SpeciesHierarchyOrigin17 Shlokas

Adhyaya 42: Dattatreya on the Yogic Import of Oṃ (Praṇava): Matras, Worlds, and Liberation

ॐप्रणवयोगविवेचन (Oṃpraṇavayogavivecana)

Origin of Species

या अध्यायात दत्तात्रेय ॐ (प्रणव) याचा योगार्थ सांगतात। अ-उ-म या तीन मात्रांचा देह, प्राण व मनाशी संबंध आणि त्रैलोक्याचे प्रतीकत्व स्पष्ट करून, जप-ध्यान-समाधीने चित्तशुद्धी, ज्ञानप्राप्ती व अखेरीस मोक्षाचा मार्ग वर्णिला आहे।

Divine Beings

Paramātman (Viśvarūpa, Viśveśa)ViṣṇuBrahmāHara (Śiva)

Celestial Realms

BhūrlokaBhuvarlokaSvarloka

Key Content Points

Praṇava as soteriology: Oṃ-japa and contemplation are presented as the supreme merit leading to vision of the Paramātman and freedom from saṃsāra.Phonetic-metaphysical mapping: a-u-m are mapped to guṇas, Vedas, lokas (bhūr/bhuvaḥ/svar), fires, and the deity-triad (Viṣṇu, Brahmā, Hara).Transcendent ardhamātrā: beyond the three mātrās lies the nirguṇa half-mora (ardhamātrā), identified with the highest padam and yogic culmination.Yogic technique imagery: prāṇa as bow, ātman as arrow, Brahman as target; the yogin becomes ‘of the nature of Oṃ’ through precise, non-negligent practice.Eschatological instruction: remembrance at utkrānti (the moment of departure) ensures non-delusion and either liberation (laya in Brahman) or renewed yogic attainment.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 42Dattatreya teaching on OmPraṇava yoga Markandeya PuranaOm matra ardhamatra meaningA U M three worlds bhur bhuvah svahOm and three gunas sattva rajas tamasOm as Brahman Markandeya PuranaUtkranti remembrance yoga liberation

Shlokas in Adhyaya 42

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगिचर्यानामैकचत्वारिंशोऽध्यायः । द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । एवं यो वर्तते योगी सम्यग्योगव्यवस्थितः । न स व्यावर्तितुं शक्यो जन्मान्तरशतैरपि ॥

अशा प्रकारे श्री मार्कंडेयपुराणातील ‘योगीचर्या’ नावाचा एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता बेचाळीसावा अध्याय. दत्तात्रेय म्हणाले—जो योगी अशा रीतीने राहतो व सम्यक् योगात दृढ प्रतिष्ठित असतो, तो शेकडो जन्मांतही परत फिरत नाही.

Verse 2

दृष्ट्वा च परमात्मानं प्रत्यक्षं विश्वरूपिणम् । विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वभावनम् ॥

आणि त्याने परम आत्म्याचे साक्षात् दर्शन केले—जो विश्वरूप आहे, ज्याचे चरण, शिर व ग्रीवा हेच जगत् आहे; जो जगताचा ईश्वर व जगत्-उत्पत्तीचे कारण आहे.

Verse 3

तत्प्राप्तये महत्पुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत् । तदेवाध्ययनं तस्य स्वरूपं शृण्वतः परम् ॥

ते प्राप्त करण्यासाठी परम पुण्यदायक एकाक्षर ‘ॐ’ याचा जप करावा. तेच त्याचे अध्ययन आहे; आणि जो त्याचे तत्त्व ऐकतो, त्याच्यासाठी तेच परम उपदेश आहे.

Verse 4

अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् । एता एव त्रयो मात्राḥ सत्त्वराजसतामसाḥ ॥

‘अ’, ‘उ’ आणि ‘म’—हे तीन वर्ण आहेत. ह्याच तीन मात्रा आहेत: सत्त्व, रजस् आणि तमस्.

Verse 5

निर्गुणा योगिगम्यान्या चार्धमात्रोर्ध्वसंस्थिता । गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया ॥

ती अर्धमात्रा निर्गुण असून केवळ योगींनाच प्राप्त होते; ती सामान्य वर्ण-स्तरांच्या पलीकडे ‘अर्धमात्रा’ म्हणून स्थित असते. गान्धार स्वरावर आधारलेली म्हणून तिला ‘गान्धारी’ असे जाणावे.

Verse 6

पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते । यथा प्रयुक्त ओङ्गारः प्रतिनिर्याति मूर्धनि ॥

जेव्हा त्याचा सम्यक् उपयोग केला जातो, तेव्हा मस्तकाच्या शिखरावर मुंग्यांच्या हालचालीसारखा सूक्ष्म स्पर्श जाणवतो; तसेच ‘ॐ’ योग्य रीतीने जपल्यास ते पुन्हा शिखराकडे उर्ध्वगामी होते.

Verse 7

तथोङ्कारमयो योगी त्वक्षरे त्वक्षरो भवेत् । प्राणो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म वेध्यमनुत्तमम् ॥

अशा रीतीने ओंमय योगी अविनाशी अक्षरात स्थिर होतो. प्राण हे धनुष्य, आत्मा हा बाण, आणि ब्रह्म हे अतुल लक्ष्य—वेधण्यासारखे आहे.

Verse 8

अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् । ओमित्येतत् त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयोऽग्नयः ॥

ते सावधानतेने वेधावे; बाणासारखे पूर्ण तन्मय व्हावे. हे ‘ॐ’च त्रिवेद, त्रिलोकी आणि त्रय पवित्र अग्नी आहेत.

Verse 9

विष्णुर्-ब्रह्मा-हरश्चैव ऋक्सामानि यजूṃषि च । मात्राः सार्धाश्च तिस्त्रश्च विज्ञेयाः परमार्थतः ॥

विष्णू, ब्रह्मा आणि हर; तसेच ऋक्, साम आणि यजुः—हे सर्व परमार्थतः अर्धमात्रेसह तीन मात्रां म्हणून समजावे.

Verse 10

तत्र युक्तस्तु यो योगी स तल्लयमवाप्नुयात् । अकारस्त्वथ भूर्लोक उकारश्चोच्यते भुवः ॥

जो योगी या साधनेत सम्यक् युक्त होतो, तो त्या परतत्त्वात लीन होतो. तेव्हा ‘अ’कार हा भूर्लोक आणि ‘उ’कार हा भुवः म्हणून कथिला जातो.

Verse 11

सव्यञ्जनो मकारश्च स्वर्लोकः परिकल्प्यते । व्यक्ता तु प्रथमा मात्रा द्वितीयाव्यक्तसंज्ञिता ॥

‘म’कार हा आपल्या व्यंजन-तत्त्वासह स्वर्गलोक म्हणून परिकल्पित आहे. पहिली मात्रा ‘व्यक्त’ आणि दुसरी ‘अव्यक्त’ अशी सांगितली जाते.

Verse 12

मात्रा तृतीया चिच्छक्तिरर्धमात्रा परं पदम् । अनेनैव क्रमेणैता विज्ञेया योगभूमयः ॥

तिसरी मात्रा ही चित्-शक्ती आहे; अर्धमात्रा ही परम अवस्था आहे. याच क्रमाने या योगाच्या भूमी/पायऱ्या म्हणून जाणाव्यात.

Verse 13

ओमित्यuccāraṇāt sarvaṃ gṛhītaṃ sadasad bhavet । ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा द्वितीया दैर्घ्यसंयुता ॥

‘ॐ’ या उच्चाराने सर्व—सत् व असत्—समाविष्ट होते. पहिली मात्रा ह्रस्व; दुसरी दीर्घयुक्त (दीर्घ) आहे.

Verse 14

तृतीया च प्लुतार्धाख्या वचसः सा न गोचरा । इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम् ॥

तिसरी मात्रा ‘प्लुतार्ध’ म्हणून ओळखली जाते; ती सामान्य वाणीच्या कक्षेबाहेर आहे. हाच अक्षर ब्रह्म असून तो परम ओंकार म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 15

यस्तु वेद नरः सम्यक् तथा ध्यायति वा पुनः । संसारचक्रमुत्सृज्य त्यक्तत्रिविधबन्धनः ॥

जो पुरुष याचे तत्त्वतः ज्ञान करतो किंवा विधिपूर्वक पुनःपुन्हा ध्यान करतो, तो त्रिविध बंधन टाकून देऊन संसारचक्रातून मुक्त होतो।

Verse 16

प्राप्रोति ब्रह्मणि लयं परमे परमात्मनि । अक्षीणकर्मबन्धश्च ज्ञात्वा मृत्युमरिष्टतः ॥

तो परम, सर्वोच्च आत्मा अशा ब्रह्मात लीन होतो. आणि मृत्यूचे यथार्थ ज्ञान झाल्याने, कर्मबंधन पूर्ण क्षीण झाले नसले तरी तो अचल, निर्भय व मुक्त होतो.

Verse 17

उत्क्रान्तिकाले संस्मृत्य पुनर्योगित्वमृच्छति । तस्मादसिद्धयोगेन सिद्धयोगेन वा पुनः । ज्ञेयान्यरिष्टानि सदा येनोत्क्रान्तौ न सीदति ॥

प्रयाणकाळी (त्या उपदेशाचे) स्मरण केल्याने तो पुन्हा योगीपद प्राप्त करतो. म्हणून—योग अपूर्ण असो वा सिद्ध—नेहमी मृत्यूची पूर्वलक्षणे जाणून ठेवावीत, जेणेकरून देहत्यागाच्या क्षणी चित्त डगमगू नये.

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

The chapter investigates how the praṇava (Oṃ) functions as Brahman-in-sound and as a disciplined yogic method: by mapping its phonetic components to cosmic principles and prescribing concentrated practice, it argues that Oṃ-japa and contemplation can dissolve bondage and culminate in laya (merger) in the supreme Paramātman.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

This Adhyaya does not develop Manvantara chronology or Manu lineages; instead, it provides a doctrinal yogic exegesis that can be read as a universal soteriological insert within the broader Purāṇic framework, independent of specific Manvantara transitions.

If applicable, how does this chapter contribute to the Devi Mahatmyam (Shakti tradition)?

Adhyaya 42 is outside the Devi Mahatmyam (chapters 81–93) and contains no direct Śākta stuti, goddess-epithets, or battle narrative; its focus is praṇava-yoga and a triadic theism (Viṣṇu–Brahmā–Hara) articulated as correspondences within Oṃ.