा । पूर्वं शाकभवं वर्षं शिशिरन्तु सुखोदयम् ॥

त्यांच्या नावांनी चिन्हित वर्षांमुळे प्लक्षद्वीप सात भागांचा झाला. पहिला प्रदेश शाकभव; आणि दुसरा शिशिर, ज्याला सुखोदय म्हणतात.

Verse 30

आनन्दञ्च शिवञ्चैव क्षेमकञ्च ध्रुवन्तथा । प्लक्षद्वीपादिभूतेषु शाकद्वीपान्तिमेषु वै ॥

प्लक्षद्वीपापासून आरंभ करून शेवटच्या शाकद्वीपापर्यंतच्या देशांमध्ये ‘आनंद’, ‘शिव’, ‘क्षेमक’ तसेच ‘ध्रुव’ अशी नावे प्रसिद्ध आहेत।

Verse 31

ज्ञेयः पञ्चसु धर्मश्च वर्णाश्रमविभागजः । नित्यः स्वाभाविकश्चैव अहिंसाविधिवर्धितः ॥

त्या पाच प्रदेशांत वर्ण-आश्रमाच्या विभागातून धर्म प्रवर्ततो, असे जाण. तो धर्म नित्य व स्वाभाविक असून अहिंसेच्या नियमाने अधिक दृढ होतो।

Verse 32

पञ्चस्वेतेषु वर्षेषु सर्वसाधारणः स्मृतः । अग्नीध्राय पिता पूर्वं जम्बूद्वीपं ददौ द्विज ॥

त्या पाच वर्षांमध्ये धर्म सर्वांसाठी समान आहे असे स्मरण केले जाते। हे द्विजा! पूर्वी त्याच्या पित्याने अग्नीध्राला जंबूद्वीप दिला होता।

Verse 33

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव । ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो 'नुजः ॥

त्याला नऊ पुत्र होते, जणू प्रजापतींसमान। ज्येष्ठ ‘नाभि’ म्हणून प्रसिद्ध होता; त्याचा धाकटा भाऊ ‘किंपुरुष’ होता।

Verse 34

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो 'भूदिलावृतः । वश्यश्च पञ्चमः पुत्रो हिरण्यः षष्ठ उच्यते ॥

तिसरा पुत्र ‘हरिवर्ष’ होता; चौथा ‘इलावृत’। पाचवा पुत्र ‘वश्य’; सहावा ‘हिरण्य’ असे सांगितले जाते।

Verse 35

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः । नवमः केतुमालश्च तन्नाम्ना वर्षसंस्थितिः ॥

त्यांपैकी कुरु हा सातवा; भद्राश्व आठवा म्हणून स्मरणात आहे. नववा केतुमाल होता, आणि त्याच नावाने ते वर्ष (प्रदेश) प्रतिष्ठित झाले.

Verse 36

यानि किपुरुषाद्यानि वर्जयित्वा हिमाह्वयम् । तेषां स्वबावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्यत्नतः ॥

किम्पुरुष इत्यादी वर्षे आणि ‘हिम’ नावाचे वर्ष सोडून, इतर वर्षांत सिद्धी स्वभावतःच उत्पन्न होते. तेथे आयुष्य बहुतेक सुखमय असते आणि प्रयत्नाविना प्राप्ती होते.

Verse 37

विपर्ययो न तेष्वस्ति जरा मृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः ॥

त्यांच्यात कोणताही विपर्यास (पतन) नाही; ना जरा, ना मृत्यूचे भय. त्यांच्यासाठी ना धर्म ना अधर्म, आणि उत्तम-अधम-मध्यम असा भेदही नाही.

Verse 38

न वै चतुर्युगावस्था नार्तवा ऋतवो न च । आग्नीध्रसूनोर्नाभेस्तु ऋषभो 'भूत् सुतो द्विज ॥

तेथे चार युगांची व्यवस्था नाही; ना मासिक ऋतू, ना नियमित ऋतूचक्र. परंतु अग्नीध्राचा पुत्र नाभि याला, हे द्विज, ऋषभ हा पुत्र म्हणून जन्मला.

Verse 39

ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताद्वरः । सो 'भिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्राज्यमास्थितः ॥

ऋषभापासून तो वीर भरत जन्मला—शंभर पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ. पुत्राचा अभिषेक करून ऋषभाने महाप्रव्राज्या (महासंन्यास) स्वीकारला.

Verse 40

तपस्तेपे महाभागः पुलहाश्रमसंश्रयः । हिमाह्विं दक्षिणं वर्षं भरताय पिता ददौ ॥

पुलहाच्या आश्रमाचा आश्रय घेऊन त्या भाग्यवानाने तपश्चर्या केली. त्याच्या पित्याने भरताला ‘हिमाह्व’ नावाचा दक्षिण प्रदेश दिला.

Verse 41

तस्मात् तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः । भतस्याप्यभूत् पुत्रः सुमतिर्नाम धार्मिकः ॥

म्हणून त्या महात्म्याच्या नावावरून हा प्रदेश ‘भारतवर्ष’ म्हणून ओळखला गेला. आणि त्याला सुमती नावाचा धर्मात्मा पुत्र झाला.

Verse 42

तस्मिन् राज्यं समावेश्य भरतोऽपि वनं ययौ । एतेषां पुत्रपौत्रैस्तु सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥

त्याला राज्यावर बसवून भरतही वनात गेला. आणि या (राजांच्या) पुत्र-पौत्रांनी सात द्वीपांसह पृथ्वीचा उपभोग व राज्यकारभार केला.

Verse 43

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तु भुक्त्वा स्वायम्भुवेऽन्तरे । एष स्वायम्भुवः सर्गः कथितस्ते द्विजोत्तम ॥

अशा प्रकारे स्वायंभुव मन्वंतरात प्रियव्रताच्या पुत्रांनी पृथ्वीचे शासन केले. हे द्विजोत्तम, हा स्वायंभुव सृष्टीवृत्तांत तुला सांगितला आहे.

Verse 44

पूर्वमन्वन्तरे सम्यक् किमन्यत् कथयामि ते ॥

आता पूर्वीच्या मन्वंतराविषयी—मी तुला क्रमाने आणखी काय सांगू?