Adhyaya 20: Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya
ऋतध्वज-नागकुमारमैत्री तथा कुभलयाश्वरत्नोपाख्यान (Ṛtadhvaja–Nāgakumāra-maitrī tathā Kuvalayāśvaratna-upākhyāna)
Duties of Life Stages
या अध्यायात ऋतध्वज नागलोकात जाऊन नागकुमारांशी मैत्री करतो व धर्मयुक्त सौहार्द वाढते. त्यांच्या संवादातून परस्पर सहाय्य व विश्वास दृढ होतो. पुढे कुभलय नावाच्या दिव्य अश्वरत्नाची उत्पत्ती, त्याचे अद्भुत गुण आणि प्राप्तीची रीती सांगितली आहे; हा अश्व संकटात रक्षण, विजय व कीर्ती देतो.
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 20
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दत्तात्रेयीये ऊनविंशोऽध्यायः । विंशोऽध्यायः । जड उवाच प्राग्बभूव महावीर्यः शत्रुजिन्नाम पार्थिवः । तुतोष यस्य यज्ञेषु सोमावाप्त्या पुरन्दरः ॥
अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील दत्तात्रेय-प्रकरणात एकोणिसावा अध्याय समाप्त झाला. आता विसावा अध्याय आरंभ होतो. जड म्हणाला—पूर्वी शत्रुजित् नावाचा एक महाबली राजा होता; त्याच्या यज्ञांत सोमलाभामुळे पुरंदर (इंद्र) प्रसन्न झाला.
Verse 2
तस्यात्मजो महावीर्यो बभूवारिविदारणः । बुद्धिविक्रमलावण्यैर्गुरुशक्राश्विभिः समः ॥
त्याचा पुत्रही महाबली व शत्रुनाशक होता; बुद्धी, पराक्रम आणि सौंदर्य यांत तो बृहस्पती, इंद्र आणि अश्विनीकुमारांस समान होता.
Verse 3
स समानवयो-बुद्धि-सत्त्व-विक्रम-चेष्टितैः । नृपपुत्रो नृपसुतैर्नित्यमास्ते समावृतः ॥
तो राजपुत्र नेहमीच समवयस्क इतर राजपुत्रांनी वेढलेला असे; बुद्धी, धैर्य, पराक्रम व सदाचार यांत जे त्याच्याशी सम होते, त्यांच्या संगतीत तो सतत राहात असे।
Verse 4
कदाचिच्छास्त्रसम्भार-विवेककृतनिश्चयः । कदाचित् काव्यसंलाप-गीत-नाटकसम्भवैः ॥
कधी तो शास्त्रसंग्रहांचे विवेकयुक्त अध्ययन करून दृढ निष्कर्ष काढीत असे; तर कधी काव्य, सुसंस्कृत संवाद, गीत व नाट्य यांत रममाण होत असे।
Verse 5
तथैवाक्षविनोदैश्च शस्त्रास्त्रविनयेषु च । योग्यानि युद्धनागाश्व-स्यान्दनाभ्यासतत्परः ॥
तसेच तो पास्यांच्या खेळातही रमेत असे; आणि आयुध व अस्त्रविद्येचे शिक्षण घेऊन, जे योग्य ते परिश्रमपूर्वक अभ्यासीत असे—युद्धहत्ती, घोडे व रथ यांच्या विधींमध्ये।
Verse 6
रेमे नरेन्द्रपुत्रोऽसौ नरेन्द्रतनयैः सह । यथैव हि दिवा तद्वद्रात्रावपि मुदा युतः ॥
अशा रीतीने तो राजाचा पुत्र राजपुत्रांसह क्रीडा करी; जसा दिवसा, तसाच रात्रौही तो आनंदाने संयुक्त असे।
Verse 7
तेषां तु क्रीडतां तत्र द्विज-भूप-विशां सुताः । समानवयसः प्रीत्या रन्तुमायान्त्यनेकशः ॥
ते तेथे खेळत असता, समवयस्क ब्राह्मण, राजे व वैश्य यांचे पुत्रही स्नेहाने मोठ्या संख्येने येऊन त्या क्रीडेत सहभागी झाले।
Verse 8
कस्यचित्त्वथ कालस्य नागलोकान्महीतलम् । कुमारावागतौ नागौ पुत्रावश्वतरस्य तु ॥
मग काही काळ गेल्यावर नागलोकातून दोन नाग-युवक भूमीवर आले—ते खरेच अश्वतराचे दोन पुत्र होते।
Verse 9
ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नौ तरुणौ प्रियदर्शनौ । तौ तैर्नृपसुतैः सार्धं तथैवान्यैर्द्विजन्मभिः ॥
ते दोघे देखणे युवक ब्राह्मणवेष धारण करून लपून त्या राजकुमारांसह तसेच इतर द्विज युवकांसहही एकत्र राहू लागले।
Verse 10
विनोदैर्विविधैस्तत्र तस्थतुः प्रीतिसंयुतौ । सर्वे च ते नृपसुतास्ते च ब्रह्मविशां सुताः ॥
तेथे स्नेहाने एकरूप झालेले ते दोघे विविध क्रीडा-विहारांत राहिले; आणि ते सर्व राजकुमार तसेच ब्राह्मण व वैश्यांचे पुत्रही त्या सख्यसमूहात एकत्र होते।
Verse 11
नागराजात्मजौ तौ च स्नानसंवाहनादिकम् । वस्त्रगन्धानुसयुक्तां चक्रुर्भागभुजिक्रियाम् ॥
आणि त्या नागराजाचे दोन्ही पुत्र स्नान, अभ्यंग (मालिश) इत्यादींची व्यवस्था करून वस्त्रे व सुगंध यांसह परिचर्या-सेवाही करू लागले।
Verse 12
अहन्यह्यनुप्राप्ते तौ च नागकुमारकौ । आजग्मतुर्मुदा युक्तौ प्रीत्या सूनोर्महीपतेः ॥
दररोज योग्य वेळी ते दोन्ही नाग-युवक हर्ष व स्नेहाने परिपूर्ण होऊन राजपुत्राकडे येत असत।
Verse 13
स च ताभ्यां नृपसुतः परं निर्वाणमाप्तवान् । विनोदैर्विविधैर्हास्य-सम्लापादिभिरेव च ॥
त्या दोघांमुळे तो राजपुत्र हास्य, क्रीडा-परिहास, विनोदी संभाषण इत्यादी विविध मनोरंजनांच्या उपायांनी परम शांती—जणू मोक्षसदृश—प्राप्त करू लागला।
Verse 14
विना ताभ्यां न बुभुजे न सस्त्रौ न पपौ मधु । न रराम न जग्राह शास्त्राण्यात्मगुणर्धये ॥
त्या दोघांशिवाय तो न अन्न घेत असे, न वस्त्र धारण/शस्त्र बांधत असे, न मद्य पित असे। तो रममाण होत नसे, आणि स्वतःच्या गुणवृद्धीसाठी शास्त्रांचे अध्ययनही करत नसे।
Verse 15
रसातले च तौ रात्रिं विना तेन महात्मना । निश्वासपरमौ नीत्वा जग्मतुस्तं दिने दिने ॥
रसायातलात त्या महात्म्याविना त्यांनी रात्र काढली; केवळ निःश्वासांनीच ती रात्र व्यतीत झाली. मग दिवसेंदिवस ते त्याच्याकडे जाऊ लागले।
Verse 16
मर्त्यलोके परा प्रीतिर्भवतोः केन पुत्रकौ । सहेति पप्रच्छ पिता तावुभौ नागदारकौ ॥
“मर्त्यलोकी, अरे माझ्या पुत्रांनो, तुम्हा दोघांना असा अद्भुत स्नेह कोणामुळे प्राप्त झाला?”—असे म्हणत पित्याने त्या दोन तरुण नागांना विचारले।
Verse 17
दृष्टयोरत्र पाताले बहूनि दिवसानि मे । दिवा रजन्यामेवोभौ पश्यामि प्रियदर्शनौ ॥
“पाताळात येथे मी अनेक दिवसांपासून तुम्हा दोघांना दिवस-रात्र पाहत आहे; तुम्ही दोघेही दर्शनीय, मनोहर आहात।”
Verse 18
जड उवाच इति पित्रा स्वयं पृष्टौ प्रणिपत्य कृताञ्जली । प्रत्यூचतुर्महाभागावुरगाधिपतेः सुतौ ॥
जड म्हणाला—पित्याने स्वतः विचारताच, नागाधिपतीचे ते दोन तेजस्वी पुत्र हात जोडून नमस्कार करून उत्तर देऊ लागले।
Verse 19
पुत्रावूचतुः पुत्रः शत्रुजितस्तात नाम्ना ख्यात ऋतध्वजः । रूपवानार्जवोपेतः शूरो मानी प्रियंवदः ॥
पुत्र म्हणाले—पिताजी, शत्रुजिताचा पुत्र जो ‘ऋतध्वज’ या नावाने प्रसिद्ध आहे—सुंदर, सरळपणाने युक्त, शूर, उच्च उत्साही आणि मधुरभाषी—तोच आहे।
Verse 20
अनापृष्टकथो वाग्मी विद्वान् मैत्रो गुणाकरः । मान्यमानयिता धीमान् ह्रीमान् विनयभूषणः ॥
तो न विचारता बोलत नाही; वाक्पटु, विद्वान, स्नेही, गुणनिधी आहे; पूज्याचा सन्मान करणारा, बुद्धिमान, नम्र आणि सदाचाराने भूषित आहे।
Verse 21
तस्योपचारसम्प्रीति-सम्भोगापहृतं मनः । नागलोके भुवर्लोके न रतिं विन्दते पितः ॥
त्या (राजकुमाराच्या) सत्कार, स्नेह आणि सहवासाने आमचे मन जिंकले गेले आहे; म्हणून नागलोकातही नाही आणि पृथ्वीवरील लोकातही नाही—कशातच आम्हाला रती वाटत नाही।
Verse 22
तद्वियोगेन नस्तात ! न पातालञ्च शीतलम् । परितापाय तत्सङ्गादाह्लादाय रविर्दिवा ॥
हे पित्या, त्याच्या वियोगाने आम्हाला पाताळही शीतल वाटत नाही। दिवसा सूर्य आम्हाला जाळतो; पण त्याचा सहवास आनंद देतो।
Verse 23
पितोवाच पुत्रः पुण्यवतो धन्यः स यस्यैवं भविद्विधैः । परोक्षस्यापि गुणिभैः क्रियते गुणकीर्तनम् ॥
पिता म्हणाला—तो धर्मात्मा पुरुष खरोखर धन्य आहे, ज्याचा पुत्र असा आहे की तो नसतानाही सत्पुरुष त्याचे सद्गुण गौरवितात।
Verse 24
सन्ति शास्त्रविदोऽशीलाḥ सन्ति मूर्खाः सुशीलिनः । शास्त्रशीले समं मन्ये पुत्रौ धन्यतरन्तु तम् ॥
काही जण शास्त्रज्ञ असूनही सदाचारहीन असतात, तर काही अशिक्षित असूनही सुशील असतात. मला विद्या व शील समान वाटतात; तुम्ही दोघेही दोन्ही अंगीकारून त्या पुरुषाला अधिक धन्य करा।
Verse 25
तस्य मित्रगुणान् मित्राण्यमित्राश्च पराक्रमम् । कथयन्ति सदा सत्सु पुत्रवांस्तेन वै पिता ॥
त्याचे मित्र त्याच्या मैत्रीगुणांची चर्चा करतात, आणि शत्रूही त्याच्या पराक्रमाची; तो नेहमी सत्पुरुषांत कीर्तित असतो—म्हणून असा पुत्र लाभल्याने पिता निःसंशय धन्य आहे।
Verse 26
तस्योपकारिणः कच्चिद् भवद्भ्यामभिवाञ्छितम् । किञ्चिन्निष्पादितं वत्सौ परितोषाय चेतसः ॥
हे प्रिय पुत्रांनो, त्या उपकारकर्त्यासाठी तुम्ही दोघांनी असे काही इच्छित कार्य केले आहे काय, ज्याने त्याचे हृदय संतुष्ट होईल?
Verse 27
स धन्यो जीवितं तस्य तस्य जन्म सुजन्मनः । यस्यार्थिनो न विमुखा मित्रार्थो न च दुर्बलः ॥
धन्य आहे त्याचे जीवन आणि धन्य आहे त्या सुकुलीन पुरुषाचा जन्म—ज्याच्याकडून आश्रय मागणारे निराश होऊन परतत नाहीत, आणि जो मित्राच्या गरजेपुढे दुर्बल ठरत नाही।
Verse 28
मद्गृहे यद् सुवर्णादि रत्नं वाहनमासनम् । यच्चान्यत् प्रीतये तस्य तद्देयमविशङ्कया ॥
माझ्या घरी जे काही आहे—सोनं वगैरे, रत्ने, वाहने, आसने आणि इतर सर्व—त्याच्या संतोषासाठी निःसंकोच द्यावे।
Verse 29
धिक् तस्य जीवितं पुंसो मित्राणामुपकारिणाम् । प्रतीरूपमकुर्वन् यो जीवामीत्यवगच्छति ॥
ज्याला मित्रांनी मदत केली तरी जो योग्य प्रतिदान करत नाही, आणि तरीही ‘मी सुखाने जगतो’ असे मानतो—त्याच्या जीवनाला धिक्कार।
Verse 30
उपकारं सुहृद्वर्गे योऽपकारञ्च शत्रुषु । नृमेघो वर्षति प्राज्ञास्तस्येच्छन्ति सदोन्नतिम् ॥
जो मित्रमंडळाचे हित करतो आणि शत्रूंना (गरज पडल्यास) प्रत्युपकार देऊ शकतो, तो ‘मानवी मेघा’सारखा लाभवृष्टी करतो; ज्ञानी लोक त्याची उन्नती व समृद्धी सदैव इच्छितात।
Verse 31
पुत्रावूचतुः किं तस्य कृतकृत्यस्य कर्तुं शक्येत केनचित् । यस्य सर्वार्थिनो गेहे सर्वकामैः सदाऽर्च्चिताः ॥
ते दोन्ही पुत्र म्हणाले—ज्याने करावयाचे सर्व करून झाले आहे, जो सर्वार्थसिद्ध आहे, ज्याच्या घरी सर्व याचकांना त्यांच्या इच्छित वस्तूंनी सहित नेहमी मान मिळतो—त्याच्यासाठी दुसरा कोण काय करू शकेल?
Verse 32
यानि रत्नानि तद्गेहे पाताले तानि नः कुतः । वाहनासनयानानि भूषणान्यम्बराणि च ॥
त्याच्या घरी असलेले रत्नसंच जणू पाताळातच आहेत—अशी रत्ने आम्ही कशी मिळवणार? तसेच वाहने, आसने, याने, भूषणे आणि वस्त्रेही आहेत।
Verse 33
विज्ञानं तत्र यच्चास्ति तदन्यत्र न विद्यते । प्राज्ञानामप्यसौ तात सर्वसन्देहहृत्तमः ॥
तेथे जी विवेकबुद्धी आहे ती अन्यत्र आढळत नाही। प्रिय बाळा, तो उपदेश प्राज्ञांनाही सर्व संशयांचा परम नाश करणारा आहे।
Verse 34
एकं तस्यास्ति कर्तव्यमसाध्यं तच्च नौ मतम् । हिरण्यगर्भ-गोविन्द-शर्वादीन् ईश्वरादृते ॥
त्याच्यासाठी करावयाचे एकच कार्य असाध्य आहे—असा आमचा मत—हिरण्यगर्भ, गोविंद, शर्व इत्यादी प्रभूंव्यतिरिक्त।
Verse 35
पितोवाच पथापि श्रोतुमिच्छामि तस्य यत् कार्यमुत्तमम् । असाध्यमथवा साध्यं किं वासाध्यं विपश्चिताम् ॥
पिता म्हणाला: मार्गातही मला ऐकायचे आहे की त्याचा परम प्रयत्न कोणता आहे—तो असाध्य की साध्य; आणि विवेकी जनांसाठी खरेच काय साध्य आहे.
Verse 36
देवत्वममरेशत्वं तत्पूज्यत्वञ्च मानवाः । प्रयान्ति वाञ्छितं वान्यद् दृढं ये व्यवसाहिनः ॥
दृढ संकल्प असलेले मनुष्य देवत्व, अमरांमध्ये अधिपत्य आणि पूज्यत्वाची स्थितीही प्राप्त करतात; किंवा त्यांना जे अन्य काही इच्छित असेल तेही मिळते.
Verse 37
नाविज्ञातं न चागम्यं नाप्राप्यं दिवि चेह वा । उद्यतानां मनुष्याणां यतचित्तेन्द्रियात्मनाम् ॥
जे मनुष्य प्रयत्नशील आहेत—ज्यांचे मन, इंद्रिये व आत्मा संयमित आहेत—त्यांच्यासाठी काहीही अज्ञेय नाही, काहीही अप्राप्य नाही, काहीही दुर्लभ नाही; स्वर्गात असो वा या पृथ्वीवर.
Verse 38
योजनानां सहस्राणि व्रजन् याति पितीलिकः । अगच्छन् वैनतेयोऽपि पादमेकं न गच्छति ॥
चालणारी मुंगी हजारो योजन जाते; पण वैनतेय (गरुड)ही जर न हलला, तर एक पाऊलही पुढे जाऊ शकत नाही।
Verse 39
क्व भूतलं क्व च ध्रौव्यं स्थानं यत् प्राप्तवान् ध्रुवः । उत्तानपादनृपतेः पुत्रः सन् भूमिगोचरः ॥
पृथ्वी आणि ध्रुवाने प्राप्त केलेले ध्रुवपद—यांत किती मोठा विरोध आहे! तो राजा उत्तानपादाचा पुत्र असूनही पृथ्वीवर चालणारा होता।
Verse 40
तत् कथ्यतां महाभाग कार्यवान् येन पुत्रकौ । स भूपालसुतः साधुर्येनानृण्यं भवेत वाम् ॥
हे भाग्यवती, असे सांग की ज्यामुळे ते दोन्ही पुत्र आपल्या कार्यात सिद्ध होतील; आणि त्या धर्मात्मा राजकुमाराचेही सांग, ज्याच्यामुळे तुम्हा दोघांचे ऋण फेडले जाईल।
Verse 41
पुत्रावूचतुः तेनाख्यातमिदं तात पूर्ववृत्तं महात्मना । कौमारके यथा तस्य वृतं सद्वृत्तशालिनः ॥
दोन्ही पुत्र म्हणाले—प्रिय पित्या, हा पूर्ववृत्तांत त्या महात्म्याने सांगितला होता—बालपणी त्या सदाचारी पुरुषाचे आचरण कसे पाहिले गेले, म्हणजे त्याने कोणते व्रत-नियम पाळले।
Verse 42
तन्तु शत्रुजितं तात पूर्वं कश्चिदिद्वजोत्मः । गालवोऽभ्यागमद्धीमान् गृहीत्वा तुरगोत्तमम् ॥
आता, प्रिय पित्या, पूर्वी शत्रुजित नावाचा एक द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मण होता. बुद्धिमान गालव एक उत्तम घोडा घेऊन तेथे आला.
Verse 43
प्रत्युवाच च राजानं समुपेत्याश्रमं मम । कोऽपि दैत्याधमो राजन् विध्वंसयति पापकृत् ॥
तो माझ्या आश्रमाजवळ येऊन राजाला म्हणाला— “हे राजन्, दैत्यांपैकी कोणीतरी नीच पापी दुष्ट हा प्रदेश उद्ध्वस्त करीत आहे।”
Verse 44
तत्तद्रूपं समास्थाय सिंहैभ-वनचारिणाम् । अन्येषाञ्चाल्पकायानामहर्निशमकारणात् ॥
सिंह, हत्ती व इतर वनचरांचे तसेच लहान देहधारी जीवांचेही निरनिराळे रूप धारण करून तो विनाकारण दिवस-रात्र त्यांना छळतो।
Verse 45
समाधिध्यानयुक्तस्य मौनव्रतरतस्य च । तथा करोति विघ्राणि यथा चलति मे मनः ॥
समाधी-ध्यानात मग्न व मौनव्रत पाळणाऱ्या साधकाला तो असे विघ्न निर्माण करतो की माझे मन चंचल व डळमळीत होते।
Verse 46
दग्धं कोपाग्निना सद्यः समर्थस्त्वं वयं न तु । दुःखार्जितस्य तपसो व्ययमिच्छामि पार्थिव ॥
तू आपल्या क्रोधाग्नीने त्याला तत्क्षणी जाळू शकतोस; आम्ही नाही. हे राजन्, दुःखाने मिळवलेले माझे तप व्यर्थ नष्ट व्हावे असे मला नको आहे।
Verse 47
एकदा तु मया राजन्नतिनिर्विण्णचेतसा । तत्क्लेशितेन निश्वासो निरीक्ष्यासुरमुज्जहितः ॥
परंतु एकदा, हे राजन्, जेव्हा माझे मन अत्यंत थकले होते, तेव्हा मला छळणाऱ्या त्या असुराने टाकून दिलेल्या श्वासाचा एखादा चिन्ह/आभास मी पाहिला।
Verse 48
ततोऽम्बरतलात् सद्यः पतितोऽयं तुरङ्गमः । वाक् चाशरीरिणी प्राह नरनाथ शृणुष्व ताम् ॥
तेव्हा तत्क्षणी तो अश्व आकाशाच्या पृष्ठभागावरून खाली पडला. आणि एक अशरीरी वाणी म्हणाली— “हे नराधिप, हे ऐक.”
Verse 49
अश्रान्तः सकलं भूमेर्वलयं तुरगोत्तमः । समर्थः क्रान्तुमर्केण तवायं प्रतिपादितः ॥
हा उत्तम अश्व, अविश्रांत, संपूर्ण भूमंडळ परिभ्रमण करण्यास समर्थ आहे; हा तुला अर्क (सूर्य) यांनी प्रदान केला आहे.
Verse 50
पातालाम्बरतॊयेषु न चास्य विहता गतिः । समस्तदिक्षु व्रजतो न भङ्गः पर्वतेष्वपि ॥
पाताळात, आकाशात आणि जलातही याची गती अडत नाही; सर्व दिशांनी जाताना पर्वतसुद्धा याला अडथळा ठरत नाहीत.
Verse 51
यतो भूवलयं सर्वमश्रान्तोऽयं चरिष्यति । अतः कुवलयो नाम्ना ख्यातिं लोके प्रयास्यति ॥
हा संपूर्ण भूमंडळावर अविश्रांत भटकणार असल्यामुळे, म्हणून तो जगात ‘कुवलय’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.
Verse 52
क्लिश्यत्यहर्निशं पापो यश्च त्वां दानवाधमः । तमप्येनं समारुह्य द्विजश्रेष्ठ हनिष्यति ॥
दानवांतील तो पापी अधम जो रात्रंदिवस तुला पीडा देतो— हे द्विजश्रेष्ठ, या (अश्वावर) आरूढ होऊन तू त्यालाही वध करशील.
Verse 53
शत्रुजिन्नाम भूपालस्तस्य पुत्र ऋतध्वजः । प्राप्यैतदश्वरत्नञ्च ख्यातिमेतेन यास्यति ॥
शत्रुजित् नावाचा एक राजा आहे; त्याचा पुत्र ऋतध्वज आहे. हा रत्नसदृश अश्व प्राप्त करून तो त्याच्यामुळे कीर्ती प्राप्त करील.
Verse 54
सोऽहं त्वां समनुप्राप्तस्तपसो विघ्रकारिणम् । तं निवारय भूपाल भागभाङ्नृपतिर्यतः ॥
म्हणून तपस्येला अडथळा आणणाऱ्याविषयी मी तुमच्याकडे आलो आहे. हे राजन्, त्याला आवरा; कारण दुसऱ्याचा नियत भाग हरण करणारा शासक दोषी ठरतो.
Verse 55
तदेतदश्वरत्नं ते मया भूप निवेदितम् । पुत्रमाज्ञापय तथा यथा धर्मो न लुप्यते ॥
अशा प्रकारे, हे राजन्, हा रत्नसदृश अश्व मी तुम्हाला अर्पण केला आहे. तुमच्या पुत्राला असे शिक्षण द्या की धर्माचा भंग होऊ नये.
Verse 56
स तस्य वचनाद्राजा तं वै पुत्रमृतध्वजम् । तमश्वरत्नमारोप्य कृतकौतुकमङ्गलम् ॥
ऋषीच्या वचनावर राजा आनंदित झाला; शुभकर्मे व मंगलोत्सव करून त्याने पुत्र ऋतध्वजाला त्या रत्नसदृश अश्वावर आरूढ केले.
Verse 57
अप्रेषयत धर्मात्मा गालवेन समं तदा । स्वमाश्रमपदं सोऽपि तमादाय ययौ मुनिः ॥
त्यानंतर त्या धर्मनिष्ठ राजाने त्याला गालवाबरोबर पाठविले. आणि ऋषी त्याला सोबत घेऊन आपल्या आश्रमाकडे गेले.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds nīti (ethical reasoning) around friendship, gratitude, and reciprocity: benefactors should be honored, virtue should be praised even in absence, and śāstra-learning is presented as incomplete without śīla (good conduct).
This Adhyāya is not structured as a Manvantara transition; instead it functions as a dynastic-ethical episode (vaṃśa/nṛpopākhyāna) that links royal dharma to cosmic order by showing a king and prince mobilized to protect ascetic practice from demonic disruption.
It does not belong to the Devī Māhātmya section (Adhyāyas 81–93). Its distinctive contribution is the vaṃśa-centered framing of exemplary kingship (Śatrujit–Ṛtadhvaja) and the aetiology of the horse Kuvalaya, which becomes an instrument of dharmic intervention.