Adhyaya 91: The Gods’ Hymn to Kātyāyanī and the Goddess’ Prophecy of Future Manifestations

Verse 1

जज्वलुश्चाग्नयः शान्ताः शान्ता दिग्जनितस्वनाः । इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये शुम्भवधोनाम नवतितमोऽध्यायः । एकनवतितमोऽध्यायः- ९१ । ऋषिरुवाच देव्याऽ हते तत्र महासुरेन्द्रे सेन्द्राः सुरा वन्हिपुरोगमास्ताम् । कात्यायनीं तुष्टुवुरिष्टलाभाद् विकाशिवक्त्राब्जविकाशिताशाः ॥

शांत झालेले अग्नी स्थिरपणे प्रज्वलित राहिले; दिशांतून उठलेले शब्दही निवळले. (येथे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील सावर्णिक मन्वंतरातील देवीमाहात्म्याचा नव्वदावा अध्याय ‘शुम्भवध’ समाप्त झाला.) आता एक्याण्णवावा अध्याय आरंभ होतो. ऋषी म्हणाले—देवीने त्या महान असुराधिपतीचा वध केल्यावर, इंद्रासह देवगण, अग्नीला अग्रस्थानी ठेवून, प्रसन्न मुखांनी, इच्छित फलसिद्धीने कृतार्थ होऊन, कात्यायनीची स्तुती करू लागले।

Verse 2

देवा ऊचुः देवि प्रपन्नार्तिहरे प्रसीद प्रसीद मातर्जगतोऽखिलस्य । प्रसीद विश्वेश्वरि पाहि विश्वं त्वमीश्वरी देवि चराचरस्य ॥

देव म्हणाले—हे शरणागतांचे दुःख हरिणी देवी, प्रसन्न हो, प्रसन्न हो, हे समस्त जगाची माता। हे विश्वेश्वरी, प्रसन्न हो; जगाचे रक्षण कर। हे देवी, तूच चराचर सर्वांची अधिपती आहेस।

Verse 3

आधारभूता जगतस्त्वमेकामहीस्वरूपेण यतः स्थितासि । अपां स्वरूपस्थितया त्वयैतदाप्याय्यते कृत्स्नमलङ्घ्यवीर्ये ॥

तूच जगाचा आधार आहेस, कारण तू पृथ्वीच्या रूपाने स्थित आहेस. आणि तूच जलरूपाने स्थित होऊन या समस्त विश्वाचे पोषण करतेस—हे अतुल पराक्रमे।

Verse 4

त्वं वैष्णवी शक्तिरनन्तवीर्या विश्वस्य बीजं परमासि माया । सम्मोहितं देवि समस्तमेतत्तवैव वै प्रसन्ना भुवि मुक्तिहेतुः ॥

तू अनंत पराक्रमाची वैष्णवी शक्ती आहेस; तू जगाचे बीज आहेस; तू परा माया आहेस. हे देवी, तुझ्यामुळे हे सर्व मोहित झाले आहे; पण तूच, जगात प्रसन्न झाल्यावर, मोक्षाचे कारण होतेस।

Verse 5

विद्याः समास्तास्तव देवि भेदाः स्त्रियः समास्ताः सकला जगत्सु । त्वयैकया पूरितमम्बयैतत्का ते स्तुतिः स्तव्यपरा परोक्तिः ॥

हे देवी, सर्व विद्या तुझेच रूप आहेत; आणि सर्व लोकांतील सर्व स्त्रिया देखील तुझेच रूप आहेत. हे माता, तुझ्यानेच हे समस्त जग व्यापलेले आहे. तुझी स्तुती काय असू शकेल—कोणत्या वचनांनी स्तुत्येला योग्य रीतीने स्तवावे?

Verse 6

सर्वभूता यदा देवी स्वर्गमुक्तिप्रदायिनी । त्वं स्तुता स्तुतये का वा भवन्तु परमोक्तयः ॥

जेव्हा देवी सर्व भूतांमध्ये विद्यमान असून स्वर्ग व मोक्ष देणारी आहे, तेव्हा तिची स्तुती झाल्यावरही कोणती स्तुती पुरेशी ठरेल? मग ‘परम वचन’ तरी काय असू शकतील?

Verse 7

सर्वस्य बुद्धिरूपेण जनस्य हृदि संस्थिते । स्वर्गापवर्गदे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥

हे देवी, सर्व जनांच्या हृदयात बुद्धिरूपाने प्रतिष्ठित; स्वर्ग व मोक्ष देणाऱ्या नारायणी—तुला नमस्कार असो।

Verse 8

कलाकाष्ठादिरूपेण परिणामप्रदायिनी । विश्वस्योपरतौ शक्ते नारायणि नमोऽस्तु ते ॥

कला, काष्ठा इत्यादी काळ-परिमाणांच्या रूपाने तू परिवर्तन घडवितेस. हे प्रलयशक्ते, नारायणी—तुला नमस्कार।

Verse 9

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥

सर्व मंगलांमध्ये परम मंगल, शिवा, सर्वार्थसाधिका; शरण्ये, त्र्यम्बके, गौरी—हे नारायणी, तुला नमस्कार।

Verse 10

सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तिभूते सनातनि । गुणाश्रये गुणमये नारायणि नमोऽस्तु ते ॥

हे नित्ये, सनातनी देवी! तू सृष्टी-स्थिती-ध्वंसाचीच शक्ती आहेस; गुणांचा आधार व गुणमयी—नारायणी, तुला नमस्कार।

Verse 11

शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे । सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥

शरण आलेल्या दीन-दुःखींच्या रक्षणात तत्पर देवी, सर्वांची वेदना हरिणारी—हे नारायणी, तुला नमस्कार।

Verse 12

हंसयुक्तविमानस्थे ब्रह्माणी रूपधारिणि । कौशाम्भः क्षरिके देवि नारायणी नमोऽस्तु ते ॥

हे नारायणी! हंसयुक्त विमानावर आरूढ, ब्राह्मणीस्वरूप धारण करणारी, शाल्मली-रेशीमसदृश प्रभा पसरविणारी देवी, तुला नमस्कार।

Verse 13

त्रिशूलचन्द्राहिधरे महावृषभवाहिनि । माहेश्वरीस्वरूपेण नारायणी नमोऽस्तु ते ॥

हे नारायणी! त्रिशूल, चंद्र व सर्प धारण करणारी, महावृषभावर आरूढ, माहेश्वरीस्वरूपाने प्रकटणारी देवी, तुला नमस्कार।

Verse 14

मयूरकुक्कुटवृते महाशक्तिधरेऽमघे । कौमारीरूपसंस्थाने नारायणी नमोऽस्तु ते ॥

हे नारायणी! मयूर व कुक्कुट यांनी सेवित, महाशक्ती (भाला) धारण करणारी, निष्पाप, कौमारीस्वरूपात स्थित देवी, तुला नमस्कार।

Verse 15

शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गगृहीतपरमायुधे । प्रसीद वैष्णवीरूपे नारायणी नमोऽस्तु ते ॥

हे नारायणी! शंख, चक्र, गदा व शार्ङ्ग धनुष्य अशी परम आयुधे धारण करणारी, वैष्णवीस्वरूपिणी, प्रसन्न हो; तुला नमस्कार।

Verse 16

गृहीतोग्रमहाचक्रे दंष्ट्रोद्धृतवसुन्धरे । वराहरूपिणि शिवे नारायणी नमोऽस्तु ते ॥

हे नारायणी! उग्र महाचक्र धारण करणारी, दंष्ट्रेवर पृथ्वी उचलणारी, शुभा, वराहस्वरूपाने प्रकटणारी देवी, तुला नमस्कार।

Verse 17

नृसिंहरूपेणोग्रेण हन्तुं दैत्यान् कृतोद्यमे । त्रैलोक्यत्राणसहिते नारायणी नमोऽस्तु ते ॥

हे नारायणी, तुला नमस्कार—जी नृसिंहाच्या घोर रूपाने दैत्यांचा वध करण्यास तत्पर असून त्रैलोक्यरक्षणाशी संयुक्त आहेस।

Verse 18

किरीटिनि महावज्रे सहस्रनयनोज्ज्वले । वृत्रप्राणहरे चैन्द्रि नारायणी नमोऽस्तु ते ॥

हे नारायणी, तुला नमस्कार—मुकुटधारिणी, महावज्र धारण करणारी; सहस्राक्ष (इंद्र) यांच्या तेजाने दीप्त; हे ऐंद्री, वृत्राचे प्राण हरण करणारी।

Verse 19

शिवदूतीस्वरूपेण हतदैत्यमहाबले । घोररूपे महारावे नारायणी नमोऽस्तु ते ॥

हे नारायणी, तुला नमस्कार—जी शिवदूतीच्या रूपाने महाबलवती होऊन दैत्यांचा संहार केला आहेस; घोररूपा व महागर्जना करणारी आहेस।

Verse 20

दंष्ट्राकरालवदने शिरोमालाविभूषणे । चामुण्डे मुण्डमथने नारायणी नमोऽस्तु ते ॥

हे नारायणी, तुला नमस्कार—हे चामुण्डा, घोर दात व विकट मुख असलेली, शिरमाळेने विभूषित; हे मुण्डमर्दिनी।

Verse 21

लक्ष्मि लज्जे महाविद्ये श्रद्धे पुष्टे स्वधे ध्रुवे । महारात्रे महामाये नारायणी नमोऽस्तु ते ॥

हे नारायणी, तुला नमस्कार—हे लक्ष्मी, हे लज्जा, हे महाविद्या, हे श्रद्धा, हे पुष्टि, हे स्वधा, हे ध्रुवा; हे महारात्री, हे महामाया।

Verse 22

मेधे सरस्वति वरे भूतिबाब्रवि तामसि । नियते त्वं प्रसीदेऽशे नारायणि नमोऽस्तु ते ॥

हे बुद्धी, हे सरस्वती, हे श्रेष्ठे; हे श्री, हे बाभ्रवी, हे तामसी, हे नियती—हे अधीश्वरी, प्रसन्न हो। हे नारायणी, तुला नमस्कार असो।

Verse 23

सर्वतः पाणिपादान्ते सर्वतोऽक्षिशिरोमुखे । सर्वतः श्रवणघ्राणे नारायणि नमोऽस्तु ते ॥

सर्व दिशांना तुझे हात-पाय आहेत; सर्व दिशांना तुझे डोळे, शिर व मुख आहेत. सर्व दिशांना तुझे कान व नासिका आहेत. हे नारायणी, तुला नमस्कार असो।

Verse 24

सर्वस्वरूपे सर्वेशे सर्वशक्तिसमन्विते । भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते ॥

हे सर्वरूपे, हे सर्वेश्वरी, सर्व शक्तींनी युक्ते; हे देवी दुर्गे, आम्हांला भयापासून वाचव. हे देवी, तुला नमस्कार असो।

Verse 25

एतत्ते वदनं सौम्यं लोचनत्रयभूषितम् । पातु नः सर्वभीतिभ्यः कात्यायनि नमोऽस्तु ते ॥

त्रिनेत्री तुझे हे सौम्य वदन सदैव आम्हांला रक्षो, जे सर्व भय हरते. हे कात्यायनी, तुला नमस्कार असो।

Verse 26

ज्वालाकरालमत्युग्रमशेषासुरशूदनम् । त्रिशूलं पातु नो भीतेर्भद्रकाली नमोऽस्तु ते ॥

ज्वाळांनी घोर, अत्यंत तीक्ष्ण व प्रचंड, सर्व असुरांचा संहार करणारे तुझे त्रिशूल आम्हांला भयापासून सदैव वाचवो. हे भद्रकाली, तुला नमस्कार असो।

Verse 27

हिनस्ति दैत्यतेजांसि स्वनेनापूर्य या जगत् । सा घण्टा पातु नो देवि पापेभ्यो नः सुतानिव ॥

हे देवी! जो घंटानाद जगत् व्यापून दैत्यांचे तेज चुरडतो, तोच आम्हांला पापांपासून वाचवो—जशी माता आपल्या बालकांचे रक्षण करते।

Verse 28

असुरासृग्वसापङ्कचर्चितस्ते करोज्ज्वलः । शुभाय खड्गो भवतु चण्डिके त्वां नता वयम् ॥

असुरांच्या रक्त-वसेच्या चिखलाने माखलेला तुझा तेजस्वी खड्गधारी हात—तोच खड्ग आमच्या कल्याणासाठी मंगलमय रक्षक ठरो. हे चंडिका, तुला नमस्कार।

Verse 29

रोगानशेषानपहंसि तुष्टा रुष्टा तु कामान्सकलानभीष्टान् । त्वामाश्रितानां न विपन्नराणां त्वामाश्रिता ह्याश्रयतां प्रयान्ति ॥

तू प्रसन्न झालीस की सर्व रोग हरतेस; क्रुद्ध झालीस की सर्व इच्छित साध्यांचा नाश करतेस. जे तुझ्या शरण येतात ते नष्ट होत नाहीत; उलट तुझ्या शरणागतच इतरांसाठीही आश्रय होतात।

Verse 30

एतत्कृतं यत्कदनं त्वयाद्य धर्मद्विषां देवि महासुराणाम् । रूपैरनेकैर्बहुधाऽऽत्ममूर्ति कृत्वाम्बिके तत्प्रकरोति काऽन्या ॥

हे देवी! धर्मद्वेषी महान असुरांचे हे मर्दन व विनाश आज तूच केलेस. हे अंबिके, स्वतःचे रूप अनेक प्रकारे व अनेक आकृत्यांत विस्तारून—असे कर्म दुसरा कोण करू शकेल?

Verse 31

विद्यासु शास्त्रेषु विवेकदीपेष्वाद्येषु वाक्येषु च का त्वदन्या । ममत्वगर्तेऽतिमहान्धकारे विभ्रामयत्येतदतीव विश्वम् ॥

विद्यांमध्ये, शास्त्रांमध्ये, विवेकाच्या दीपांमध्ये आणि आद्य वचनांमध्ये—तुझ्यावाचून तिथे दुसरा कोण आहे? तरीही हे सारे जग महान मोहाने मोहित होऊन ‘ममत्व’ या कूपाच्या घोर अंधारात खोलवर भटकत आहे।

Verse 32

रक्षांसि यत्रोग्रविषाश्च नागा यत्रारयो दस्युबलानि यत्र । दावानलो यत्र तथाब्धिमध्ये तत्र स्थिता त्वं परिपासि विश्वम् ॥

जिथे राक्षस असतात, जिथे घोर विषधारी सर्प वास करतात, जिथे शत्रू व दरोडेखोरांचे टोळके असते; जिथे वनाग्नी असतो, आणि समुद्राच्या मध्यातही—तेथे सर्वत्र स्थित राहून तू जगाचे रक्षण करतेस।

Verse 33

विश्वेश्वरि त्वं परिपासि विश्वं विश्वात्मिका धारयसिति विश्वम् । विश्वेशवन्द्या भवती भवन्ति विश्वाश्रया ये त्वयि भक्तिनम्राः ॥

हे जगदधीश्वरी, तू जगाचे रक्षण करतेस; सर्वांची आत्मस्वरूपा होऊन जग धारण करतेस। जगदीश्वरही तुझी पूजा करतो; जे भक्तिभावाने तुला नमस्कार करतात, ते जगासाठी आश्रय ठरतात।

Verse 34

देवि प्रसीद परिपालय नोऽपरिभीतेर्नित्यं यथासुरवधादधुनैव सद्यः । पापानि सर्वजगतां प्रशमं नयाशु उत्पातपाकजनितांश्च महोपसर्गान् ॥

हे देवी, प्रसन्न हो; जसे तू असुरांचा वध करून रक्षण केलेस, तसेच आम्हाला नेहमी भयापासून वाचव—आताच, तत्क्षणी। लवकरच सर्व लोकांची पापे शांत कर, आणि अशुभ निमित्तांच्या परिपाकातून उत्पन्न झालेल्या महान आपत्तीही निवळव।

Verse 35

प्रणतानां प्रसीद त्वं देवि विश्वार्तिहारिणी । त्रैलोक्यवासिनामीड्ये लोकानां वरदा भव ॥

हे देवी, जगाचे दुःख हरिणी, जे नम्र होऊन नमन करतात त्यांच्यावर प्रसन्न हो. त्रैलोक्यवासी ज्यांची स्तुती करतात, तू लोकांना वर देणारी हो.

Verse 36

श्रीदेव्युवाच वरदाहं सुरगण वरं यन्मनसेच्छथ । तं वृणुध्वं प्रयच्छामि जगतामुपकारकम् ॥

श्री देवी म्हणाली—हे देवगण, मी वर देणारी आहे. तुमच्या मनात जो जो वर अभिलाषित आहे तो निवडा; मी लोकहितकारी वर प्रदान करीन।

Verse 37

देवा ऊचुः सर्वबाधाप्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि । एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरिविनाशनम् ॥

देव म्हणाले—हे सर्वेश्वरी, त्रैलोक्यातील सर्व दुःख‑उपद्रव शांत कर; आणि आमच्या शत्रूंचा विनाशही साध्य कर।

Verse 38

श्रीदेव्युवाच वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते अष्टाविंशतिमे युगे । शुम्भो निशुम्भश्चैवाऽन्यावुत्पत्स्येते महासुरौ ॥

भगवती देवी म्हणाली—जेव्हा वैवस्वत मन्वंतर येईल, अठ्ठाविसाव्या युग‑चक्रात शुम्भ व निशुम्भ नावाचे दोन महान असुर उत्पन्न होतील।

Verse 39

नन्दगोपगृहे जाता यशोदागर्भसम्भवा । ततस्तौ नाशयिष्यामि विन्ध्याचलनिवासिनी ॥

नंद गोपाच्या घरी जन्म घेऊन, यशोदेच्या गर्भातून उत्पन्न होऊन—तेव्हा विंध्य पर्वतात निवास करून मी त्या दोघांचा (शुम्भ‑निशुम्भ) संहार करीन।

Verse 40

पुनरप्यतिरौद्रेण रूपेण पृथिवीतले । अवतीर्य हनिष्यामि वैप्रचित्तांस्तु दानवान् ॥

पुन्हा मी अत्यंत घोर रूप धारण करून पृथ्वीवर अवतरीन आणि वैप्रचित्त वंशातील दानवांचा वध करीन।

Verse 41

भक्षयन्त्याश्च तानुग्रान् वैप्रचित्तान् सुदानवान् । रक्ता दन्ता भविष्यन्ति दाडिमी कुसुमोपमाः ॥

आणि त्या घोर वैप्रचित्त दानवांना भक्षण करताना माझे दात डाळिंबाच्या फुलांसारखे लाल होतील।

Verse 42

ततो मां देवताः स्वर्गे मर्त्यलोके च मानवाः । स्तुवन्तो व्याहरिष्यन्ति सततं रक्तदन्तिकाम् ॥

तेव्हा स्वर्गातील देव आणि मर्त्यलोकातील मनुष्य माझी स्तुती करून मला निरंतर ‘रक्तदन्तिका’ (लाल दातांची देवी) असे नामघोष करतील।

Verse 43

भूयश्च शतवार्षिक्यामनावृष्ट्यामनम्भसि । मुनिभिः संस्तुता भूमौ संभविश्याम्ययोनिजा ॥

पुन्हा जेव्हा शंभर वर्षांचा दुष्काळ पडेल—जेव्हा पाऊसही नसेल आणि पाणीही नसेल—तेव्हा ऋषींनी स्तुत केलेली मी पृथ्वीवर अयोनिजा (गर्भातून न जन्मलेली) म्हणून प्रकट होईन।

Verse 44

ततः शतेन नेत्राणां निरीक्षिष्यामि यन्मुनीन् । कीर्तयिष्यन्ति मनुजाः शताक्षीमिति मां ततः ॥

तेव्हा मी शंभर नेत्रांनी त्या ऋषींना पाहीन; त्यानंतर लोक मला ‘शताक्षी’ (शंभर नेत्रांची) म्हणून कीर्तीने गातील।

Verse 45

ततोऽहमखिलं लोकमात्मदेहसमुद्भवैः । भरिष्यामि सुराः शाकैरावृष्टेः प्राणधारकैः ॥

तेव्हा माझ्याच देहातून उत्पन्न झालेल्या शाक-भाज्यांनी—ज्या पावसाअभावीही प्राण धारण करतात—देवांसह संपूर्ण जग मी पोसून धरीन।

Verse 46

शाकम्भरीति विख्यातिं तदा यास्याम्यहं भुवि । तत्रैव च वधिष्यामि दुर्गमाख्यं महासुरम् । दुर्गा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ॥

तेव्हा पृथ्वीवर मी ‘शाकम्भरी’ या नावाने प्रसिद्ध होईन। तेथेच ‘दुर्गम’ नावाच्या महान असुराचा मी वध करीन; आणि ‘दुर्गा देवी’ हे माझे नावही विख्यात होईल।

Verse 47

पुनश्चाहं यदा भीमं रूप कृत्वा हिमाचले । रक्षांसि भक्षयिष्यामि पुनीनां त्राणकारणात् ॥

पुन्हा हिमालयावर मी घोर रूप धारण करून, ऋषींच्या रक्षणासाठी राक्षसांचा संहार करीन।

Verse 48

तदा मां मुनयः सर्वे स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः । भीमा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ॥

तेव्हा सर्व ऋषी नतमस्तक होऊन माझी स्तुती करतील, आणि ‘भीमा देवी’ हे माझे नाव प्रसिद्ध होईल।

Verse 49

यदारुणाख्यस्त्रैलोक्ये महाबाधां करिष्यति । तदाहं भ्रातरं रूपं कृत्वासंख्येयषट्पदम् ॥

जेव्हा ‘अरुण’ नावाचा तीनही लोकांत मोठी पीडा उत्पन्न करील, तेव्हा मी भ्रामरी रूप धारण करून असंख्य मधमाशा होईन।

Verse 50

त्रैलोक्यस्य हितार्थाय वधिष्यामि महासुरम् । भ्रामरीति च मां चोका स्तदा स्तोष्यन्ति सर्वतः ॥

तीनही लोकांच्या कल्याणासाठी मी त्या महान असुराचा वध करीन; आणि मग सर्वत्र लोक मला ‘भ्रामरी’ म्हणून स्तुती करतील।

Verse 51

इत्थं यदा यदा बाधा दानवोत्था भविष्यति । तदा तदावतार्याहं करिष्याम्यरिसंक्षयम् ॥

अशा रीतीने दानवांपासून जेव्हा जेव्हा संकट उत्पन्न होईल, तेव्हा तेव्हा मी अवतार घेऊन शत्रूंचा विनाश करीन।