Adhyaya 40: The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने योगाध्यायो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दृष्टे ह्यात्मनि योगिनः । ये तांस्ते संप्रवक्ष्यामि समासेन निबोध मे ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील जडोपाख्यानात ‘योग’ नावाचा अध्याय आरंभ होतो. दत्तात्रेय म्हणाले—योगी जेव्हा आत्म्याचे साक्षात्कार करतो, तेव्हा उपसर्गरूप विघ्ने उत्पन्न होतात. ती मी तुला संक्षेपाने सांगतो; ऐक.

Verse 2

काम्याः क्रियास्तथा कामान् मानुषानभिवाञ्छति । स्त्रियो दानफलं विद्यां मायां कुप्यं धनं दिवम् ॥

तो काम्यकर्मे व मानवी भोग—स्त्रिया, दानातून मिळणारे पुण्य, विद्या, सिद्धी, निधी, धन आणि स्वर्ग—यांची इच्छा करतो।

Verse 3

देवत्‍वममरेशत्वं रसायनचयाः क्रियाः । मरुत्प्रपतनं यज्ञं जलग्न्यावेशनन्तथा ॥

तो देवत्व, अमरांमध्ये अधिपत्य, रसायन-संचय व क्रिया, वायूमध्ये गमन/पतन, यज्ञसामर्थ्य आणि अपाय न होता जल व अग्नीत प्रवेश—यांची आकांक्षा करतो।

Verse 4

श्राद्धानां सर्वदानानां फलानि नियमांस्तथा । तथोपवासात् पूर्ताच्च देवताभ्यर्चनादपि ॥

तो श्राद्धकर्माचे फल, सर्व दानांचे फल, व्रतांचे फल; तसेच उपवासाचे पुण्य, पूर्तकर्म (लोकहितकारी दान-निर्माण) चे पुण्य आणि देवपूजेचे फलही इच्छितो।

Verse 5

तेभ्यस्तेभ्यश्च कर्मभ्य उपसृष्टोऽभिवाञ्छति । चित्तमित्थं वर्तमानं यत्नाद्योगी निवर्तयेत् ॥

त्या त्या कर्मांनी (आणि त्यांच्या मोहांनी) आक्रांत होऊन तो त्यांचीच इच्छा करू लागतो। अशा रीतीने चंचल झालेल्या मनाला योगीने प्रयत्नाने आवरावे।

Verse 6

ब्रह्मसङ्गिमनः कुर्वन्नुपसर्गात् प्रमुच्यते । उपसर्गैर्जितैरेभिरुपसर्गास्ततः पुनः ॥

मन ब्रह्मात संलग्न/स्थिर केल्याने तो (अशा) विघ्नांपासून मुक्त होतो। परंतु ते विघ्न जिंकल्यावर, त्यानंतर पुन्हा इतर विघ्न उद्भवतात।

Verse 7

योगिनः संप्रवर्तन्ते सत्त्वराजसतामसाः । प्रातिभिः श्रावणो दैवो भ्रमावत्तौ तथापरौ ॥

योग्यांसाठी सत्त्व, रजस् व तमस् यांपासून उत्पन्न होणारे अंतराय उद्भवतात—प्रातिभ, श्रावण, दैव; तसेच भ्रम आणि आवर्त हेही (इतर) दोन।

Verse 8

पञ्चैते योगिनां योगविघ्राय कटुकोदयाः । वेदार्थाः काव्यशास्त्रार्था विद्याशिल्पान्यशेषतः ॥

हे पाचही तीव्रपणे उद्भवून योग्यांच्या योगास अडथळा करतात—वेदार्थ, काव्य व शास्त्रार्थ, तसेच सर्व विद्यां व कलांचा निरवशेष (अकस्मात्) अधिगम।

Verse 9

प्रतिभान्ति यदस्येति प्रातिभः स तु योगिनः । शब्दार्थानखिलान् वेत्ति शब्दं गृह्णाति चैव यत् ॥

कारण त्याला सर्व काही ‘प्रतिभासित’ होऊन प्रकट होते, म्हणून योग्यास ते ‘प्रातिभ’ म्हणतात; तो सर्व शब्द व अर्थ जाणतो आणि वाणीचा अभिप्रायही ग्रहण करतो।

Verse 10

योजनानां सहस्रेभ्यः श्रावणः सोऽभिधीयते । ममन्ताद्वीक्षते चाष्टौ स यदा देवतोपमः ॥

जेव्हा तो सहस्र योजन दूरूनही ऐकू शकतो, तेव्हा त्याला ‘श्रावण’ म्हणतात; आणि जेव्हा तो जणू अंगठ्याच्या टोकावरून आठही दिशा पाहतो—तेव्हा तो देवतुल्य होतो।

Verse 11

उपसर्गान्तमप्याहुर्दैवमुन्मत्तवद् बुधाः । भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषेण योगिनः ॥

जो अंतराय उन्मादासारखा प्रकट होतो, त्याला ज्ञानी ‘दैव’ म्हणतात; दोषामुळे जेव्हा योग्याचे मन निरालंब, निराधार होऊन भटकते।

Verse 12

समस्ताचारविभ्रंशाद् भ्रमः स परिकीर्तितः । आवर्त इव तोयस्य ज्ञानावर्तो यदाकुलः ॥

सर्व योग्य आचारापासून झालेला विचलन ‘मोह’ म्हणतात. जेव्हा ज्ञानाचा भोवरा क्षुब्ध होतो, तेव्हा तो पाण्यातील आवर्तासारखा दिसतो.

Verse 13

नाशयेच्चित्तमावर्त उपसर्गः स उच्यते । एतैर्नाशितयोगास्तु सकला देवयोनयः ॥

जो भोवरा मनाचा नाश करतो, तोच ‘उपसर्ग’ (अडथळा) म्हणून ओळखला जातो. यांच्यामुळे दिव्ययोनीतील सर्व जीवांचा योग नष्ट झाला आहे.

Verse 14

उपसर्गैर्महाघोरैरावर्तन्ते पुनः पुनः । प्रावृत्य कम्बलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम् ॥

अतिभयंकर अडथळ्यांनी ते पुन्हा पुन्हा फिरवले जातात. म्हणून योगीने मनोमय ‘श्वेत कंबळा’ने—अंतःशुद्धी व मानसिक संरक्षणाने—स्वतःला आवरून ठेवावे.

Verse 15

चिन्तयेत् परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः । योगयुक्तः सदा योगी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥

मन त्या परब्रह्माकडे वळवून त्याचे चिंतन करावे. योगात सदैव संयमी योगीने अल्पाहार करावा व इंद्रिये जिंकावीत.

Verse 16

सूक्ष्मास्तु धारणाः सप्त भूराद्या मूर्ध्नि धारयेत् । धरित्रीं धारयेद्योगी तत् सौक्ष्म्यं प्रतिपद्यते ॥

पृथ्वीपासून आरंभ होणाऱ्या सात सूक्ष्म धारणा सांगितल्या आहेत. त्या मस्तकाच्या शिखरावर धारण कराव्यात. पृथ्वी-तत्त्व धारण केल्याने योगी ती सूक्ष्मता प्राप्त करतो.

Verse 17

आत्मानं मन्यते चोर्वोṃ तद्गन्धञ्च जहाति सः । यथैवाप्सु रसं सूक्ष्मं तद्वद्रूपञ्च तेजसि ॥

तेव्हा तो स्वतःला पृथ्वीपेक्षा अधिक सूक्ष्म मानून तिचा गंधगुण त्यागतो. जसा जलात रस सूक्ष्म असतो, तसा अग्नीत रूप सूक्ष्म असते.

Verse 18

स्पर्शं वायो तथा तद्वद्विभ्रतस्तस्य धारणाम् । व्योम्रः सूक्ष्मां प्रवृत्तिञ्च शब्दं तद्वज्जहाति सः ॥

तसेच ती धारणा धारण करून तो वायूचा स्पर्शगुण त्यागतो. मग आकाशात सूक्ष्म चेष्टेने (चेतनेच्या गतीने) तो तसाच शब्दगुणही सोडून देतो.

Verse 19

मनसा सर्वभूतानां मनस्याविशते यदा । मानसीं धारणां बिभ्रन्मनः सूक्ष्मञ्च जायते ॥

जेव्हा तो मनाने सर्व प्राण्यांच्या मनात प्रवेश करतो, तेव्हा मानसी धारणा टिकवून मन सूक्ष्म होते.

Verse 20

तद्वद् बुद्धिमशेषाणां सत्त्वानामेत्य योगवित् । परित्यजति सम्प्राप्य बुद्धिसौक्ष्म्यमनुत्तमम् ॥

तसेच योगाचा जाणकार सर्व प्राण्यांच्या बुद्धीपर्यंत पोहोचतो; आणि बुद्धीची परम सूक्ष्मता प्राप्त करून तो तिलाही त्यागतो.

Verse 21

परित्यजति सूक्ष्माणि सप्त त्वेतानि योगवित् । सम्यग्विज्ञाय यो 'लर्क ! तस्यावृत्तिर्न विद्यते ॥

योगाचा जाणकार या सात सूक्ष्मतांचा त्याग करतो. हे अलर्का! ज्याने त्यांना यथार्थ रीतीने समजले, त्याला पुनरावृत्ती नाही.

Verse 22

एतासां धारणानान्तु सप्तानां सौक्ष्म्यमात्मवान् । दृष्ट्वा दृष्ट्वा ततः सिद्धिं त्यक्त्वा त्यक्त्वा परां व्रजेत् ॥

या सात धारणांचा सूक्ष्म स्वभाव वारंवार जाणून, आत्मसंयमी योगी तदनुरूप सिद्धी प्राप्त करूनही त्या पुनःपुन्हा त्यागून परम पदाकडे प्रस्थान करावा।

Verse 23

यस्मिन् यस्मिंश्च कुरुते भूते रागं महीपते । तस्मिंस्तस्मिन् समासक्तिं संप्राप्य स विनश्यति ॥

हे राजन्, ज्या कोणत्या भूत किंवा तत्त्वाकडे राग उत्पन्न होतो, त्याच विषयात आसक्तीने तो बांधला जातो; आणि त्या आसक्तीमुळे त्याचा आध्यात्मिक अधःपात होतो।

Verse 24

तस्माद्विदित्वा सूक्ष्माणि संसक्तानि परस्परम् । परित्यजति यो देही स परं प्राप्नुयात् पदम् ॥

म्हणून सूक्ष्म तत्त्वे परस्पर गुंतलेली आहेत असे जाणून, जो देहधारी त्यांचा त्याग करतो तो परम स्थान प्राप्त करतो।

Verse 25

एतान्येव तु सन्धान्य सप्त सूक्ष्माणि पार्थिव । भूतादीनां विरागोऽत्र सद्भावज्ञस्य मुक्तये ॥

हे राजन्, याच सात सूक्ष्म तत्त्वांवर मन नेमके स्थिर केल्याने भूतादि घटकांबद्दल वैराग्य उत्पन्न होते; सद्भाव जाणणाऱ्यास यामुळे मोक्ष सिद्ध होतो।

Verse 26

गन्धादिषु समासक्तिं सम्प्राप्य स विनश्यति । पुनरावर्तते भूप स ब्रह्मापरमानुषम् ॥

गंध इत्यादी इंद्रियविषयांमध्ये तीव्र रागाने पडल्यास आध्यात्मिक विनाश होतो; आणि हे राजन्, तो ब्रह्मापासून मनुष्यपर्यंतच्या गतीचक्रात पुन्हा पुन्हा परत येतो।

Verse 27

सप्तैताः धारणाः योगी समतीत्य यदिच्छति । तस्मिंस्तस्मिंल्लयं सूक्ष्मे भूते याति नरेश्वर ॥

हे नराधिप! योगी जेव्हा स्वेच्छेने या सात धारणांचा अतिक्रम करतो, तेव्हा तो प्रत्येक संबंधित सूक्ष्म तत्त्वात लयास प्रविष्ट होतो।

Verse 28

देवानामसुराणां वा गन्धर्वोरगरक्षसाम् । देहेषु लयमायाति सङ्गं नाप्रोति च क्वचित् ॥

देव, असुर, गंधर्व, नाग किंवा राक्षस यांच्या देहांमध्ये तो ज्या ज्या रूपांत लयास प्रविष्ट होईल, तरीही तो कुठेही आसक्त होत नाही।

Verse 29

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यं च तथैशित्वं वशित्वञ्च तथापरम् ॥

अणिमा, लघिमा, महिमा, प्राप्ती, प्राकाम्य, ईशित्व, वशित्व आणि आठवी अन्य शक्ती—या प्रसिद्ध अष्ट सिद्धी आहेत।

Verse 30

यत्रकामावसायित्वं गुणानेतांस्तथैश्वरान् । प्राप्नोत्यक्ष्टौ नरव्याघ्र परं निर्वाणसूचकान् ॥

हे नरव्याघ्र! स्वेच्छेने फलनिर्णय करण्यापर्यंत पोहोचविणाऱ्या या आठ ऐश्वर्यशक्ती व गुण प्राप्त होतात; परंतु त्या केवळ परम निर्वाणाकडे निर्देश करणारी चिन्हे आहेत।

Verse 31

सूक्ष्मात् सूक्ष्मतमोऽणीयान् शीघ्रत्वं लघिमा गुणः । महिमाशेषपूज्यत्वात् प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत् ॥

अणिमा—अतिसूक्ष्माहूनही सूक्ष्म होणे; लघिमा—शीघ्र लघुतेचा गुण; महिमा—ज्यामुळे सर्वत्र पूज्य होण्यास योग्य अशी महानता; आणि प्राप्ती—ज्यामुळे त्याच्यासाठी काहीही अप्राप्य राहत नाही।

Verse 32

प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वञ्चेश्वरो यतः । वखित्वाद्वशिमा नाम योगिनः सप्तमो गुणः ॥

त्याच्या सर्वव्यापकतेमुळे प्राकाम्य (अवरोधविरहित प्राप्तीची शक्ती) प्राप्त होते आणि त्याच्या ऐश्वर्यभावामुळे ईशित्व (सर्वाधिकार) प्राप्त होते. तसेच वशीकरण करण्यास समर्थ असल्यामुळे ‘वशिता’ हा गुण योगीचा सातवा लक्षण म्हणून सांगितला आहे.

Verse 33

यत्रेच्छास्थानमप्युक्तं यत्रकामावसायिता । ऐश्वर्यकारणैरेभिर्योगिनः प्रोक्तमष्टधा ॥

तो जिथे जिथे इच्छा करतो, ते स्थान त्याला उपलब्ध मानले जाते; आणि जिथे तो (इच्छेला) प्रवृत्त करतो, तिथे कामना सिद्ध होते. या ऐश्वर्याच्या कारणांमुळे योगीच्या सिद्धी आठ प्रकारच्या सांगितल्या आहेत.

Verse 34

मुक्तिसंसूचकं भूप ! परं निर्वाणमात्मनः । ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति ॥

हे राजन्, आत्म्याचे परम निर्वाण हेच मोक्षाचे लक्षण आहे. त्यानंतर ते न जन्मते, न वाढते आणि न नष्ट होते.

Verse 35

नापि क्षयमवाप्रोति परिणामं न गच्छति । छेदं क्लेदं तथा दाहं शोषं भूरादितो न च ॥

त्याचा क्षय नाही, आणि कोणताही विकारही उत्पन्न होत नाही. तसेच ते न कापता येते, न भिजवता येते, न जाळता येते, न वाळवता येते—पृथ्वी इत्यादी तत्त्वांपासून उद्भवणारे क्लेश त्याला स्पर्श करत नाहीत.

Verse 36

भूतवर्गादवाप्नोति शब्दाद्यैः ह्रियते न च । न चास्य सन्ति शब्दाद्यास्तद्भोक्ता तैर् न युज्यते ॥

ते भूतवर्गाने (पंचतत्त्वांनी) प्राप्त/प्रभावित होत नाही, आणि शब्द इत्यादी विषयांनीही ते हरपविले जात नाही. खरे तर त्याच्यासाठी शब्द इत्यादी नाहीत; आणि त्या (अवस्थे)चा अनुभोक्ता त्यांच्याशी संयुक्त होत नाही.

Verse 37

यथाहि कनकं खण्डमपद्रव्यवदग्निना । दग्धदोषं द्वितीयेन खण्डेनैक्यं व्रजेन्नृप ॥

हे राजन्! जसा सुवर्णाचा खडा अग्नीने मल-दोष जळून गेल्यावर जणू मिश्रधातुरहित शुद्ध होतो आणि दुसऱ्या शुद्ध सुवर्णखड्याशी एकत्व पावतो।

Verse 38

न विशेषमवाप्रोति तद्वद्योगाग्निना यतिः । निर्दग्धदोषस्तेनैक्यं प्रयाति ब्रह्मणा सह ॥

तसेच योगरूपी अग्नीने तपस्वी कोणताही वेगळा भेद प्राप्त करत नाही; मल-दोष दग्ध झाल्यावर तो ब्रह्माशी एकत्व पावतो।

Verse 39

यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तः समानत्वमनुव्रजेत् । तदाख्यस्तन्मयो भूतो न गृह्येत विशेषतः ॥

जशी अग्नीत टाकलेली अग्नी तदात्मता अनुसरते; तीच असे म्हटले जाते आणि त्याच स्वभावाची होते; विशेष रीतीने वेगळी म्हणून कळत नाही।

Verse 40

परेण ब्रह्मणा तद्वत् प्राप्यैक्यं दग्धकिल्विषः । योगी याति पृथग्भावं न कदाचिन्महीपते ॥

तसेच परब्रह्माशी एकत्व प्राप्त करून योगी—ज्याची पापे दग्ध झाली आहेत—हे भूमिपते! पुन्हा कधीही भेदात जात नाही।

Verse 41

यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति । तथात्मा साम्यमभ्येति योगिनः परमात्मनि ॥

जसे पाण्यात ओतलेले पाणी एकत्व पावते, तसेच योगीचा आत्मा परमात्म्याशी साम्य (तादात्म्य) प्राप्त करतो।