Adhyaya 3: The Dharmapakshis’ Past-Life Curse and Indra’s Test of Truthfulness

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे चटकॊत्पत्तिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः । तृतीयोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अहन्यहनि विप्रेन्द्र स तेषां मुनिसत्तमः । चकाराहारपयसाऽ तथा गुप्त्या च पोषणम् ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेय पुराणातील ‘चटक-उत्पत्ती’ नावाचा दुसरा अध्याय समाप्त झाला. आता तिसरा अध्याय आरंभ होतो. मार्कण्डेय म्हणाले—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! त्या सर्वांत अग्रगण्य ऋषी दररोज त्यांना अन्न व पायस देऊन पोषण करीत असे, आणि रक्षण व सावध पहाऱ्याने त्यांना सांभाळीत असे।

Verse 2

मासमात्रेण जग्मुस्ते भानोः स्यन्दनवर्त्मनि । कौतूहलविलोलाक्षैर्दृष्टा मुनिकुमारकैः ॥

केवळ एका महिन्यात ते सूर्यरथाच्या मार्गाने गेले; आणि कुतूहलाने चंचल नेत्र असलेल्या कुमार मुनींनी त्यांना पाहिले।

Verse 3

दृष्ट्वा महीं सनगरां साम्भोनिधिसरिद्वराम् । रथचक्रप्रमाणां ते पुनराश्रममागताः ॥

नगरांसह पृथ्वी, तसेच समुद्र व श्रेष्ठ नद्यांनी अलंकृत पाहून, त्यांनी जणू रथचक्राच्या मापाने तिला मोजून पुन्हा आश्रमात परतले।

Verse 4

श्रमक्लान्तान्तरात्मानो महात्मानो वियोनिजाः । ज्ञानञ्च प्रकटिभूतं तत्र तेषां प्रभावतः ॥

अंतःकरणी श्रांत असूनही ते महात्मे—जे कोणत्याही योनीतून जन्मलेले नव्हते—स्वतेजाच्या सामर्थ्याने तेथे प्रकट ज्ञानयुक्त झाले।

Verse 5

ऋषेः शिष्यानुकम्पार्थं वदतो धर्मनिश्चयम् । कृत्वा प्रदक्षिणं सर्वे चरणावभ्यवावदयन् ॥

ऋषी शिष्यांवर करुणा करून धर्मविषयक निश्चित निर्णय सांगत होते; तेव्हा सर्वांनी त्यांना आदराने प्रदक्षिणा घालून, नतमस्तक होऊन त्यांच्या चरणी नमस्कार केला।

Verse 6

ऊचुश्च मरणाद्घोरान्मोक्षिताः स्मस्त्वया मुने । आवास-भक्ष्य-पयसां त्वं नो दाता पिता गुरुः ॥

ते म्हणाले—“हे मुनीश्वर, आपण आम्हाला भयंकर मृत्यूपासून वाचविले. आपणच आमचे आश्रयदाता, अन्नदाता व क्षीरदाता; आमच्यासाठी आपण पिता आणि गुरु आहात.”

Verse 7

गर्भस्थानां मृता माता पित्रा नैवापि पालिताः । त्वया नो जीवितं दत्तं शिशवो येन रक्षिताः ॥

आम्ही गर्भात असताना आमची माता मरण पावली, आणि पित्यानेही आमचे पालन केले नाही. आपणच आम्हाला जीवन दिले; आपणच आम्हा बालकांचे रक्षण केले।

Verse 8

क्षितावक्षततेजास्त्वं कृमीणामिव शुष्यताम् । गजघण्टां समुत्पाट्य कृतवान् दुःखरेचनम् ॥

तुमचे वीर्य कृमी सुकल्याप्रमाणे क्षीण होऊन नष्ट होत आहे. हत्तीची घंटा फाडून तुम्ही दुःखद शोधन—म्हणजेच अत्यंत क्लेशकारक परिणाम—घडवून आणला आहे।

Verse 9

कथं वर्धेयुरबलाः खस्थान् द्रक्ष्याम्यहं कदा । कदा भूमेर् द्रुमं प्राप्तान् द्रक्ष्ये वृक्षान्तरं गतान् ॥

असहाय जन कसे वाढतील? आकाशात वसणाऱ्यांना मी केव्हा पाहीन? आणि जे भूमीवरून वृक्षांवर पोहोचले, एक वृक्ष सोडून दुसऱ्या वृक्षाकडे गेले—त्यांना केव्हा पाहीन?

Verse 10

कदा मे सहजा कान्तिः पांशुना नाशमेष्यति । एषां पक्षानिलोत्थेन मत्समीपविचारिणाम् ॥

माझे स्वाभाविक तेज केव्हा धुळीने मलिन होणे थांबेल—माझ्या जवळ फिरणाऱ्या या पक्ष्यांच्या पंखांच्या वाऱ्याने उडालेल्या धुळीने?

Verse 11

इति चिन्तयता तात भवता प्रतिपालिताः । ते साम्प्रतं प्रवृद्धाः स्मः प्रबुद्धाः करवाम किम् ॥

प्रिय महर्षे, आपण असे चिंतन करीत असताना आपण आम्हांला रक्षण केले. आता आम्ही वाढलो आहोत व बोधाने जागृत झालो आहोत; आता आम्ही काय करावे, किंवा प्रत्युपकार म्हणून काय करणे योग्य?

Verse 12

इत्यृषिर्वचनं तेषां श्रुत्वा संस्कारवत् स्फुटम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैः सह पुत्रेण शृङ्गिणा ॥

ऋषींचे वचन—स्पष्ट, संस्कृत व सुबद्ध—असे ऐकून, तो मुनि पुत्र शृंगिणीसह सर्व शिष्यांनी वेढलेला पुढे निघाला.

Verse 13

कौतूहलपरो भूत्वा रोमाञ्चपटसंवृतः । उवाच तत्त्वतो ब्रूत प्रवृत्तेः कारणं गिरः ॥

कुतूहलाने भरलेला, अंगावर रोमांच दाटलेला तो म्हणाला—“यथार्थाप्रमाणे सत्य सांगावे; या प्रवृत्तिरूप कर्माचे कारण काय आहे?”

Verse 14

कस्य शापादियं प्राप्ता भवद्भिर्विक्रिया परा । रूपस्य वचसश्चैव तन्मे वक्तुमिहार्हथ ॥

कोणाच्या शापामुळे तुला रूप व वाणी यांचा हा अद्भुत विकार प्राप्त झाला? कृपा करून येथे मला ते यथार्थ सांगण्यास योग्य हो।

Verse 15

पक्षिण ऊचुः विपुलस्वानिति ख्यातः प्रागासीन्मुनिसत्तमः । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सुकृषस्तुम्बुरुस्तथा ॥

पक्षी म्हणाले—पूर्वी विपुलस्वान नावाचे एक श्रेष्ठ ऋषी होते. त्यांना दोन पुत्र होते—सुकृष आणि तुंबुरु।

Verse 16

सुकृषस्य वयं पुत्राश्चत्वारः संयतात्मनः । तस्यर्षेर्विनयाचारभक्तिनम्राः सदैव हि ॥

आम्ही संयमी ऋषी सुकृषाचे चार पुत्र आहोत. आम्ही सदैव भक्तीने नतमस्तक राहतो आणि त्या ऋषींनी शिकविलेल्या शिस्तबद्ध आचरणात स्थिर आहोत।

Verse 17

तपश्चरणसक्तस्य शास्यमानेन्द्रियस्य च । यथाभिमतमस्माभिस्तदा तस्योपपादितम् ॥

जो तपस्येच्या अभ्यासात रत होता आणि इंद्रियांचा निग्रह करीत होता, त्याच्यासाठी आम्ही तेव्हा त्याला जे अभिप्रेत होते तेच यथावत् साध्य करून दिले।

Verse 18

समित्पुष्पादिकं सर्वं यच्चैवाभ्यवहारिकम् । एवं तत्राथ वसतां तस्यास्माकञ्च कानने ॥

समिधा, फुले इत्यादी आणि दैनंदिन उपभोगासाठी जे काही आवश्यक आहे ते सर्व मिळते. अशा रीतीने त्या वनात, त्याच्यासाठी आणि आम्हा तिथे राहणाऱ्यांसाठी…

Verse 19

आजगाम महावर्ष्मा भग्नपक्षो जरान्वितः । आताम्रनेत्रः स्रस्तात्मा पक्षी भूत्वा सुरेश्वरः ॥

तेव्हा देवांचा अधिपती इंद्र तेथे पक्षिरूप धारण करून आला—महाकाय, पंख तुटलेले, वार्धक्याने पीडित. त्याचे नेत्र तांबूस-लाल, मन खिन्न आणि चेष्टा शिथिल झालेली होती.

Verse 20

सत्यशौचक्षमाचारमतीवोदारमानसम् । जिज्ञासुस्तं ऋषिश्रेष्ठमस्मच्छापभवाय च ॥

तो सत्यवादी, शुद्ध आणि आचरणात क्षमाशील होता, तसेच अत्यंत उदार व श्रेष्ठ मनाचा होता. जाणून घेण्याच्या उत्कंठेने ते त्या श्रेष्ठ ऋषींकडे गेले—आणि आमच्या शापातून मुक्ती मिळावी म्हणूनही.

Verse 21

पक्ष्युवाच द्विजेन्द्र मां क्षुधाविष्टं परित्रातुमिहार्हसि । भक्षणार्थो महाभाग गतिर्भव ममातुला ॥

पक्षी म्हणाला—“हे द्विजश्रेष्ठ, येथे भुकेने पीडित असलेल्या मला वाचवा. हे भाग्यवान, अन्नप्राप्तीसाठीही तू माझा अनुपम आश्रय हो.”

Verse 22

विन्ध्यस्य शिखरे तिष्ठन् पत्रिपत्रेरितेन वै । पतितोऽस्मि महाभाग श्वसनेनातिरंहसा ॥

विंध्य पर्वताच्या शिखरावर उभा असताना पंखांच्या झडपटीने मला आघात झाला; आणि प्रचंड वेगाने वाहणाऱ्या वाऱ्याच्या झोतामुळे, हे शुभानन, मी खाली पडलो.

Verse 23

सोऽहं मोहसमाविष्टो भूमौ सप्ताहमस्मृतिः । स्थितस्तत्राष्टमेनाह्ना चेतनां प्राप्तवानहम् ॥

अशा प्रकारे मोहाने ग्रासलेला मी स्मृतिहीन होऊन भूमीवर सात दिवस पडून होतो. तिथेच राहून आठव्या दिवशी मला पुन्हा शुद्ध आली.

Verse 24

प्राप्तचेताḥ क्षुधाविष्टो भवन्तं शरणं गतः । भक्ष्यार्थो विगतानन्दो दूयमानेन चेतसा ॥

शुद्धीवर येऊन, भुकेने पीडित मी तुमच्या शरण आलो आहे. अन्नाची याचना करीत आहे; आनंदरहित असून माझे मन दुःखाच्या दाहाने जळत आहे.

Verse 25

तत् कुरुष्वामलमते मत्त्राणायाचलां मतिम् । प्रयच्छ भक्ष्यं विप्रर्षे प्राणयात्राक्षमं मम ॥

म्हणून, हे निर्मळ बुद्धीचे, दृढ निश्चय करून माझे रक्षण करा. हे ब्राह्मण-ऋषी, केवळ देहधारणासाठी जितके आवश्यक तितके अन्न द्या.

Verse 26

स एवमुक्तः प्रोवाच तमिन्द्रं पक्षिरूपिणम् । प्राणसन्धारणार्थाय दास्ये भक्ष्यं तवेप्सितम् ॥

असे संबोधिल्यावर, त्याने पक्षिरूप धारण केलेल्या इंद्राला म्हटले—“प्राणधारणासाठी तुला जे अन्न हवे आहे ते मी तुला देईन.”

Verse 27

इत्युक्त्वा पुनरप्येनमपृच्छत् स द्विजोत्तमः । आहारः कस्तवार्थाय उपकल्प्यो भवेन्मया । स चाऽह नरमांसॆन तृप्तिर्भवति मे परा ॥

असे बोलून त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने पुन्हा त्याला विचारले—“तुझ्यासाठी कोणते अन्न शिजवू?” तो म्हणाला—“मानवी मांसानेच माझी तृप्ती परम होते.”

Verse 28

ऋषिरुवाच कौमारं ते व्यतिक्रान्तमतितं यौवनञ्च ते । वयसः परिणामस्ते वर्तते नूनमण्डज ॥

ऋषी म्हणाले—“तुझे बालपण गेले, आणि यौवनही निश्चयच संपले. हे अंडज (पक्ष्या), आता वयाचा परिपाक—वृद्धत्व—तुझ्यावर आला आहे.”

Verse 29

यस्मिन्नराणां सर्वेषामशेषेच्छा निवर्तते । स कस्माद्वृद्धभावेऽपि सुनृशंसात्मको भवान् ॥

ज्यामध्ये सर्व मनुष्यांच्या उरलेल्या इच्छा पूर्णपणे शांत होतात—तर तू वृद्धावस्थेतही सर्वथा क्रूर स्वभावाचा का आहेस?

Verse 30

क्व मानुषस्य पिशितं क्व वयश्चरमं तव । सर्वथा दुष्टभावानां प्रशमो नोपपद्यते ॥

मनुष्याचे मांस कुठे, आणि तुझ्या आयुष्याची अंतिम अवस्था कुठे? सर्व प्रकारे दुष्ट स्वभावाच्या लोकांचे खरे शमन (किंवा सुधारणा) होत नाही.

Verse 31

अथवा किं मयैतॆन प्रोक्तेनास्ति प्रयोजनम् । प्रतिश्रुत्य सदा देयमिति नो भावितं मनः ॥

किंवा मी हे बोलून काय उपयोग? आमचे मन असे शिकलेले नाही की वचन दिल्यावर नेहमीच द्यावेच लागते.

Verse 32

इत्युक्त्वा तं स विप्रेन्द्रस्तथेति कृतनिश्चयः । शीघ्रमस्मान् समाहूय गुणतोऽनुप्रशस्य च ॥

त्याला असे बोलून, मनाने निश्चय केलेल्या त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने उत्तर दिले—“एवमस्तु (असेच होवो).” मग त्वरेने आम्हाला बोलावून, त्याच्या गुणांप्रमाणे स्तुती करून, तो पुढे निघून गेला.

Verse 33

उवाच क्षुब्धहृदयो मुनिर्वाक्यं सुनिष्ठुरम् । विनयावनतान् सर्वान् भक्तियुक्तान् कृताञ्जलीन् ॥

हृदय व्याकुळ झालेल्या त्या ऋषींनी अत्यंत कठोर वचने उच्चारली—(तरीही) ते सर्व नम्रतेने वाकलेले, भक्तिभावाने, हात जोडून उभे राहिले.

Verse 34

कृतात्मानो द्विजश्रेष्ठा ऋणैर्युक्ता मया सह । जातं श्रेष्ठमपत्यं वो यूयं मम यथा द्विजाः ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! तू संयमी आहेस आणि माझ्यासह पवित्र ऋणांच्या बंधनाने बांधलेला आहेस. तुझ्या घरी श्रेष्ठ संतती जन्मली आहे—हे ब्राह्मणांनो, तुम्ही मला स्वतःच्या पुत्रांसारखे आहात.

Verse 35

गुरुः पूज्यो यदि मतो भवतां परमोऽथ पिता । ततः कुरुत मे वाक्यं निर्व्यलीकेन चेतसा ॥

जर तू गुरु पूज्य आहे आणि पिता सर्वोच्च वंदनीय आहे असे मानत असशील, तर कपटरहित मनाने माझे वचन आचर।

Verse 36

तद्वाक्यसमकालञ्च प्रोक्तमस्माभिरादृतैः । यद्वक्ष्यति भवान्स्तद्वै कृतमेवावधार्यताम् ॥

आणि ते शब्द उच्चारले जाताच आम्हीही आदराने तसेच म्हणालो. तू जे काही सांगणार आहेस, ते निश्चयाने जाण—ते आधीच सिद्ध झाले आहे.

Verse 37

ऋषिरुवाच मामेष शरणं प्राप्तो विहगः क्षुत्तृषान्वितः । युष्मन्मांसॆन येनास्य क्षणं तृप्तिर्भवेत् वै ॥

ऋषी म्हणाले—हा पक्षी भूक व तहानेने पीडित होऊन माझ्या शरणी आला आहे. तुझ्या मांसाने याला क्षणभर तरी तृप्ती मिळू शकते.

Verse 38

तृष्णाक्षयञ्च रक्तेन तथा शीघ्नं विधीयताम् । ततो वयं प्रव्यथिताः प्रकम्पोद्भूतसाध्वसाः । कष्टं कष्टमिति प्रोच्य नैतत् कुर्मेति चाब्रुवन् ॥

“रक्तानेही तहान शमवून लवकर करा.” हे ऐकून आम्ही फारच हादरलो—भीतीने थरथरलो. “हाय हाय!” असे म्हणत रडत ते म्हणाले—“आम्ही हे करणार नाही.”

Verse 39

कथं परशरीरस्य हेतोर्देहं स्वकं बुधः । विनाशयेद् घातयेद्वा यथा ह्यात्मा तथा सुतः ॥

परक्या देहासाठी कोणता ज्ञानी पुरुष आपला देह नष्ट करील किंवा आपला वध करवील कसा? कारण पुत्र हा स्वतःच्या आत्म्यासारखाच मानला आहे।

Verse 40

पितृदेवमनुष्याणां यान्युक्तानि ऋणानि वै । तान्यपाकुरुते पुत्रो न शरीरप्रदः सुतः ॥

पितर, देव आणि मनुष्य यांच्याप्रती जे ऋण विधिलेले आहेत, ती जो फेडतो तोच खरा ‘पुत्र’; केवळ देह देणारा (जैविक अपत्य) नव्हे।

Verse 41

तस्मान्नैतत् करिष्यामो नीचीर्‍णं यत् पुरातनैः । जीवन् भद्राण्यवाप्नोति जीवन् पुण्यं करोति च ॥

म्हणून आम्ही हे करणार नाही—जे नीच आहे आणि जे प्राचीनांनी आचरलेले नाही। जिवंत असतानाच शुभ फल मिळते, आणि जिवंत असतानाच पुण्यही केले जाते।

Verse 42

मृतस्य देहनाशश्च धर्माद्युपरतिस्तथा । आत्मानं सर्वतो रक्ष्यमाहुर्धर्मविदो जनाः ॥

मृत्यू झाल्यावर देह नष्ट होतो, तसेच धर्म इत्यादी (जीवनाचे प्रयोजन व आचरण)ही थांबतात। म्हणून धर्म जाणणारे म्हणतात की सर्व प्रकारे स्वतःचे रक्षण करावे।

Verse 43

इत्त्थं श्रुत्वा वचोऽस्माकं मुनिः क्रोधादिव ज्वलन् । प्रोवाच पुनरप्यस्मान् निर्दहन्निव लोचनैः ॥

आमची अशी वचने ऐकून तो मुनी—जणू क्रोधाने प्रज्वलित—पुन्हा आम्हाला बोलला, जणू आपल्या नजरेने आम्हाला भाजून काढीत होता।

Verse 44

प्रतिज्ञातं वचो मह्यं यस्मान्नैतत् करिष्यथ । तस्मान्मच्छापनिर्दग्धास्तिर्यग्योनौ प्रयास्यथ ॥

तू माझ्याशी केलेली प्रतिज्ञा पूर्ण करीत नाहीस; म्हणून माझ्या शापाने दग्ध होऊन तू अमानुष योनीत जाशील आणि तिर्यक्‌-योनीत जन्म घेशील।

Verse 45

एवमुक्त्वा तदा सोऽस्मास्तं विहङ्गमथाब्रवीत् । अन्त्येष्टिमात्मनः कृत्वा शास्त्रतश्चोर्ध्वदेहिकम् ॥

असे बोलून तो त्या पक्ष्याला म्हणाला—“स्वतःची अंत्येष्टी करून आणि शास्त्रानुसार ऊर्ध्वदेहिक (श्राद्धादि) कर्मे विधिपूर्वक पार पाडून…”

Verse 46

भक्षयस्व सुविश्रब्धौ मामत्र द्विजसत्तम । आहारीकृतमेतत्ते मया देहमिहात्मनः ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, येथे निःसंकोच मला भक्ष कर. तुझ्या हितासाठी मी माझ्याच देहाला येथे अन्नरूप केले आहे.

Verse 47

एतावदेव विप्रस्य ब्राह्मणत्वं प्रचक्ष्यते । यावत् पतगजात्यग्र्य स्वसत्यपरिपालनम् ॥

हे पक्षिश्रेष्ठ, विप्राचे ब्राह्मण्य हेच सांगितले आहे—स्वतःच्या सत्याचे रक्षण करणे आणि निष्ठेने त्याचे पालन करणे।

Verse 48

न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिस्तत् पुण्यं प्राप्यते महत् । कर्मणान्येन वा विप्रैर्यत् सत्यपरिपालनात् ॥

दक्षिणायुक्त यज्ञांनी किंवा ब्राह्मणांनी केलेल्या इतर कोणत्याही कर्मांनीही तेवढे महान पुण्य मिळत नाही, जितके सत्य दृढपणे धारण केल्याने मिळते।

Verse 49

इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा सोऽन्तर्विस्मयनिर्भरः । प्रत्युवाच मुनिं शक्रः पक्षिरूपधरस्तदा ॥

ऋषींचे वचन ऐकून तो अंतःकरणी विस्मयाने भरून मुनिंना उत्तर देऊ लागला. त्या वेळी शक्र (इंद्र) पक्षिरूप धारण करून होता.

Verse 50

योगमास्थाय विप्रेन्द्र त्यजेदं स्वं कलेवरम् । जीवज्जन्तुं हि विप्रेन्द्र न भक्षामि कदाचन ॥

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, योगनियमात प्रवेश करून मी ह्याच देहाचा त्याग करीन; कारण, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी कधीही कोणत्याही जिवंत प्राण्याचे भक्षण करत नाही.

Verse 51

तस्मैतद्वचनं श्रुत्वा योगयुक्तोऽभवन्मुनिः । तं तस्य निश्चयं ज्ञात्वा शक्रोऽप्याह स्वदेहभृत् ॥

हे शब्द ऐकून मुनि योगात दृढनिश्चयी झाला. आणि शक्र (इंद्र)ही त्याच्या संकल्पाची दृढता जाणून, देहधारी असतानाच त्याला बोलला.

Verse 52

भो भो विप्रेन्द्र बुध्यस्व बुद्ध्या बोध्यं बुधात्मक । जिज्ञासार्थं मयायं ते अपराधः कृतोऽनघ ॥

“हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, जागृत व्हा; जे ज्ञेय आहे ते बुद्धीने जाणावे, हे ज्ञानस्वभाव. जिज्ञासेसाठीच, हे निर्दोष, मी तुमच्याविरुद्ध हा अपराध केला आहे.”

Verse 53

तत् क्षमस्वामलमते का चेच्छा क्रियतां तव । पालनात् सत्यवाक्यस्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि ॥

म्हणून, हे निर्मलमते, मला क्षमा करा. तुम्हाला जे काही इच्छित आहे ते तसेच होवो. कारण तुम्ही सत्यवचन पाळले आहे, म्हणून तुमच्याविषयी माझी परम प्रीती आहे.

Verse 54

अद्यप्रभृति ते ज्ञानमैन्द्रं प्रादुर्भविष्यति । तपस्यथ तथा धर्मे न ते विघ्नो भविष्यति ॥

आजपासून तुझ्यात इंद्रसदृश दिव्य ज्ञान प्रकट होईल। तप आचर आणि धर्मात स्थिर राहा; तुझ्यास कोणताही विघ्न येणार नाही।

Verse 55

इत्युक्त्वा तु गते शक्रे पिता कोपसमन्वितः । प्रणम्य शिरसास्माभिरिदमुक्तो महामुनिः ॥

असे बोलून शक्र (इंद्र) निघून गेल्यावर, आमचे पिता क्रोधाने भरून डोके झुकवून (नमस्कार करून) उभे राहिले; मग आम्ही महर्षींना असे म्हणालो।

Verse 56

बिभ्यतां मरणात् तात त्वमस्माकं महामते । क्षन्तुमर्हसि दीनानां जीवितप्रियता हि नः ॥

प्रिय, आम्ही मृत्यूला घाबरलो आहोत. हे महात्मन्, आम्हा दीनांना क्षमा करणे तुला योग्य आहे; कारण प्राण आम्हाला अत्यंत प्रिय आहेत.

Verse 57

त्वगस्थिमांससङ्घाते पूयशोणितपूरिते । कर्तव्या न रति॒र्यत्र तत्रास्माकमियं रतिः ॥

चर्म, अस्थी आणि मांस यांच्या या देहसमूहात—जो पूय व रक्ताने भरलेला आहे—जिथे आसक्ती ठेवू नये, तिथेच आमची आसक्ती होते.

Verse 58

श्रूयतां च महाभाग यथा लोको विमुह्यति । कामक्रोधादिभिर्दोषैरवशः प्रबलारिभिः ॥

हे आर्य, ऐक—काम, क्रोध इत्यादी शत्रूसारख्या प्रबळ दोषांनी पराभूत व परवश होऊन जग कसे मोहग्रस्त होते.

Verse 59

प्रज्ञाप्राकारसंयुक्तमस्थिस्थूणं परं महत् । चर्मभित्तिमहारोधं मांसशोणितलेपनम् ॥

हे शरीर अत्यंत महान आहे—बुद्धिरूपी दुर्गाने युक्त; अस्थी त्याचे स्तंभ, त्वचा त्याची भिंत, आणि सर्व बाजूंनी विशाल आवरण, जे मांस व रक्ताच्या लेपाने माखलेले आहे।

Verse 60

नवद्वारं महायामं सर्वतः स्नायु वेष्टितम् । नृपश्च पुरुषस्तत्र चेतनावानवस्थितः ॥

हे शरीर नवद्वारांची दीर्घ व महान ‘नगरी’ आहे, जी सर्व बाजूंनी स्नायूंच्या बंधांनी बांधलेली आहे; आणि तिच्या आत चेतनायुक्त राजपुरुष (पुरुष) वास करतो।

Verse 61

मन्त्रिणौ तस्य बुद्धिश्च मनश्चैव विरोधिनौ । यतेते वैरनाशाय तावुभावितरेतरम् ॥

त्या राजाचे दोन ‘मंत्री’—बुद्धी आणि मन—परस्परविरोधी होते. वैर नष्ट करण्याचा प्रयत्न करत असतानाही ते दोघे एकमेकांत तेच वैर अधिकच वाढवीत गेले।

Verse 62

नृपस्य तस्य चत्वारो नाशमिच्छन्ति विद्विषः । कामः क्रोधस्तथा लोभो मोहश्चान्यस्तथा रिपुः ॥

त्या राजाच्या विनाशासाठी चार वैरी शक्ती उभ्या राहतात—काम, क्रोध, लोभ आणि मोह; हे प्रत्येकजण एकमेकांचेही शत्रू मानले जातात।

Verse 63

यदा तु स नृपस्तानि द्वाराण्यावृत्य तिष्ठति । सदा सुस्थबलश्चैव निरातङ्कश्च जायते ॥

परंतु तो राजा जेव्हा त्या द्वारांचे रक्षण करून (संयमाने) आपल्या स्थानी स्थित होतो, तेव्हा तो सदैव निरोगी व बलवान होतो आणि भय, विघ्न व उद्वेग यांपासून मुक्त होतो।

Verse 64

जातानुरागो भवति शत्रुभिर्नाभिभूयते ।

स्नेह (मैत्री/आसक्ती) उत्पन्न होतो, आणि तो शत्रूंनी पराभूत होत नाही।

Verse 65

यदा तु सर्वद्वाराणि विवृतानि स मुञ्चति । रागो नाम तदा शत्रुर्नेत्रादिद्वारमृच्छति ॥

परंतु जेव्हा तो इंद्रियांचे सर्व द्वार उघडे ठेवतो, तेव्हा ‘आसक्ती’ नावाचा शत्रू डोळ्यांच्या द्वाराने व इतर इंद्रिय-द्वारांनी आत प्रवेश करतो।

Verse 66

सर्वव्यापी महायामः पञ्चद्वारप्रवेशनः । तस्यानुमार्गं विशति तद्वै घोरं रिपुत्रयम् ॥

सर्वव्यापी तत्त्व, जीवन/काळाचा महान प्रवाह, पाच द्वारांनी (इंद्रियांद्वारे) प्रवेश करतो; त्याच्या पावलावर पाऊल ठेवूनच शत्रूंची भयंकर त्रयी आत येते।

Verse 67

प्रविश्याथ स वै तत्र द्वारैरिन्द्रियसंज्ञकैः । रागः शंश्लेषमायाति मनसा च सहैतरैः ॥

मग तो देही इंद्रिय-नामक द्वारांनी तेथे प्रवेश करतो; आणि राग (आसक्ती) मनाच्या द्वारे, इतर करणांसह, विषयांशी संपर्क साधतो।

Verse 68

इन्द्रियाणि मनश्चैव वशे कृत्वा दुरासदः । द्वाराणि च वशे कृत्वा प्राकारं नाशयत्यथ ॥

इंद्रिये व मन ताब्यात आणून—जरी तो शत्रू जिंकणे कठीण असला—तो मग द्वारे नियंत्रणात आणतो आणि नंतर प्राकार (रक्षणभिंत) नष्ट करतो।

Verse 69

मनस्तस्याश्रितं दृष्ट्वा बुद्धिर्नश्यति तत्क्षणात् । अमात्यरहितस्तत्र पौरवर्गोज्झितस्तथा ॥

त्याचे मन असे स्थिर झालेले पाहून त्याच क्षणी त्याचा विवेक नष्ट होतो. तेथेच तो मंत्रिविहीन होतो आणि नगरजनसमूहाकडूनही परित्यक्त होतो.

Verse 70

रिपुभिर्लब्धविवरः स नृपो नाशमृच्छति । एवं रागस्तथा मोहः लोभः क्रोधस्तथैव च ॥

ज्या राजामध्ये शत्रूंना छिद्र सापडते तो नष्ट होतो. त्याचप्रमाणे राग, मोह, लोभ आणि क्रोधही मनात संधी मिळाल्यास विनाश घडवितात.

Verse 71

प्रवर्तन्ते दुरात्मानो मनुष्यस्मृतिनाशकाः । रागात्तु क्रोधः प्रभवति क्रोधाल्लोभोऽभिजायते ॥

दुष्टचित्त लोक उत्पन्न होतात—धर्मस्मृतीचे नाशक. रागातून क्रोध जन्मतो आणि क्रोधातून लोभ उत्पन्न होतो.

Verse 72

लोभाद्भवति संमोहः संमोहात् स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥

लोभातून मोह उत्पन्न होतो, मोहातून स्मृतीचा भ्रम होतो. स्मृतिभ्रंशातून विवेकाचा नाश होतो आणि विवेकनाशातून मनुष्याचा विनाश होतो.

Verse 73

एवं प्रणष्टबुद्धीनां रागलोभानुवर्तिनाम् । जीविते च सलोभानां प्रसादं कुरु सत्तम ॥

अशा रीतीने ज्यांची बुद्धी नष्ट झाली आहे, जे राग व लोभाच्या मागे जातात आणि तृष्णेने जीवनाला चिकटून राहतात—हे भूतश्रेष्ठ, त्यांच्यावर कृपा करा.

Verse 74

योऽयं शापो भगवता दत्तः स न भवेत् तथा । न तामसीं गतिं कष्टां व्रजेम मुनिसत्तम ॥

पूज्य भगवंतांनी दिलेला हा शाप तसाच प्रभावी होऊ नये; आणि आम्ही घोर तामसी दैवगतीकडे जाऊ नये—हे मुनिश्रेष्ठ।

Verse 75

यन्मयोक्तं न तन्मिथ्या भविष्यति कदाचन । न मे वागनृतं प्राह यावदद्येति पुत्रकाः ॥

मी जे बोललो आहे ते कधीही असत्य ठरणार नाही. आजपर्यंत, हे बालहो, माझ्या वाणीने असत्य उच्चारलेले नाही.

Verse 76

दैवमात्रं परं मन्ये धिक् पौरुषमनर्थकम् । अकार्यं कारितो येन बलादहमचिन्तितम् ॥

मी दैवालाच परम मानतो; व्यर्थ मानवी प्रयत्नाला धिक्कार असो. कारण त्याच दैवाने मला बलपूर्वक असे अचिंत्य कर्म करविले, जे करणे योग्य नव्हते.

Verse 77

यस्माच्च युष्माभिरहं प्रणिपत्य प्रसादितः । तस्मात् तिर्यक्त्वमापन्नाः परं ज्ञानमवाप्स्यथ ॥

तुम्ही मला प्रणाम करून मला प्रसन्न केले आहे; म्हणून—पशुभावात पडले तरीही—तुम्हाला परम ज्ञान प्राप्त होईल.

Verse 78

ज्ञानदर्शितमार्गाश्च निर्धूतक्लेशकॢमषाः । मत्प्रसादादसन्दिग्धाः परां सिद्धिमवाप्स्यथ ॥

आणि तुम्ही—सत्य ज्ञानाने मार्गदर्शित, क्लेश व मल दूर झालेले—माझ्या कृपेने, निःसंशय होऊन, परम सिद्धी प्राप्त कराल.

Verse 79

एवं शप्ताः स्म भगवन् पित्रा दैववशात् पुरा । ततः कालेन महता योन्यन्तरमुपागताः ॥

हे भगवन्, आम्ही पूर्वी पित्याने दैवबलामुळे शापित झालो होतो. नंतर फार दीर्घ काळ गेल्यावर आम्ही दुसऱ्या योनीत आलो (म्हणजे दुसरे जन्म/देहावस्था प्राप्त केली)।

Verse 80

जाताश्च रणमध्ये वै भवता परिपालिताः । वयमित्थं द्विजश्रेष्ठ खगत्वं समुपागताः । नास्त्यसाविह संसारे यो न दिष्टेन बाध्यते ॥

रणाच्या मध्यात जन्मलेले आम्ही खरोखरच तुमच्यामुळे रक्षित झालो. म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठ, आम्ही पक्षीभाव प्राप्त केला. या संसारचक्रात दैवाने (विधीने) पीडित नसलेला कोणीही नाही।

Verse 81

मार्कण्डेय उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा शमीको भगवान् मुनिः । प्रत्युवाच महाभागः समीपस्थायिनो द्विजान् ॥

मार्कण्डेय म्हणाले: त्यांचे असे वचन ऐकून, पूज्य महात्मा ऋषी शमीक यांनी जवळ उभ्या असलेल्या द्विजांना (ब्राह्मणांना) उत्तर दिले।

Verse 82

पूर्वमेव मया प्रोक्तं भवतां सन्निधाविदम् । सामान्यपक्षिणो नैते केऽप्येते द्विजसत्तमाः । ये युद्धेऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे ॥

मी तर आधीच तुमच्या सन्निधीत सांगितले आहे—हे द्विजश्रेष्ठ, हे साधारण पक्षी नाहीत. हे काही अद्भुत सत्त्वे आहेत, जी रणातही अतिमानुष रीतीने ‘पंचत्व’ (मृत्यू) प्राप्त झालेली नाहीत।

Verse 83

ततः प्रीतिमता तेन तेऽनुज्ञाता महात्मना । जग्मुः शिखरिणां श्रेष्ठं विन्ध्यं द्रुमलतायुतम् ॥

मग त्या प्रसन्न महात्म्याने कृपापूर्वक अनुमती दिल्यावर ते निघाले आणि वृक्ष-लतांनी परिपूर्ण अशा पर्वतश्रेष्ठ विन्ध्याकडे गेले।

Verse 84

यावदद्य स्थितास्तस्मिन्नचले धर्मपक्षिणः । तपः स्वाध्यायनिरताः समाधौ कृतनिश्चयाः ॥

आजही त्या पर्वतावर धर्मपक्षी पक्षी वास करतात—तपश्चर्या व वेदस्वाध्यायात रत, आणि समाधीत दृढनिश्चयी।

Verse 85

इति मुनिवरलब्धसत्क्रियास्ते मुनितनया विहगत्‍वमभ्युपेताः । गिरिवरगहनेऽतिपुण्यतोये यतमनसो निवसन्ति विन्ध्यपृष्ठे ॥

मग श्रेष्ठ मुनींकडून यथोचित सत्कार व अतिथिसत्कार मिळवून त्या मुनीपुत्रांनी पक्षीभाव स्वीकारला। संयमित मनाने ते विन्ध्याच्या उतारांवर वास करतात—अतिशय पवित्र जलांनी युक्त, रम्य पर्वतीय वनात।