Adhyaya 8: Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्रौपदेयोत्पत्तिर्नाम सप्तमोऽध्यायः । अष्टमोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच । भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्रकथां प्रति ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कंडेयपुराणातील ‘द्रौपदेय-जन्म’ नावाचा सातवा अध्याय समाप्त झाला. आता आठवा अध्याय आरंभ होतो. जैमिनी म्हणाले—माझ्या प्रश्नांनुसार तुम्ही क्रमाने सर्व निवेदन केले; तरीही हरिश्चंद्राच्या कथेबद्दल माझी मोठी जिज्ञासा शिल्लक आहे।

Verse 2

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः ॥

अहो! त्या महात्म्याने अनुपम क्लेश सोसला आहे। हे द्विजश्रेष्ठ, त्याला आता तदनुरूप (योग्य) सुख प्राप्त झाले आहे काय?

Verse 3

पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्यानुगतो दुःखी भार्यया बलपुत्रया ॥

पक्षी म्हणाले—विश्वामित्रांचे वचन ऐकून तो राजा हळूहळू निघाला. शोकाकुल होऊन तो शैव्येच्या मागे गेला; पत्नी व लहान पुत्रासह तो होता.

Verse 4

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः ॥

दिव्य वाराणसी नगरीत जाऊन त्या भूपतीने जाणले—“हे स्थान मनुष्यभोगासाठी नाही; ही शूलपाणी (शिव) यांची संपत्ती आहे.”

Verse 5

जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम् ॥

शोकाने पीडित तो पतिव्रता पत्नीसमवेत पायी चालत गेला. नगरद्वारी त्याने तेथे उभे असलेले विश्वामित्र पाहिले.

Verse 6

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ॥

महर्षी येताना पाहून हरिश्चंद्र विनयाने नतमस्तक झाला. हात जोडून त्याने त्या महामुनींना संबोधिले.

Verse 7

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम् ॥

“हे मुने, हेच माझे प्राण आहेत; हा माझा पुत्र आणि ही माझी पत्नी. आपले जे काही कार्य असेल ते स्वीकारा; आणि शीघ्र हे उत्तम अर्घ्य ग्रहण करा.”

Verse 8

यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।

आमच्याकडून आणखी काही कार्य करावयाचे असल्यास, आपण प्रसन्न होऊन त्यास अनुमती व आज्ञा द्यावी।

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि ॥

विश्वामित्र म्हणाला—हे राजर्षे, तो महिना आता पूर्ण झाला आहे; मला दक्षिणा द्या. राजसूयामुळे दान देय असे स्मरणात आहे—जर तुम्ही आपले वचन लक्षात ठेवत असाल।

Verse 10

हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दानार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम् ॥

हरिश्चंद्र म्हणाला—हे ब्राह्मण, आजच महिना पूर्णपणे संपला आहे, हे अक्षय तपोधन. दानासाठीच हे उरले आहे; म्हणून त्याची वाट पाहा—फार काळ नाही।

Verse 11

विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि ॥

विश्वामित्र म्हणाला—तथास्तु, हे महाराज। मी पुन्हा येईन. आज दिले नाहीस तर मी तुला शाप देईन।

Verse 12

पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणां या प्रतिश्रुता ॥

पक्षी म्हणाले—असे बोलून तो ब्राह्मण निघून गेला. मग राजा विचार करू लागला—मी वचन दिलेली दक्षिणा त्याला कशी द्यावी?

Verse 13

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोऽर्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम् ॥

आता माझ्या मित्रांचे पालनपोषण कुठून होईल, आणि सध्या माझ्यासाठी धन कुठून येईल? माझा दान-प्रतिग्रह कलुषित झाला आहे—मी अधोगतीला कसा पडणार नाही?

Verse 14

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम् ॥

मग मी प्राणत्याग करू का? की सर्वथा निर्धन होऊन कोणत्या दिशेला जाऊ? जर माझा विनाश निश्चित असेल, तर प्रथम दिलेली प्रतिज्ञा पूर्ण केल्याशिवाय (तो) होऊ नये।

Verse 15

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः ॥

मी पापी कृमीसारखा—ब्राह्मणधन चोरणारा—अधमांतही अधम होईन. किंवा दासत्वात पडेन; त्यापेक्षा स्वतःला विकणेच खरे तर बरे, त्याहून (ते) नाही.

Verse 16

पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदयाि गिरा ॥

पक्षी म्हणाले—तेव्हा तो राजा व्याकुळ, खिन्न आणि मुख खाली घालून चिंतामग्न होता; त्याला त्याच्या पत्नीने उत्तर दिले, अश्रूंनी गळा दाटलेला व वाणी थरथरत.

Verse 17

त्यज चिन्तां महाराज स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः ॥

हे महाराज, चिंता सोडा; आपले सत्य धरा. जो पुरुष सत्यापासून पतित झाला आहे, त्याचा त्याग करावा—श्मशानासारखा.

Verse 18

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम् ॥

ते म्हणतात—मनुष्याला याहून श्रेष्ठ धर्म नाही; स्वतःच्या सत्याचे (प्रतिज्ञावचनाचे) पालन व संरक्षण करणेच परम धर्म आहे, हे नरव्याघ्र।

Verse 19

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यम् यस्य वाक्यमकारणम् ॥

अग्निहोत्र, वेदाध्ययन आणि दानादि सर्व कर्मे—ज्याची वाणी अकारण (निरर्थक/अप्रयोजन) असते, त्याच्यासाठी निष्फळ ठरतात।

Verse 20

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम् ॥

धर्मशास्त्रांत पंडितांनी सत्याला परम हितकारक म्हणून गौरविले आहे. तसेच असत्य—चंचलाला संकटातून वाचवते, पण अविनीत (असंयत) आत्म्यांचा अधःपात घडवते, असे सांगितले आहे।

Verse 21

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत् ॥

सात अश्वमेध यज्ञ आणि राजसूय करूनही, कृति नावाचा राजा एकच असत्य बोलल्यामुळे स्वर्गातून पतित झाला।

Verse 22

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः ॥

“हे राजन्, मला पुत्र झाला आहे,” असे म्हणत ती रडू लागली. मग अश्रूंनी भरलेल्या व ओसंडलेल्या डोळ्यांच्या त्या स्त्रीला राजा हे शब्द म्हणाला।

Verse 23

हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि ॥

हरिश्चंद्र म्हणाला—हे शुभे, शोक सोड; हा बालक येथे दुःखाने व्याकुळ उभा आहे. जे बोलावयाचे आहे ते बोल—हे गजगामिनी।

Verse 24

पत्नी उवाच राजन् जातम् अपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ॥

पत्नी म्हणाली—हे राजन्, मला पुत्र झाला आहे. सदाचारी लोकांसाठी स्त्रिया पुत्रप्राप्तीचे फळ मिळवितात. म्हणून धनाने माझी योग्य व्यवस्था करून, यज्ञकर्म करणाऱ्या ब्राह्मणाला विधिपूर्वक दक्षिणा द्या।

Verse 25

पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुःखितः ॥

पक्षी म्हणाले—हे शब्द ऐकून राजा मोहग्रस्त झाला. आणि शुद्धीवर येताच तो तीव्र शोकाने व्याकुळ होऊन विलाप करू लागला।

Verse 26

महद्दुःखमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः ॥

हे शुभे, तू मला अशा रीतीने बोलतेस, हे माझ्यासाठी मोठे दुःख आहे. तुझ्या हसऱ्या शब्दांनी व मृदु संभाषणाने माझे पाप विसरलेस काय?

Verse 27

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम् ॥

हाय हाय! हे शुद्धस्मिते, तू हे बोलण्यास कशी समर्थ आहेस? हे कठोर व अनुचित वचन आहे—मी असे शब्द कसे बोलू शकतो?

Verse 28

इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद्ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः ॥

असे बोलून तो नरश्रेष्ठ पुन्हा पुन्हा “धिक्! धिक्!” असे म्हणत मूर्च्छेने व्यापून भूमितलावर कोसळला।

Verse 29

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुःखिता ॥

भूमीवर पडलेला राजा हरिश्चंद्र पाहून राणी अत्यंत व्यथित होऊन करुणेने हे वचन बोलली।

Verse 30

पत्नी उवाच । हा महाराज कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः ॥

पत्नी म्हणाली—हाय, महाराज! तुमच्यावर कोणता दैवदोष आला आहे की तुम्ही—पांघरूण व शय्येस योग्य—उघड्या जमिनीवर पडला आहात?

Verse 31

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः ॥

ज्याने ब्राह्मणांना असंख्य गायी व धन-रत्नरूप संपत्ती दान केली—तोच भूपती, माझा पती, आता भूमीवर झोपला आहे।

Verse 32

हा कष्टं किं तवानॆन कृतं देव! महीक्षिताः | यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम् ||

हाय, किती कष्ट! हे नाथ, या पृथ्वीपालांनी तुमच्याशी काय केले की तुम्ही—इंद्र व उपेंद्रसम—गाढ निद्रेच्या अवस्थेत नेले गेलात?

Verse 33

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुःखमहाभारेणासह्येन निपीडिता ॥

असे बोलून ती सुघटित नितंबांची स्त्रीही पतीच्या शोकाच्या असह्य, जड भाराने दबून दुःखाने मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळली।

Verse 34

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः ॥

माता-पिता असे भूमीवर असहाय पडलेले पाहून तो बालक तीव्र भुकेने व्याकुळ होऊन अत्यंत दुःखी मनाने हे वचन बोलला।

Verse 35

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद / क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा ॥

“बाबा, बाबा! मला अन्न द्या; आई, आई! मला खायला काहीतरी द्या. माझी भूक फार तीव्र झाली आहे आणि जिभेचे टोकही सुकत आहे.”

Verse 36

पक्षिण ऊचुः । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम् ॥

पक्षी म्हणाले—इतक्यात महातपस्वी विश्वामित्र तेथे आले. हरिश्चंद्र भूमीवर पडलेला व मूर्च्छित झालेला पाहून,

Verse 37

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम् ॥

त्याने पाणी शिंपडून राजाला शुद्धीवर आणले व म्हणाला—“उठा, उठा, राजेंद्र! हिला इच्छित दक्षिणा प्रदान करा.”

Verse 38

ऋणं धारयतो दुःखमह्न्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतन वारिणा ॥

ज्याच्यावर न फेडलेले ऋण आहे त्याचे दुःख दिवसेंदिवस वाढत जाते. तो जरी कसाबसा पोसला जात असला, तरी त्या वेळी तो जणू हिमशीत पाण्यावरच टिकून आहे असे भासते।

Verse 39

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः ॥

शुद्धीवर येऊन राजाने विश्वामित्रांना पाहिले; तो पुन्हा मोहात पडला, आणि तो मुनि देखील क्रोधाने भरून गेला।

Verse 40

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे ॥

अशा रीतीने राजाला धीर देऊन द्विजश्रेष्ठ म्हणाले— “जर तुला धर्माचा मान असेल, तर ती दक्षिणा मला दे.”

Verse 41

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ॥

सत्यामुळे सूर्य उष्णता व प्रकाश देतो; सत्यावर पृथ्वी स्थिर आहे. सत्य हे परम धर्म असे सांगितले आहे, आणि स्वर्गही सत्यावरच प्रतिष्ठित आहे।

Verse 42

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥

हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य यांना तराजूत ठेवले; खरेच, सत्य हजार अश्वमेधांपेक्षाही अधिक भारी ठरते।

Verse 43

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि ॥

नाहीतर, तुझ्याशी सांत्वनपर शब्द बोलून मला काय प्रयोजन? तू नीच, पापबुद्धीने प्रेरित, क्रूर आणि असत्यवक्ता आहेस।

Verse 44

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि ॥

हे राजन्, तुझ्यात सद्भाव (धर्मनिष्ठा) आहे—हे ऐक. जर आज तू मला माझी दक्षिणा दिली नाहीस, हे राजन्…

Verse 45

अस्ताचलं प्रयातेर्'के शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः ॥

जेव्हा सूर्य पश्चिम पर्वतावर अस्ताला जाईल, तेव्हा मी निश्चयच तुला शाप देईन। असे बोलून तो ब्राह्मण निघून गेला; आणि राजा भयाने व्याकुळ झाला।

Verse 46

काण्डिग्भूतोऽधमो निःस्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ॥

दीन अवस्थेला पोहोचलेला—नीच व निर्धन—क्रूर धनिकाने छळला गेल्यावर, त्या पुरुषाची पत्नी पुन्हा म्हणाली: “माझे शब्द पूर्ण करा।”

Verse 47

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमा‍नस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः ॥

असे करू नकोस! शापाच्या अग्निने दग्ध होऊन तू विनाशाला जाशील (पंचत्व पावशील)। पत्नीने पुन्हा पुन्हा विनवले तरी राजा तसेच वागत राहिला।

Verse 49

प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यत् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम् ॥ यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

तो म्हणाला—“भद्रे, मी निर्दयी होऊन तुला विकायला निघालो आहे. जे कर्म क्रूर पुरुषांनाही करावेसे वाटत नाही, तेच मी करीत आहे. माझी वाणी असे कठोर शब्द उच्चारण्यासही समर्थ असेल तर…” असे बोलून तो मग पत्नीपाशी गेला; अश्रूंनी कंठ व डोळे भरून आलेले, दुःखाने व्याकुळ होऊन तो पुढे बोलला।

Verse 50

राजोवाच भो भो नागरिकाḥ सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः ॥

राजा म्हणाला—“हो! हो! नगरवासिनो, माझे शब्द ऐका. तुम्ही मला ‘तू कोण?’ असे का विचारता? मी क्रूर आहे—मी (खरा) मनुष्यच नाही।”

Verse 51

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥

“कोणी वाऱ्यासारखा कठोर राक्षस असला, आणि त्याहूनही अधिक पापी असला; तरीही जर तो आपल्या प्रियेला विकण्यापर्यंत आला असेल, तर मी प्राण सोडणार नाही (मी शरण जाणार नाही)।”

Verse 52

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम् ॥

तुमच्यापैकी कोणाला माझ्या प्रिय दासीशी काही काम असेल, तर मी तिला थांबवून धरले आहे तोवर लवकर बोला।

Verse 53

पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहम् क्रेता धनप्रदः ॥

पक्षी म्हणाले—तेव्हा एक वृद्ध ब्राह्मण आला आणि राजाला म्हणाला—“दासी मला द्या; मी खरेदीदार आहे, मी धन देईन।”

Verse 54

अस्ति मे वित्तमस्तोके सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे ॥

माझ्याकडे पुष्कळ धन आहे आणि माझी प्रिय कोवळी तरुण पत्नीही आहे. तिला घरकामाची कर्तव्ये पार पाडता येत नाहीत; म्हणून या अडचणीतून मला सहाय्य करून वाचवा।

Verse 55

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् ॥

हे देवी, तुमच्या ज्या स्त्रिया कामात कुशल, तरुण, रूपवती व सदाचारी आहेत—त्यांना योग्य असे हे धन स्वीकारा. मी माझी कन्या तुम्हाला अर्पण करीत आहे।

Verse 56

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ॥

ब्राह्मणाने असे बोलताच राजा हरिश्चंद्राचे मन शोकाने विदीर्ण झाले; तरीही त्याने त्याला काहीच उत्तर दिले नाही।

Verse 57

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत् ॥

मग त्या ब्राह्मणाने वल्कलवस्त्राच्या पदरात राजाचे धन घट्ट बांधून, राजपत्नीला केसांनी धरून ओढत नेले।

Verse 58

रुरोद रोहिताश्वोऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः ॥

आईला ओढत नेताना पाहून रोहिताश्वही रडू लागला; काकपक्ष केशरचना असलेला तो बालक हाताने तिचे वस्त्र ओढू लागला।

Verse 59

राजपत्नी उवाच । मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति ॥

राणी म्हणाली—हे पूज्य महोदय, मला सोडा; निदान मी त्या बालकाला पाहेपर्यंत तरी सोडा। प्रिय, त्याचे दर्शन पुन्हा मिळणे दुर्मिळ होईल.

Verse 60

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना ॥

पहा, प्रिय बाळा, मला—तुझ्या जननीला—दासीच्या अवस्थेत आणले आहे. हे राजकुमार, मला स्पर्श करू नकोस; आता मी तुझ्यासाठी अस्पृश्य आहे.

Verse 61

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः ॥

मग तो बालक, अचानक आईला ओढत नेताना पाहून, धावत रडू लागला—“अंबा!”—अश्रुधारेने त्याचे तोंड विद्रूप व धूसर झाले.

Verse 62

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदाः । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम् ॥

ब्राह्मण आला तेव्हा रागाने त्याने बालकाला पायाने मारले. तरीही तो “आई!” म्हणत रडत राहिला आणि आईला सोडले नाही.

Verse 63

राजपत्नी उवाच । प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिकाः ॥

राणी म्हणाली—हे नाथ, माझ्यावर कृपा करा; या बालकालाही विकत घ्या. मी जरी विकत घेतली गेली तरी, त्याच्याविना तुमचे कार्य साधण्यासाठी मी सेवा करू शकणार नाही.

Verse 64

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम् ॥

म्हणून मी अल्पभाग्यवती स्त्री आहे; माझ्यावर कृपा करा, प्रसन्न व्हा। जशी दूध देणारी गाय आपल्या वासराशी मिळते, तशी मला माझ्या बालकाशी जोडून द्या।

Verse 65

ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः ॥

ब्राह्मण म्हणाला—हे धन तुम्ही स्वीकारा; आणि माझा मुलगा मला परत द्यावा. स्त्री-पुरुषांच्या विषयात धर्मशास्त्र जाणणाऱ्यांनी न्याय्य तडजोड म्हणून ‘वेतन/शुल्क’ निश्चित केले आहे. काहीजण शंभर, काही हजार, काही लाख, तर काही कोटीमूल्यही ठरवितात।

Verse 66

पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् ॥

पक्षी म्हणाले—तसेच त्याने आपले धन वरच्या वस्त्रात बांधले; मग आईसह बालकाला घेऊन, त्या दोघांना एकाच ठिकाणी बांधून ठेवले।

Verse 67

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ॥

परंतु राजा जेव्हा आपल्या पत्नीला आणि पुत्राला नेताना पाहू लागला, तेव्हा तो तीव्र शोकाने व्याकुळ होऊन विलाप करू लागला; आणि पुन्हा पुन्हा उष्ण उसासे टाकू लागला।

Verse 68

यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता ॥

जिला वारा, सूर्य, चंद्र—आणि सामान्य लोकही—कधीच पूर्वी पत्नी म्हणून पाहू शकले नव्हते; तीच आता दासीच्या अवस्थेला पोहोचली आहे।

Verse 69

सूर्यवंशप्रसूतो 'यं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् ॥

हा बालक—सूर्यवंशात जन्मलेला, कोमल हात व बोटांचा—विक्रीसाठी आला आहे। धिक् मला, माझ्या विपर्यस्त बुद्धीला!

Verse 70

हा प्रिये! हा शिशो! नत्स! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् ॥

हाय प्रिये! हाय पुत्रा! हाय नत्सा! मी—एक नीच मनुष्य—माझ्या दुष्कृत्यामुळे दैवाधीन अवस्थेत पडलो आहे. तरी मी मेलो नाही; तरीही धिक् मला!

Verse 71

पक्षिण ऊचुः एवम् विलपतो राज्ञः स विप्रोऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः ॥

पक्षी म्हणाले: राजा असा विलाप करीत असतानाच तो ब्राह्मण दृष्टीआड अंतर्धान पावला. मग तो त्वरेने त्या दोघांना घेऊन वृक्षगृह व इतर उंच आश्रयस्थानी धावला.

Verse 72

विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम् ॥

मग विश्वामित्र आले व त्यांनी राजाकडे धन मागितले; आणि हरिश्चंद्रानेही ते धन त्यांना अर्पण केले.

Verse 73

तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत् ॥

त्याचे धन अल्प असून तेही लाकूड विकून मिळालेले आहे हे पाहून, आणि राजा शोकाने व्याकुळ झालेला पाहून, कौशिक क्रोधाने बोलला.

Verse 74

क्षत्रबन्धो! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम् ॥

हे क्षत्रियांचा कलंक! ही यज्ञदक्षिणा—जी मला देय आहे—घेण्यास तू स्वतःला योग्य मानत असशील, तर त्वरेने माझी परम शक्ती पाहा.

Verse 75

तपसोऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च ॥

या स्तोत्र/पाठात सुयोग्यरीत्या केलेल्या तपाचे फळ, निर्मळ ब्राह्मण्य-पावित्र्याचे फळ, माझ्या स्वतःच्या उग्र व शुद्ध शक्तीचे फळ, तसेच परिशुद्ध अध्ययनाचे फळ आहे.

Verse 76

अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः ॥

हे पूज्य महोदय! मी दुसरी (दासी/स्त्री) देईन; कृपया थोडा वेळ थांबा. सध्या माझी पत्नी आणि माझा लहान मुलगा (अजून) विकलेले नाहीत.

Verse 77

विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया ॥

विश्वामित्र म्हणाला—हे नरपते! आता दिवसाचा जो चतुर्थांश उरला आहे, तेवढाच वेळ माझ्यासाठी थांब. तोपर्यंत पुढचे कोणतेही उत्तर देऊ नकोस.

Verse 78

पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ ॥

पक्षी म्हणाले—अशा रीतीने राजाधिराजाला कठोर व निर्दय शब्दांनी बोलून, क्रुद्ध झालेला कौशिक त्वरेने धन घेऊन निघून गेला.

Verse 79

विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः ॥

विश्वामित्र निघून गेल्यावर राजा भय व शोकाच्या सागरात बुडालेला, सर्व बाबींमध्ये दृढ निश्चय करून, मुख खाली घालून मोठ्याने बोलला।

Verse 80

वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः ॥

“हे पुरुष! तुझा दूत म्हणून मी मूल्य देऊन जे कार्य साध्य केले आहे, ते त्याने ताबडतोब कळवावे; सूर्यप्रकाश असतानाच तातडीने निवेदन करावे.”

Verse 81

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी ॥

मग धर्माने चांडाळाचे रूप धारण करून त्वरेने आगमन केले. दुर्गंधीयुक्त, विकृत देहाचा, कठोर, दाढीधारी, वाकड्या दातांचा आणि घृणास्पद असा तो प्रकट झाला।

Verse 82

कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः ॥

तो काळसर वर्णाचा, पोट सुटलेला, पिंगट व कठोर डोळ्यांचा आणि खरखरीत, कर्कश आवाजाचा होता. त्याच्या हातात पक्ष्यांचा घोस होता आणि तो प्रेतमाळांनी अलंकृत होता।

Verse 83

कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः ॥

भैरव—कपाल धारण करणारा, दीर्घ मुखाचा—पुन्हा पुन्हा गर्जना करीत होता. भयानक, कुत्र्यांच्या टोळ्यांनी वेढलेला, हातात दंड घेऊन, विचित्र (अलौकिक) रूपाने तो रणांगणात दिसला।

Verse 84

चाण्डाल उवाच अहमार्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान् ॥

चांडाळ म्हणाला—माझे एक प्रयोजन आहे; लवकरच तुझी स्वतःची दक्षिणा (तुला काय हवे) मला सांग. संक्षेपाने वा विस्ताराने तो उपाय सांग, ज्याने तू निश्चयाने प्राप्त होतोस.

Verse 85

पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः ॥

पक्षी म्हणाले—त्याला असे पाहून—दृष्टीने भयंकर, अत्यंत कठोर, आणि अत्यंत दुष्ट आचरणाची वाणी बोलणारा—राजाने विचारले, “तू कोण आहेस?”

Verse 86

चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः ॥

चांडाळ म्हणाला—हे नरश्रेष्ठ, मी येथे लोकांत ‘प्रवीर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. मृत्युदंडास पात्र असलेल्यांचा जल्लाद म्हणून मी कुख्यात आहे, आणि मृतांचे कम्बळ उचलून नेणारा म्हणूनही ओळखला जातो.

Verse 87

हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः ॥

हरिश्चंद्र म्हणाला—मला चांडाळाचा दास व्हायचे नाही; ते अत्यंत लज्जास्पद आहे. शापाच्या अग्नीने जळून जाणे मला बरे, पण चांडाळाच्या वशात जाणे नाही.

Verse 88

पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ॥

पक्षी म्हणाले—तो असे बोलत असतानाच तपोनिधी विश्वामित्र तेथे आले. क्रोध व अमर्षाने डोळे विस्फारून त्यांनी तेव्हा राजाला हे वचन सांगितले.

Verse 89

विश्वामित्र उवाच । चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ॥

विश्वामित्र म्हणाले—हा चांडाळ तुला देण्यासाठी अल्प नव्हे असे धन घेऊन पुढे आला आहे. मग मला संपूर्ण यज्ञ-दक्षिणा का दिली जात नाही?

Verse 90

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् । सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः ॥

हरिश्चंद्र म्हणाले—हे भगवन्, हे कौशिक! मी स्वतःला सूर्यवंशात जन्मलेला जाणतो. धनाची इच्छा असली तरी मी कधी चांडाळाचा दास कसा होऊ शकतो?

Verse 91

विश्वामित्र उवाच यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम् ॥

विश्वामित्र म्हणाले—जर तू योग्य वेळी ते चांडाळाचे धन—स्वतःला विकून मिळालेले धन—मला दिले नाहीस, तर मी नक्कीच तुला शाप देईन.

Verse 92

पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेरजग्राह विह्वलः ॥

पक्षी म्हणाले—तेव्हा राजा हरिश्चंद्र, ज्याचे प्राण चिंतेने जखडले होते, व्याकुळ होऊन ‘प्रसीद’ असे म्हणत मुनींचे चरण धरू लागला.

Verse 93

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः ॥

मी तुमचा दास आहे; मी पीडित आहे; मी भयभीत आहे; आणि सर्वाधिक मी तुमचा भक्त आहे. हे ब्राह्मणऋषी, माझ्यावर कृपा करा—माझी अवस्था दारुण आहे, कारण मी मिश्र व बहिष्कृत संगतीत अडकलेलो आहे.

Verse 94

भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरॊ वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥

जे काही धन शिल्लक आहे त्याने मी तुमचा आज्ञाधारक दास होईन। हे मुनिवर, तुमचा परिचर होऊन तुमच्या अभिप्रायाप्रमाणे सर्व कार्ये करीन।

Verse 95

विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै ॥

विश्वामित्र म्हणाले—“जर तू माझा दास असशील, तर खरोखरच मी तुला चांडाळाकडे सुपूर्द केले आहे. अशा रीतीने दास्यस्थितीला पोहोचून तू एक अर्बुद धनाच्या बदल्यात त्याला दिला गेला होतास.”

Verse 96

पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम् ॥

पक्षी म्हणाले—त्याचे ते वचन उच्चारले जाताच श्वपाकाचा मन आनंदित झाले. त्याने ते धन विश्वामित्राला देऊन राजाला बांधून टाकले.

Verse 97

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तम् अनयन् निजपत्तनम् ॥

दंडाच्या प्रहारांनी त्याचे चित्त ढवळून निघाले, इंद्रिये अत्यंत व्याकुळ झाली, आणि प्रिय मित्र व आप्तांच्या वियोगाने तळमळत त्याला पुन्हा त्याच्या नगरात नेले गेले.

Verse 98

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसञ्चाण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत ॥

मग श्वपाकांच्या वस्तीमध्ये राहणारा राजा हरिश्चंद्र सकाळी, दुपारी आणि पुन्हा संध्याकाळी—असे वारंवार हे उद्गार गात असे.

Verse 99

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः ॥

दुःखी मुखाची ती कन्या आणि तिच्यासमोर दुःखी मुखाचा तो बालक पाहून ती शोकाने व्याकुळ होऊन माझे स्मरण करील; आणि हे राजन्, त्यामुळे ती आम्हांला मुक्त करील।

Verse 100

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम् ॥

धन मिळवून मी त्या धनापेक्षाही अधिक ब्राह्मणाला दान दिले; तरीही ती मृगनयना स्त्री मी केलेले त्याहूनही अधिक पापमय कृत्य जाणत नाही।

Verse 101

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चाण्डालताचैवमहो दुःखपरम्परा ॥

माझ्या राज्याचा नाश, मित्रांनी केलेला त्याग, पत्नी व मुलांची विक्री, आणि आता चांडाळ अवस्थेत हा अधःपात—अहो, दुःखांची किती अखंड परंपरा!

Verse 102

एवं स निवसन्नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः ॥

अशा रीतीने तेथे सतत राहून तो आपल्या प्रिय पुत्राचे वारंवार स्मरण करीत राहिला; आणि सर्वस्व गमावून व्यथित झालेला तो हृदयात खोलवर वसलेल्या आपल्या साध्वी पत्नीचाही विचार करीत राहिला।

Verse 103

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः ॥

मग काही काळ गेल्यावर राजा हरिश्चंद्र स्मशानात मृतांचे वस्त्र काढून घेणारा (वस्त्र-ग्राही) झाला, आणि त्या नियतीच्या अधीन राहून तेथे वावरू लागला।

Verse 104

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारीणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम् ॥

प्रेतवस्त्र चोरणाऱ्या चांडाळाच्या उपदेशाने तो शव येण्याची वाट पाहत दिवस-रात्र तेथेच राहिला.

Verse 105

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वौ भागौ तव वेतनम् ॥

‘हेही राजाला द्यावे; आणि शव सहा भागांत विभागावा. तीन भाग माझे; दोन भाग तुझे वेतन.’

Verse 106

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा ॥

असा उपदेश मिळाल्यावर तो ‘शवगृह’ म्हणजे स्मशानाकडे गेला. ते त्या वेळी दक्षिण दिशेस, वाराणसीत स्थित होते.

Verse 107

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम् ॥

स्मशान भयाणक आवाजांनी दुमदुमत होते, शेकडो कोल्ह्यांनी गजबजलेले; प्रेतांच्या शिरांनी विखुरलेले, दुर्गंधीयुक्त व धुराने दाट होते.

Verse 108

पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम् ॥

ते पिशाच, भूत, वेताळ, डाकिणी व यक्ष यांनी गजबजलेले; गिधाडे व कोल्हे यांनी भरलेले आणि कुत्र्यांच्या टोळक्यांनी वेढलेले होते.

Verse 109

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसङ्कुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम् ॥

तेथे अस्थींचे ढिगारे विखुरले होते, असह्य दुर्गंधीने ते भरले होते, आणि आपल्या प्रिय मृतांसाठी शोक करणाऱ्यांच्या अनेक आक्रोशांनी उठलेल्या भयंकर कोलाहलाने ते दुमदुमत होते।

Verse 110

हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर् वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह ॥

‘हाय, माझा मुलगा! माझा मित्र! हाय, माझा नातेवाईक! भाऊ! प्रिय बाळ! माझ्या प्रिय! हाय, पती! बहीण! आई—हाय! मामा! आजोबा!’

Verse 111

मातामह ! पितः ! क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रूयते महान् ॥

‘आजोबा! वडील! तो कुठे गेला—परत ये, नातेवाईका!’ असे जिथे लोक बोलत होते, तिथे मोठा कोलाहल ऐकू येत होता।

Verse 112

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसङ्कुलम् ॥

ते जळणाऱ्या मांस, चरबी आणि मज्जेच्या ‘चमचम’ आवाजांनी भरलेले होते।

Verse 113

अर्धदग्धाः शवाः श्यामाः विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति ॥

अर्धवट जळालेले, काळवंडलेले, दातांच्या रांगा उघड्या दाखवणारे मृतदेह अग्नीमध्ये जणू हसत उभे होते—जणू देहाची अवस्था खरोखर अशीच होते हेच दर्शवीत होते।

Verse 114

अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रन्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः ॥

हाडांच्या रांगांत, जिथे गिधाडे जमली होती, तिथे अग्नीच्या चटकण्यासारखा आवाज झाला; आणि पुक्कसादी अंत्यजांत आप्तांच्या विलापासारखा स्वर उठला, पण तो घोर आनंदातून जन्मलेला होता।

Verse 115

गायतां भूतवेतालपिशाचगणरक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निःस्वनः ॥

भूत, वेताळ, पिशाच आणि राक्षसांचे समूह गात असता, एक प्रचंड व भयानक गर्जना ऐकू आली—जणू युगांताचा नाद।

Verse 116

महामहिषकारीषगोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः ॥

तेथे मोठ्या म्हशी व गायींच्या शेणाचे ढीग पडलेले होते; आणि त्यातून उठलेल्या राखेच्या टेकड्या व उंच हाडांचे ढीग यांनी ते सर्व बाजूंनी वेढलेले होते।

Verse 117

नानोपहारस्त्रग्दीपकाकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते ॥

नाना अर्पणे, माळा, दिवे आणि कावळ्यांची उधळण—अशा काळ्या विधींनी ते काळवंडले होते; आणि अनेक आवाजांनी दाटलेले ते स्मशान जणू नरकच भासत होते।

Verse 118

सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर्निनादितं भीषणरावगह्वरम् । भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम् ॥

अग्नीच्या भाराने जड झालेल्या अमंगल कोल्ह्यांच्या हाकांनी ते स्मशान घुमत होते; ते भयानक गर्जनांची गुहा होते—भयालाही भय उत्पन्न करणारे—आणि करुण विलाप व किंकाळ्यांनी अतिशय भीषण होते।

Verse 119

स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखितः शोचनॊद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम् ॥

तो राजा शोकाकुल होऊन, अश्रू ढाळण्यास सिद्ध होऊन त्या स्थानी पोहोचला—“हाय! माझे सेवक, माझे मंत्री, माझे ब्राह्मण! दैववशाने ते राज्य नष्ट झाले।”

Verse 120

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम ॥

“हाय शैव्या! हाय माझ्या पुत्रा—माझ्या बाळा! मला, या दुर्भाग्याला, सोडून तू कुठेतरी निघून गेलास—विश्वामित्राच्या दोषामुळे।”

Verse 121

इत्येवं चिन्तयंस् तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी ॥

तो तिथे असे विचार करीत असताना, एका चांडाळाने उच्चारलेले शब्द पुन्हा पुन्हा ऐकू येऊ लागले. तो मळकट, सर्वांग रूक्ष, लांब केसांचा, दुर्गंधीयुक्त आणि ध्वज धारण करणारा होता.

Verse 122

लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत ॥

हातात दंड घेऊन, मृत्यूसारखा भयानक दिसणारा तो इकडे तिकडे धावत (म्हणत होता)—“या प्रेतासाठी हाच भाव मला मिळाला आहे—आणि तो मी नक्कीच मिळवीन।”

Verse 123

इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः ॥

“हे माझे; हे राजाचे; आणि हे चांडाळमुख्याचे”—असे ओरडत राजा सर्व दिशांनी धावला; आणि जिवंत असतानाच तो दुसऱ्या योनीत प्रविष्ट झाला (पुनर्जन्म पावला)।

Verse 124

जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः । चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रकः ॥

त्याने खंडित व गाठींनी बांधलेले जीर्ण चिथडे वस्त्र म्हणून परिधान केले होते, आणि स्मशान-चितेच्या भस्मरजाने मुख, बाहू, उदर, मांड्या व पाय लिंपले होते।

Verse 125

नानामेदोवसामज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता हारतृप्तिपरायणः ॥

तो घोर श्वास घेत, हातांच्या बोटांना नानाविध चरबी, मेद व मज्जा लावून, केवळ क्षुधातृप्तीच्या हेतूने आसक्त राहून—अनेक प्रेतांशी संबंधित तांदळाचे अन्न भक्षीत असे।

Verse 126

तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तक मण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः ॥

त्याचे मस्तक त्यांच्याच (मृतांच्या) माळांनी विभूषित होते; आणि तो ना रात्री ना दिवसा झोपत असे, वारंवार ‘हाय! हाय!’ असे विलाप करीत असे।

Verse 127

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान् ॥

अशा रीतीने बारा महिने गेले, जणू शंभर वर्षेच. तेव्हा एका वेळी तो नृपश्रेष्ठ—थकलेला व स्वजनांपासून वियुक्त—अत्यंत विषण्ण झाला।

Verse 128

निद्राभिभूतो रूक्षाङ्गो निश्चेष्टः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हि मत् ॥

निद्रेने पराजित होऊन त्याचे अवयव कोरडे व खरखरीत झाले; तो निश्चल होऊन खरोखर झोपला—तरीही पडल्या पडल्या त्याने एक अद्भुत दृश्य पाहिले।

Verse 129

श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥

श्मशानाशी सतत संगत आणि दैवाच्या प्रबळ बळामुळे त्याने अन्य देहाने (अन्य जन्मात) गुरूस गुरुदक्षिणा अर्पण केली।

Verse 130

तदा द्वादश वर्षाणि दुःखदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम् ॥

त्यानंतर बारा वर्षांनी दुःखदानातून उद्भवलेले प्रायश्चित्त पूर्ण झाले; आणि त्याने स्वतःला पुक्कसीच्या गर्भातून जन्मलेला पाहिले।

Verse 131

तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम् ॥

तेथेही त्या राजाने त्या वेळी विचार केला— ‘मी इथून बाहेर पडताच दानधर्माचा आचरण करीन।’

Verse 132

अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कारकरणेषु सदोद्यतः ॥

लवकरच तो पुक्कस बालक म्हणून जन्मला, आणि स्मशानात मृतांच्या अंत्यकर्मांत तो सदैव गुंतलेला असे।

Verse 133

प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशानेऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी ॥

सातवे वर्ष येताच एक द्विज (ब्राह्मण) मरण पावला; नातेवाईकांनी त्याला स्मशानात आणले. तेथे त्याने त्या दरिद्री पण पात्र पुरुषाला पाहिले।

Verse 134

मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

मूल्यलाभाची इच्छा धरणाऱ्या त्या पुरुषाने अपमान केल्यामुळे ते ब्राह्मण तेथे बोलू लागले आणि विश्वामित्राचे आचरण कथन करू लागले।

Verse 135

पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकाकरक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः ॥

“अरे दुष्कर्मी! तू अत्यंत पापी व अशुभ कर्म करीत आहेस. पूर्वी विश्वामित्राने राजा हरिश्चंद्राला पुक्कस केले होते.”

Verse 136

कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा ॥

ब्राह्मणांच्या विश्रांतीला पीडा देऊन तो पुण्यनाशास गेला. जेव्हा त्यांना अधिक सहन झाले नाही, तेव्हा क्रोधाने त्यांनी त्याला शाप दिला।

Verse 137

गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा ॥

“हे नराधम! आत्ताच भयंकर नरकात जा.” असे म्हणताच तो राजा स्वप्नावस्थेत गेला।

Verse 138

अपश्यद्यददूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात् ॥

त्याने यमदूतांना पाश हातात धरलेले, भयंकर असे पाहिले; आणि त्यांनी त्याला पकडून बलपूर्वक नेत आहेत असेही त्याने पाहिले।

Verse 139

पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः ॥

अत्यंत दुःखी होऊन तो वारंवार पाहत रडत राहिला—“हाय आई, हाय वडील, आज माझे काय झाले!” असे म्हणत त्याला नरकातील तेलकुंडात टाकले गेले।

Verse 140

क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुःखार्तः पूयशोणितभोजनः ॥

त्याला आऱ्यांनी कापले जात होते आणि खाली उस्तऱ्यासारख्या धारदार पात्यांनीही; घोर अंधारात वेदनेने पीडित होऊन त्याचे अन्न पू व रक्तच झाले।

Verse 141

सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः ॥

सात वर्षे त्याने त्या मृतात्म्यास पुक्कस अवस्थेत पाहिले. नरकात तो दिवसेंदिवस जळत राहतो; आणि दुसरीकडे शिजवला जातो।

Verse 142

खिद्यते क्षोभ्यतेऽन्यत्र मार्यते पाट्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यत्र शीतवाताहतोऽन्यतः ॥

कुठे तो थकवला व छळला जातो; कुठे पाडून मारला व कापला जातो; कुठे क्षार लावून जाळला जातो; कुठे थंड वाऱ्यांनी झोडपला जातो।

Verse 143

एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरकेऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः ॥

अशा रीतीने त्या नरकात एक दिवस शंभर वर्षांसारखा झाला. तसेच यमदूतांच्या हातून यातना भोगत त्याने नरकात शंभर वर्षे ‘जगल्यासारखी’ काढली।

Verse 144

ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतोऽपि सः ॥

मग तो भूमीवर पाडला जाऊन तो विष्ठा खाणारा कुत्रा म्हणून जन्मला। ओकारी खाऊन व थंडीने दग्ध होऊन तो केवळ एका महिन्यातच मरण पावला।

Verse 145

अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम् ॥

मग त्याने (जीवांना) गाढव, हत्ती, वानर व पशू यांची देहे धारण करताना पाहिले; तसेच शेळी, मांजर व बगळा; आणि गाय, पक्षी व कृमीही।

Verse 146

मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः ॥

त्याने मासा, कासव, वराह, साळिंदर, कोंबडा, पोपट; मैना; तसेच स्थावर (वनस्पतीसदृश) जीव, सर्प व इतर देहधारी प्राणीही पाहिले।

Verse 147

दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुःखसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा ॥

दिवसेंदिवस त्याने प्राण्यांचे जन्म पाहिले। शोकाने संतप्त होऊन तो असा पूर्ण शंभर वर्षे पाहत राहिला।

Verse 148

एवं वर्षशतं पूर्णं गतं तत्र कुयोनिṣu । अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोद्भवम् ॥

अशा रीतीने तेथे नीच योन्यांमध्ये पूर्ण शंभर वर्षे निघून गेली। आणि एका वेळी त्या राजाने आपल्या वंशातच जन्मलेला एक मनुष्य पाहिला।

Verse 149

तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः ॥

तेथे असतानाही जुगारामुळे त्याचे राज्य नष्ट झाले; त्याची पत्नी व पुत्रही हिरावून घेतले गेले. मग तो एकटाच वनात गेला.

Verse 150

तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम् ॥

तेथे त्याने एक सिंह पाहिला—तोंड वासून, अत्यंत भयानक—भक्षण करण्यास पुढे येत होता; त्याच्यासोबत एक शरभही होता.

Verse 151

पुनश्च भक्षितः सोऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुःखितम् ॥

पुन्हा तोही भक्षिला गेला; तरीही तो पत्नीकरिता विलाप करू लागला—“हा शैव्या! आज तू कुठे गेलीस, मला शोकात सोडून?”

Verse 152

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो ॥

पुन्हा त्याने आपली पत्नी पुत्रासह पाहिली. (ती म्हणाली:) “आम्हाला वाचवा, हे हरिश्चंद्र! हे प्रभो, तुम्हाला जुगाराचे काय काम?”

Verse 153

पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भार्यंयाः शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः ॥

(ती म्हणाली:) “तुमचा पुत्र आणि तुमची पत्नी शैव्या—दोघेही शोकास पात्र अशा अवस्थेला पोहोचले आहेत।” पण तो पुन्हा त्यांना पाहू शकला नाही, जरी तो वारंवार धावत राहिला.

Verse 154

अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात् ॥

मग तो राजा स्वर्गात स्थित असता पुन्हा पाहू लागला—केस मोकळे असलेली, दीन व निर्वस्त्र अशी एक स्त्री बलपूर्वक ओढून नेली जात होती।

Verse 155

हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात् ॥

ती ‘हाय हाय!’ असे आक्रोश करून, वारंवार ‘मला वाचवा!’ अशी हाक देत विलाप करू लागली। मग त्याने तेथे पुन्हा पाहिले—हे सर्व धर्मराज (यम) यांच्या आज्ञेने घडत होते।

Verse 156

आक्रन्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः ॥

मध्याकाशातून विलापमय वाणी आली—‘इकडे ये, हे राजन्।’ हे राजन्, तुझ्यासाठी विश्वामित्रांनी यमाला विनविले होते।

Verse 157

इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

असे बोलून तो महाबली प्रभू सर्पाच्या पाशांनी बांधून नेला गेला। विश्वामित्रांचे हे कृत्य श्राद्धदेवाने सांगितले।

Verse 158

तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्मोत्था व्यवर्धत । एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः ॥

तेथेही त्याचे दुःख अधर्मजन्य काहीप्रमाणे वाढले नाही। त्याच्या या सर्व अवस्था त्याला स्वप्नात दाखविल्या होत्या।

Verse 159

सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्षे नीयमानो भटैर्बलात् ॥

त्यांनी बारा वर्षे त्या सर्व अवस्थांचा अनुभव घेतला. बारा वर्षे पूर्ण झाल्यावर, यमदूतांनी त्यांना बळजबरीने ओढून नेले.

Verse 160

यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः ॥

त्यांनी साक्षात यमराजांना पाहिले आणि यमाने राजाला सांगितले: 'महात्मा विश्वामित्रांचा हा क्रोध टाळणे कठीण आहे.'

Verse 161

पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुःखशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति ॥

'ते कौशिक (विश्वामित्र) तुझ्या पुत्राच्या मृत्यूलाही कारणीभूत ठरतील. मनुष्यलोकात जा आणि उरलेले दुःख भोग. हे राजा, तिथे गेल्यावर तुझे कल्याण होईल.'

Verse 162

व्यतीते द्वादशे वर्षे दुःखस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः ॥

बारा वर्षे उलटून गेल्यावर, दुःखाचा अंत झाल्यावर, यमदूतांनी ढकलल्यामुळे राजा आकाशातून खाली पडला.

Verse 163

पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम् ॥

यमलोकातून पडून तो भयाने व्याकुळ होऊन जागा झाला. 'अरेरे, किती हे दुःख!' असा विचार करत त्याने जखमेवर मीठ चोळल्याप्रमाणे वेदना अनुभवली.

Verse 164

स्वप्ने दुःखं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः ॥

स्वप्नात मी एक महान शोक पाहिला, ज्याचा अंत दिसत नव्हता. पण त्या स्वप्नात जे मी पाहिले—त्याचा अर्थ माझ्यासाठी बारा वर्षे जाणार आहेत काय?

Verse 165

गतेत्यपृच्छत तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स संभ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्थाः एवमेवापरेऽब्रुवन् ॥

व्याकुळ होऊन त्याने तेथे उभ्या असलेल्या पुक्कसांना विचारले, “तो/ती गेला/गेली काय?” उपस्थित काहींनी उत्तर दिले, “नाही”; इतरांनीही तसेच सांगितले।

Verse 166

श्रुत्वा दुःखी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्यायाः बालकस्य च ॥

हे ऐकून राजा शोकाकुल झाला आणि मग देवांच्या शरण गेला. “देव मला, शैव्या हिला आणि बालकाला कल्याण देवोत.”

Verse 167

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च ॥

महाधर्माला नमस्कार; विधाता कृष्णाला नमस्कार। ऊर्ध्व व अधः यांचा अधिपती, शुद्ध, पुरातन व अव्यय प्रभूला नमस्कार।

Verse 168

नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि ॥

हे बृहस्पती, तुला नमस्कार; आणि वासव (इंद्र) यालाही नमस्कार। असे बोलून तो राजा मग पुक्कसांच्या कार्यात प्रवृत्त झाला।

Verse 169

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः ॥

प्रेतांच्या खरेदी-विक्रीत गुंतल्यामुळे त्याची स्मृती पुन्हा नष्ट झाली. मलिन, जटाधारी, काळवंडलेला, गदा हातात धरलेला तो राजा मोहग्रस्त व थरथर कापत व्याकुळ झाला।

Verse 170

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा ॥

त्याच्या स्मृतीच्या कक्षेत ना पुत्र आला, ना पत्नी. राज्य गमावल्याने त्याचे मन खचले; तेव्हा तो स्मशानभूमीत राहू लागला।

Verse 171

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् ॥

मग त्या राजाची पत्नी आक्रोश करत आली, स्वतःच्या पुत्राला उचलून—सर्पदंशाने तो बालक निश्चयच मृत झाला होता।

Verse 172

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा ॥

‘हाय माझ्या वत्सा! हाय माझ्या पुत्रा! अरे बाळा!’ असे म्हणत ती पुन्हा पुन्हा रडत होती। ती कृश, फिकट, खिन्न होती; तिचे केस मळलेले व धुळीने भरलेले, विस्कटलेले होते।

Verse 173

राजपत्नी उवाच— हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥

राणी म्हणाली: ‘हाय राजन्! आज या बालकाकडे पाहा—चंद्रासारखा—तो जमिनीवर पडला आहे. जो पूर्वी खेळताना दिसत होता, त्याला दुष्ट सर्पाने मारले.’

Verse 174

तस्याः विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः ॥

तिचा करुण विलाप ऐकून राजा त्वरेने तेथे गेला, मनात म्हणाला—“निश्चितच ही मृटकंबला असावी.”

Verse 175

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससंतप्तां पुनर्जातामिवाबलाम् ॥

परंतु राजा आपल्या पत्नीला ओळखू शकला नाही; दीर्घ विरहाने क्षीण झालेली, रडत असलेली, जणू नव्याने जन्मलेली स्त्रीच बदलून गेली होती.

Verse 176

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम् ॥

तीही—राजकन्या—राजाला ओळखू शकली नाही; जो पूर्वी सुंदर केसांचा होता, तो आता जटाधारी होऊन कोरड्या वृक्षासारखा दिसत होता.

Verse 177

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः ॥

तोही, काळ्या वस्त्रावर पडलेले एक बालक पाहून—विषारी सर्पाने पीडित आणि राजलक्षणांनी युक्त—चिंताग्रस्त झाला.

Verse 178

अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना ॥

हाय, एखाद्या राजासाठी किती दुर्दैव! हा बालक कुठल्यातरी राजवंशात जन्मला; क्रूर कृतांत (मृत्यू) याने थोडीशी आशाही सोबत घेऊन त्याला हिरावून नेले.

Verse 179

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः ॥

मातेच्या मांडीवर असे शिशु पडलेले पाहून, कमलनेत्र बालक रोहिताश्व माझ्या स्मरणात पुन्हा आला।

Verse 180

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् ॥

माझा प्रिय पुत्रही याच वयाला पोहोचला असता—जर तो भयंकर कृतान्त (मृत्यू) यांच्या वशात नेला गेला नसता।

Verse 181

राजपत्नीउवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुःखमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते ॥

राणी म्हणाली—हाय माझ्या बाळा! कोणत्या पापाच्या चिंतनामुळे आमच्यावर हा महान, भयंकर, अंत न सापडणारा शोक कोसळला आहे?

Verse 182

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुःखिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम् ॥

हे नाथ, हे राजन्! माझ्या दुःखात मला धीर न देता कोणी कसा कुठेही, कोणत्याही ठिकाणी शांत राहू शकतो?

Verse 183

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया ॥

राज्याचा नाश, मित्रांचा वियोग, पत्नी व पुत्राचा विक्रय—हे विधी! राजर्षी हरिश्चंद्रावर तू काय केले नाहीस?

Verse 184

इति तस्याः वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम् ॥

तिचे शब्द ऐकताच राजाचा धीर सुटला. मृत्युला गेलेली आपली प्रिय राणी व पुत्र ओळखून तो अत्यंत व्याकुळ झाला.

Verse 185

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुःखसंतप्तो मूर्च्छामभिजगाम च ॥

“हाय! हीच तर शैव्या आणि हाच तो मुलगा!” असे आक्रोश करून तो शोकाने दग्ध होऊन रडला आणि मूर्च्छितही झाला.

Verse 186

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निष्चेष्टा धरणीतले ॥

आणि तिनेही त्याला ओळखून, त्याला त्या अवस्थेत पडलेला पाहताच, स्वतःही मूर्च्छित झाली; पीडित होऊन ती जमिनीवर निश्चेष्ट कोसळली.

Verse 187

चेतः संप्राप्य राजेंद्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसंतप्तौ शोकभारावपीडितौ ॥

शुद्धीवर येताच राजा व राणी, त्यांच्यासह, विलाप करू लागले—व्यथेनं जळत आणि शोकाच्या भाराने दबलेले.

Verse 188

राजोवाच हाऽ वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते ॥

राजा म्हणाला: “हाय माझ्या बाळा! तुझे कोवळे मुख—डोळे, भुवया आणि छोटीशी नाक यांसह—माझ्या दीन मुखाकडे पाहते, तरी माझे हृदय का फाटून जात नाही?”

Verse 189

तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात् ॥

गोड गोड “बाबा! बाबा!” असे म्हणत जो आपोआप धावत येई—आता मी कोणाला प्रेमाने मिठी मारून “बाळा! बाळा!” असे हाक मारीन?

Verse 190

कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेṣ्यति ॥

ज्याच्या लहानशा गुडघ्यांनी उडवलेल्या मातीच्या धुळीने माझे उत्तरीय, माझी मांडी आणि माझे शरीर पुन्हा कधी मळेल?

Verse 191

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत् ॥

माझ्याच अंगोपांगातून जन्मलेला, माझे मन-हृदय आनंदित करणारा—हाय बाळा!—मी दुष्ट पिता तुला जणू एखाद्या वस्तूसारखा विकून टाकले.

Verse 192

हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसनेन दष्टो मे तनयस्ततः ॥

माझे संपूर्ण राज्य—महाधन व समृद्धीसह—हिरावून घेतल्यानंतर, मग माझ्या पुत्राला दैवरूपी क्रूर सर्पाने दंश केला.

Verse 193

अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्य आननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना ॥

दैवरूपी सर्पाने दंश केलेल्या माझ्या पुत्राचे कमलमुख पाहताच, त्या घोर विषाने मी आता जणू आंधळा झालो आहे.

Verse 194

एकमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निष्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह ॥

एक शब्द बोलून त्याने बालकाला उचलले. अश्रूंनी कंठ गहिवरला; त्याला आलिंगन देऊन तो स्तब्ध झाला आणि मूर्च्छित होऊन भूमीवर पडला.

Verse 195

राजपत्नी उवाच— अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः ॥

राणी म्हणाली—“हा तोच नरव्याघ्र; केवळ त्याच्या स्वरावरूनच ओळख पटते. हा हरिश्चंद्र आहे, विद्वानांच्या मनाचा चंद्र; यात संशय नाही.”

Verse 196

तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः ॥

आणि त्याची नाक उंच, पुढे किंचित खाली झुकलेली; तसेच त्याचे दात कळीप्रमाणे—ही त्या कीर्तिमान महात्म्याची लक्षणे होती.

Verse 197

श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम् ॥

“आज तो नराधिप श्मशानात का आला?” असे म्हणत, पुत्रशोक बाजूला सारून तिने पतीला भूमीवर पडलेला पाहिले.

Verse 198

प्रकृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्राधिपीडिता । वीक्षन्ती सा ततोऽपश्यद् भर्तृदण्डं जुगुप्सितम् ॥

ती आजूबाजूला पाहत अत्यंत हादरली—आश्चर्यचकित, दीन, पती व पुत्राच्या आपत्तीने पीडित. तेव्हा तिला पतीचा तो घृणास्पद दंड (अवनत अवस्थेचे चिन्ह) दिसला.

Verse 199

श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत ॥

तेव्हा त्या विशालाक्षी स्त्रीने त्याला चांडाळाच्या स्थितीत पाहून मोह पावला. हळूहळू शुद्धीवर येऊन ती गळा दाटलेल्या स्वराने बोलली.

Verse 200

धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् ॥

धिक्कार असो तुला, हे दैव—उपहासाने ‘अतिदयाळू’—असंयमी व द्वेष्य! तुझ्यामुळे देवतुल्य तेजस्वी हा राजा श्वपाकाच्या अवस्थेत नेला गेला.

Verse 201

राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालोऽयं कृतो नृपः ॥

राज्यहरण, मित्रवियोग आणि पत्नी-पुत्र विक्री घडवूनही तू तृप्त नाहीस; या राजाला चांडाळत्वात नेले आहे.