Adhyaya 35: Madālasa’s Instruction on Purity, Impurity, and Corrective Rites (Śauca and Aśauca)

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अलर्कानुशासने सदाचारकथनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । मदालसोवाच । अतः परं शृणुष्व त्वं वर्ज्यावर्ज्यप्रतिक्रियाम् । भोज्यमन्नं पर्युषितं स्नेहाक्तं चिरसंभृतम् ॥

अशा प्रकारे मार्कण्डेयपुराणातील अलर्कोपदेशात ‘सदाचारवर्णन’ नावाचा चौतीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता पस्तीसावा अध्याय आरंभ होतो. मदालसा म्हणाली—आता काय टाळावे व काय टाळण्याची गरज नाही, यांचे उपाय व नियम ऐक. रात्रभर ठेवलेले, तुप/तेलाने अभ्यक्त केलेले आणि दीर्घकाळ साठवलेले अन्नही भक्ष्य मानले जाते.

Verse 2

अस्नेहाश्चापि गोधूमयवगोरसविक्रियाः । शशकः कच्छपो गोधा श्वावित् खड्गोऽथ पुत्रक ॥

तसेच तूप/तेल नसलेले गहू व जवाचे पदार्थ आणि गाईच्या दुधापासून बनलेले पदार्थही वर्ज्य आहेत. हे पुत्रा, ससा, कासव, गोह (इग्वाना), साळींदर आणि गेंडा हेही टाळावेत.

Verse 3

भक्ष्या ह्येते तथा वर्ज्यौ ग्रामशूकरकुक्कुटौ । पितृदेवादिशेषश्च श्राद्धे ब्राह्मणकाम्यया ॥

ही पदार्थ भक्ष्य म्हणून सांगितले आहेत; तरीही गावठी डुक्कर व कोंबडा वर्ज्य आहेत. पितर, देव इत्यादींना अर्पण केलेल्या नैवेद्याचा शेष श्राद्धकर्मात ब्राह्मणतृप्तीच्या भावनेने ग्रहण करावा.

Verse 4

प्रोक्षितञ्चौषधार्थञ्च खादन्मांसं न दुष्यति । शङ्खाश्मस्वर्णरूप्याणां रज्जूनामथ वाससाम् ॥

प्रोक्षण (शुद्ध जल/मंत्र) केलेले किंवा औषधोपयोगासाठी घेतलेले मांस खाल्ल्यास दोष लागत नाही. आता शुद्धीविषयी—शंख, दगड, सोने, चांदी, दोर आणि वस्त्रे यांची शौचविधी सांगितली जाते.

Verse 5

शाकमूलफलानाञ्च तथा विदलचर्मणाम् । मणिवज्रप्रवालानां तथा मुक्ताफलस्य च ॥

शाक, मुळे व फळे यांनाही शुद्धीचे नियम लागू होतात; तसेच छिन्न चर्म/चामड्याच्या तुकड्यांनाही. मणी, हिरा, प्रवाळ आणि मोती यांबाबतही शौचविधी सांगितला आहे.

Verse 6

गात्राणाञ्च मनुष्याणामम्बुना शौचमिष्यते । यथायसानां तोयेन ग्राव्णः सङ्घर्षणेन च ॥

मानवी अवयवांची शुद्धी पाण्याने सांगितली आहे; जशी लोखंडाची शुद्धी पाण्याने होते, तसेच दगडांची शुद्धी घर्षण/रगडण्याने होते.

Verse 7

सस्त्रेहाणाञ्च भाण्डानां शुद्धिरुष्णेन वारिणा । शूर्पधान्याजिनानाञ्च मुषलोलूखलस्य च ॥

तेलकटपणा लागलेल्या पात्रांची/भांड्यांची शुद्धी गरम पाण्याने होते. हाच नियम सूप (धान्य फटकण्याची टोपली), धान्य, चर्म/कातडी, तसेच मुसळ व उखळ यांनाही लागू आहे.

Verse 8

संहतानाञ्च वस्त्राणां प्रोक्षणात् सञ्चयस्य च । वल्कलानामशेषाणामम्बुमृच्छौचमिष्यते ॥

दुमडले/गाठोडे केलेले वस्त्र आणि साठवलेले ढीग/संग्रह यांची शुद्धी प्रोक्षणाने (शिंपडण्याने) होते. सर्व वल्कल (सालवस्त्र) यांची शुद्धी पाणी व मातीने सांगितली आहे.

Verse 9

तृणकाष्ठौषधीनाञ्च प्रोक्षणात् शुद्धिरिष्यते । आविकानां समस्तानां केशानाञ्चापि मेध्यता ॥

गवत, लाकूड व औषधी यांची शुद्धी प्रोक्षणाने (शिंपडण्याने) मानली आहे. सर्व लोकरवस्तू आणि केस हेही स्वभावतः मेध्य (स्वतः शुद्ध) असे ठरविले आहे.

Verse 10

सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः । साम्बुना तात ! भवति उपघातवतां सदा ॥

प्रिये, पांढरी मोहरी (सिद्धार्थक) इत्यादी बीजांची शुद्धी पाण्यासह कल्काने (लेपाने) होते—स्वतःच्या कल्काने किंवा तिळाच्या कल्काने; उपघाताने दूषित वस्तूंकरिता हाच नित्य नियम आहे.

Verse 11

तथा कार्पासिकानाञ्च विशुद्धिर्जलबhasmanā । दारुदन्तास्थिशृङ्गाणां तक्षणाच्छुद्धिरिष्यते ॥

तसेच कापसाच्या वस्तू पाणी व भस्म यांनी शुद्ध होतात; आणि लाकूड, दात, हाडे व शिंगे—यांची शुद्धी पृष्ठभाग खरवडून/सोलून काढण्याने मानली आहे.

Verse 12

पुनः पाकेन भाण्डानां पार्थिवानाञ्च मेध्यता । शुचिर्भैक्षं कारुहस्तः पण्यं योषिन्मुखं तथा ॥

पुन्हा, भांडी—विशेषतः मातीची—तापवून/शिजवून शुद्ध होतात. भिक्षेचे अन्न शुद्ध मानले जाते; कारागिरांनी हाताळलेला माल व्यापारासाठी शुद्ध मानला जातो; तसेच स्त्रीच्या मुखस्पर्शाने लागलेले (अन्न/पाणी इ.)ही नियमानुसार शुद्धतेच्या व्यवहारात येते.

Verse 13

रथ्यागतमविज्ञातं दासवर्गादिनाहृतम् । वाक्रप्रशास्तं चिरातीतमनैकान्तरितं लघु ॥

जे रस्त्यातून आलेले, ज्याचा उगम अज्ञात, जे दास इत्यादींनी आणलेले; जे विश्वसनीय वचन-प्रमाणाने मान्य, जे दीर्घकाळ लोटलेले, आणि जे अनेक अंतरांनी विभक्त—ही सर्व शुद्धि-विचारात ‘लघुदूषण’ वर्गात गणली जातात.

Verse 14

अतिप्रभूतं बालञ्च वृद्धातुरविचेष्टितम् । कर्मान्ताङ्गाराशालाश्च स्तनन्धयसुताः स्त्रियः ॥

अतिस्राव/अतिमलिनता, बालक, तसेच वृद्ध व रोगी यांची अनियंत्रित कृत्ये; कार्यशाळा व कोळसा/अग्नीची ठिकाणे; आणि दूध पिणाऱ्या बाळासह स्त्रिया—हे शौच-अशौच विचारात विशेष प्रसंग मानले आहेत.

Verse 15

शुचिन्यश्च तथैवापः स्त्रन्त्यो 'गन्धबुद्बुदाः । भूमिर्विशुध्यते कालाद्दाहमार्जनगोक्रमैः ॥

तसेच दुर्गंध व फेस नसलेले वाहते पाणी शुद्ध मानले जाते. भूमी काळाच्या प्रवाहाने, दहनाने, झाडून-मार्जनाने आणि गायींच्या पायांच्या वावराने शुद्ध होते.

Verse 16

लेपादुल्लेखनात् सेकाद्वेश्मसंमार्जनार्चनात् । केशकीटावपन्ने च गोग्राते मक्षिकान्विते ॥

लेपन, खरवडणे/खुरचणे, शिंपडणे, झाडून-मार्जन करणे आणि गृहपूजन यांद्वारे घर शुद्ध होते—केस व कीटकांनी दूषित झाले तरी, गायीने वास घेऊन अपवित्र केले तरी, किंवा माशांनी भरले तरी.

Verse 17

मृदम्बुभस्मना तात ! प्रोक्षितव्यं विशुद्धये । औदुम्बराणामम्लेन क्षारेण त्रपुसीसयोः ॥

हे प्रिये, शुद्धीसाठी माती, पाणी आणि भस्म यांद्वारे शिंपडावे. उदुंबर (गूलर) लाकडाची शुद्धी आंबट पदार्थाने होते; आणि टिन व शिसे यांची शुद्धी क्षाराने होते.

Verse 18

भस्माम्बुभिश्च कांस्यानां शुद्धिः प्लावाद् द्रवस्य च । अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैर्गन्धापहरणेन च ॥

कांसाच्या भांड्यांची शुद्धी भस्म व पाण्याने होते; आणि द्रव पदार्थांची शुद्धी ओसंडून वाहू देणे (प्लाव) याने होते. मलाने लिप्त वस्तूची शुद्धी माती व पाण्याने, तसेच दुर्गंध दूर केल्यानेही होते.

Verse 19

अन्येषाञ्चैव तद्द्रव्यैर्वर्णगन्धापहारतः । शुचि गोत्रप्तिकृत्तोयं प्रकृतिस्थं महीगतं ॥

इतर पदार्थांचीही शुद्धी त्यांच्या-त्यांच्या शोधन-साधनांनी होते—वर्णबदल व दुर्गंध निघून गेल्यावर. पाणी तेव्हा शुद्ध मानले जाते जे गायींना तृप्त करील (पिण्यायोग्य), स्वाभाविक असेल आणि भूमी/स्रोतातून ताजे आलेले असेल.

Verse 20

तथा मांसञ्च चण्डालक्राव्यादादिनिपातितम् । रथ्यागतञ्च चेलादि तात ! वातात् शुचि स्मृतम् ॥

हे प्रिये! चांडाळादी मांसभक्षीने पाडलेले मांस तसेच रस्त्याच्या स्पर्शाने लागलेले वस्त्र इत्यादी—वाऱ्याच्या संस्पर्शाने शुद्ध होते असे स्मृतित सांगितले आहे।

Verse 21

रजोऽग्निरश्वो गौश्छाया रश्मयः पवनो मही । विप्रुषो मक्षिकाद्याश्च दुष्टसङ्गाददोṣिणः ॥

धूळ, अग्नी, घोडा, गाय, सावली, सूर्यकिरणे, वारा, पृथ्वी, पाण्याचे थेंब आणि माशी इत्यादी—अशुद्धाच्या संसर्गानेही मलिन होत नाहीत।

Verse 22

अजाश्वौ मुखतो मेध्यौ न गोर्वत्सस्य चाननम् । मातुः प्रस्त्रवणं मेध्यं शकुनिः फलपातने ॥

बकरी व घोडा मुखाच्या बाबतीत मेध्य (शुद्ध) मानले आहेत; पण वासराचे मुख तसे नाही। आईचे वाहते दूध शुद्ध आहे; आणि फळ पडताना पक्षी दोषकारक मानला जात नाही।

Verse 23

आसनं शयनं यानं नावः पथि तृणानि च । सोमसूर्यांशुपवनैः शुध्यन्ते तानि पण्यवत् ॥

आसन, शय्या, वाहने, नौका आणि रस्त्यावरील गवतसुद्धा—चंद्रप्रकाश, सूर्यप्रकाश व वाऱ्याने—वापरासाठी ठेवलेल्या मालाप्रमाणे—शुद्ध होतात।

Verse 24

रथ्यावसर्पणस्नानक्षुत्पानम्लानकर्मसु । आचामेत यथान्यायं वासो विपरिधाय च ॥

रस्त्यात फिरून आल्यानंतर, स्नानानंतर, भोजन-पानानंतर आणि श्रम देणाऱ्या कामानंतर—विधीनुसार आचमन करावे आणि वस्त्रेही यथायोग्य बदलावी/सावरावी।

Verse 25

स्पृष्टानामप्यसंसर्गैर्विरथ्याकर्दमाम्भसाम् । पक्वेष्टरचितानाञ्च मेध्यता वायुसङ्गमात् ॥

स्पर्श झालेल्या वस्तूंमध्येही पुढे अशौचाचा संसर्ग नसेल, तसेच रस्त्याच्या पाण्याने व चिखलाने बाधित वस्तूंमध्ये, आणि शुद्ध हेतूने केलेल्या शिजवलेल्या अन्नाच्या व्यवस्थेतही, वाऱ्याच्या स्पर्शाने शुद्धी प्राप्त होते।

Verse 26

प्रभूतोपहतात् अन्नात् अग्रं उद्धृत्य सन्त्यजेत् । शेषस्य प्रोक्षणं कुर्याद् आचम्यादिभस् तथा मृदा ॥

अत्यंत दूषित अन्नातील वरचा/बाधित भाग काढून टाकावा. उरलेल्या भागावर जलप्रोक्षण करून, नंतर आचमनादी शौचकर्मे करून, विधीनुसार मातीने शुद्धी करावी।

Verse 27

उपवासस् त्रिरात्रन्तु दुष्टभक्ताशिनो भवेत् । अज्ञाते ज्ञानपूर्वन्तु तद्दोषोपशमेन तु ॥

दूषित अन्न खाल्लेल्यास तीन रात्रींचा उपवास सांगितला आहे. अज्ञानाने झाले असल्यास तदनुसार शुद्धी होते; पण जाणूनबुजून झाले असल्यास त्या दोषाचे शमन/निवारण करण्यासाठी योग्य प्रायश्चित्त करावे।

Verse 28

उदक्याश्वशृगालादीन् सूतिकान्त्यवसायिनः । स्पृष्ट्वा स्नायीत शौचार्थं तथैव मृतहारिणः ॥

रजस्वला स्त्री, घोडा, कोल्हा इत्यादी, सूतिका/प्रसूता स्त्री किंवा अवसायी (बहिष्कृत) यांना स्पर्श केल्यास शुद्धीसाठी स्नान करावे; तसेच मृतवाहक (प्रेत वाहणारे) यांना स्पर्श केल्यावरही स्नान सांगितले आहे।

Verse 29

नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्त्रेहं स्नातः शुध्यति मानवः । आचाम्यैव तु निःस्त्रेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य वा ॥

मानवी हाडावर चरबी/चिकटपणा लागलेला असेल आणि पुरुषाने ते स्पर्श केले, तर स्नानाने शुद्धी होते. पण चिकटपणा नसेल तर केवळ आचमनाने शुद्धी होते; किंवा गायीचा स्पर्श केल्याने, अथवा सूर्यदर्शनानेही शुद्धी होते।

Verse 30

न लङ्घयेत तथैवासृक्छ्ठीवनोद्वर्तनानि च । नोद्यानादौ विकालेषु प्राज्ञस्तिष्ठेत् कदाचन ॥

शहाण्या माणसाने रक्त, थुंकी किंवा उटण्याच्या मळावर पाय देऊ नये, तसेच अवेळी बागेत किंवा तत्सम ठिकाणी रेंगाळू नये.

Verse 31

न चालपेज्जनद्विष्टां वीरहीनां तथा स्त्रियम् । गृहादुच्छिष्टविण्मूत्रपादाम्भांसि क्षिपेद्वहिः ॥

लोकांनी निंदा केलेल्या किंवा निराधार स्त्रीशी बोलू नये. उष्टे अन्न, मलमूत्र आणि पाय धुतलेले पाणी घराबाहेर टाकावे.

Verse 32

पञ्च पिण्डाननुधृत्य न स्त्रायात् परवारिणि । स्त्रायीत देवखातेṣu गङ्गाह्रदसरित्सु च ॥

पाच पिंड काढून (अर्पण करून) दुसऱ्याच्या खाजगी पाण्यात स्नान करू नये. देवकुंड, नद्या आणि सरोवरांमध्ये स्नान करावे.

Verse 33

देवता-पितृ-सच्छास्त्र-यज्ञ-मन्त्रादिनिन्दकैः । कृत्वा तु स्पर्शनालापं शुध्येतार्कावलोकनात् ॥

देवता, पितर आणि शास्त्रांची निंदा करणाऱ्यांना स्पर्श केल्यास किंवा त्यांच्याशी बोलल्यास सूर्याचे दर्शन घेऊन शुद्ध व्हावे.

Verse 34

अवलोक्य तथोदक्यां अन्त्यजं पतितं शवम् । विधर्मि-सूतिका-षण्ढ-विवस्त्रान्त्यावसायिनः ॥

पतित, प्रेत, पाखंडी, बाळंतीण, नपुंसक, नग्न व्यक्ती किंवा चांडाळ यांना पाहिल्यास सूर्याकडे पाहून शुद्ध व्हावे.

Verse 35

सूतनिर्ग्यातकांश्चैव परदाररताश्च ये । एतदेव हि कर्तव्यं प्राज्ञैः शोधनमात्मनः ॥

जसे सूतिकाशौचाशी संबंधित लोकांबरोबर आणि परस्त्रीत रमणाऱ्या लोकांबरोबरही; ज्ञानीजनांसाठी हाच विधी—स्वतःची शुद्धी करणे।

Verse 36

अभोज्यं सूतिका-षण्ढ-मार्जाराखुश्वकुक्कुटान् । पतिताविद्धचण्डाल-मृतहारांश्च धर्मवित् ॥

धर्मज्ञाने सूतिकाशौचिनी स्त्रीशी संबंधित, नपुंसक, मांजर, उंदीर, कुत्रा व कोंबडा—यांच्याशी संबंधित अन्न अभक्ष्य मानावे; तसेच पतित, वेधित/दूषित, चांडाळ आणि प्रेतवाहनावर उपजीविका करणाऱ्यांचे अन्नही।

Verse 37

संस्पृश्य शुध्यते स्त्रानादुदक्यां ग्रामशूकरौ । तद्वच्च सूतिकाशौचदूषितौ पुरुषावपि ॥

त्यांचा स्पर्श झाल्यास स्नानाने शुद्धी होते—जसे गावठी डुक्कर आणि अपवित्र पाण्याचा संसर्ग। तसेच सूतिकाशौचाने दूषित दोन पुरुषही स्पर्शानंतर स्नानाने शुद्ध होतात।

Verse 38

यस्य चानुदिनं हानिर्गृहे नित्यस्य कर्मणः । यश्च ब्राह्मणसंत्यक्तः किल्विषी स नराधमः ॥

ज्याच्या घरात नित्यकर्मे दिवसेंदिवस कमी होत जातात आणि ज्याला ब्राह्मण निंद्य मानून टाकून देतात—तो पापी मनुष्यांमध्ये अधम आहे।

Verse 39

नित्यस्य कर्मणो हानिं न कुर्वोत कदाचन । तस्य त्वकरणे बन्धः केवलं मृतजन्मसु ॥

नित्यकर्मांत कधीही त्रुटी होऊ देऊ नये. कारण ते न केल्यास त्याच्यासाठी बंधन होते—मृतप्राय (दुःखमय, निष्फळ) जन्मांतच।

Verse 40

दशाहं ब्राह्मणस्तिष्ठेद्दानहोमादिवर्जितः । क्षत्रियो द्वादशाहञ्च वैश्यो मासार्धमेव च ॥

ब्राह्मणाने दान, होम इत्यादी सोडून दहा दिवस सुतक पाळावे. क्षत्रियाने बारा दिवस आणि वैश्याने अर्धा महिना (पंधरा दिवस) सुतक पाळावे.

Verse 41

शूद्रस्तु मासमासीता निजकर्मविवर्जितः । ततः परं निजं कर्म कुर्युः सर्वे यथोदितम् ॥

परंतु शूद्राने आपल्या नित्य कर्मांपासून दूर राहून एक महिनाभर सुतक पाळावे. त्यानंतर सर्वांनी आपापली विहित कर्तव्ये पार पाडावीत.

Verse 42

प्रोताय सलिलं देयं बहिर्दग्ध्वा तु गोत्रिकैः । प्रथमे 'ह्नि चतुर्थे च सप्तमे नवमे तथा ॥

मृताला उदक (पाणी) द्यावे; आणि गावाबाहेर दहन केल्यानंतर, गोत्रातील बांधवांनी पहिल्या, चौथ्या, सातव्या आणि नवव्या दिवशी क्रिया करावी.

Verse 43

भस्मास्थिचयनं कार्यं चतुर्थे गोत्रिकैर्दिने । ऊर्ध्वं सञ्चयनात् तेषामङ्गस्पर्शो विधीयते ॥

गोत्रातील नातेवाईकांनी चौथ्या दिवशी अस्थी संचय करावा. अस्थी संचयानंतर, त्यांचा स्पर्श करण्यास हरकत नाही (तो विहित आहे).

Verse 44

सोदकैस्तु क्रियाः सर्वाः कार्याः सञ्चयनात्परम् । स्पर्श एव सपिण्डानां मृताहनि तथोभयोः ॥

अस्थी संचयानंतर सर्व क्रिया उदकासह (पाण्याने) कराव्यात. सपिंड नातेवाईकांसाठी, मृत्यूच्या दिवशी केवळ स्पर्शाने अशौच (विटाळ) होतो.

Verse 45

अन्वेकमृक्षमाशस्त्र-तोयोद्बन्धन-वह्निषु । विषप्रपातादिमृते प्रायोनाशकयोरपि ॥

वन्य पशू, शस्त्र, पाणी, फाशी/गळा आवळणे किंवा अग्नी यांमुळे मृत्यू झाल्यास; तसेच विष, पडणे इत्यादींमुळे झालेल्या मृत्यूत आणि आत्महत्या/आत्मविनाशाच्या प्रसंगी—परिस्थितीनुसार विशेष विधी-नियम लागू होतात।

Verse 46

बाले देशान्तरस्थे च तथा प्रव्रजिते मृते । सद्यः शौचमथान्यैश्च त्र्यहमुक्तमशौचकम् ॥

बालकाचा मृत्यू, दूरदेशी असलेल्या व्यक्तीचा मृत्यू आणि संन्यासी/यतीचा मृत्यू—यांत शुद्धी त्वरित होते। इतर प्रसंगी तीन दिवसांचे आशौच सांगितले आहे।

Verse 47

सपिण्डानां सपिण्डस्तु मृते 'न्यस्मिन्मृतो यदि । पूर्वाशौचसमाख्यातैः कार्यास्त्वत्र दिनैः क्रियाः ॥

सपिंड नात्यांमध्ये आधीचे आशौच चालू असताना जर दुसरा सपिंड मरण पावला, तर येथे सांगितलेले विधी पूर्व आशौचात मोजलेल्या दिवसांप्रमाणेच करावेत।

Verse 48

एष एव विधिर्दृष्टो जन्मन्यपि हि सूतके । सपिण्डानां सपिण्डेषु यथावत्सोदकेषु च ॥

हाच नियम सूतक (जन्मजन्य अशुद्धी) याबाबतही पाळला जातो। सपिंड नात्यांमध्ये तो यथोचित लागू होतो, तसेच जलसंबंधी कर्मांतही।

Verse 49

जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचेलन्तु विधीयते । तत्रापि यदि चान्यस्मिन जातॆ जायेत चापरः ॥

पुत्र जन्मल्यावर पित्याला वस्त्रांसह स्नान करण्याची आज्ञा आहे। आणि त्याच प्रसंगात, एकाचा जन्म झाल्यावर पुन्हा दुसऱ्याचा जन्म झाला (म्हणजे सलग जन्म झाले) तर… (पुढील विधान संदर्भानुसार)।

Verse 50

तत्रापि शुद्धिरुद्दिष्टा पूर्वजन्मवतो दिनैः । दशद्वादशमासार्ध-माससङ्ख्यैर्दिनैर्गतैः ॥

त्या प्रसंगीही जितके दिवस गेले आहेत त्यानुसार शौचकाल ठरविला आहे—दहा किंवा बारा महिन्यांच्या गणनेने, तसेच पंधरवडा व महिन्याच्या मापाने, दिवस सरत जातील तसे।

Verse 51

स्वाः स्वाः कर्मक्रियाः कुर्युः सर्वे वर्णा यथाविधि । प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यमेकोद्दिष्टं ततः परम् ॥

सर्व वर्णांनी आपल्या-आपल्या विधीनुसार आपापली कर्मे करावीत. त्यानंतर प्रेतासाठी विधिपूर्वक एकोद्दिष्ट श्राद्ध करावे.

Verse 52

दानानि चैव देयानि ब्राह्मणेभ्यो मनीषिभिः । यद्यदिष्टतमं लोके यच्चापि ययितं गृहे ॥

ज्ञानी पुरुषाने ब्राह्मणांना नक्कीच दान द्यावे—जे जगात सर्वाधिक इच्छित आहे आणि जे आपल्या घरात सर्वाधिक प्रिय आहे तेही।

Verse 53

तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता । पूर्णैस्तु दिवसैः स्पृष्ट्वा सलिलं वाहनायुधम् ॥

जो अक्षय पुण्य इच्छितो, त्याने ते-ते दान योग्य पात्राला द्यावे; तेच दान अक्षय ठरते. आणि दिवसांची पूर्ण संख्या झाल्यावर पाणी स्पर्श करून वाहन व शस्त्रे पुन्हा घ्यावीत.

Verse 54

प्रतोददण्डौ च तथा सम्यग्वर्णाः कृतक्रियाः । स्ववर्णधर्मनिर्दिष्टमुपादानं तथा क्रियाः ॥

अंकुश व दंड यांच्याबाबतीतही तसेच. वर्णांनी विधिपूर्वक विधी पूर्ण करून, आवश्यक साधने घेऊन, आपल्या-आपल्या वर्णधर्मानुसार कर्म करावे.

Verse 55

कुर्युः समस्ताः शुचिनः परत्रेह च भूतिदाः । अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता ॥

सर्वांनी शुचितेने आचरण करावे, ज्यामुळे इहलोकी व परलोकी कल्याण होईल। त्रिवेदांचे नित्य अध्ययन करावे आणि विवेकी व पंडित व्हावे।

Verse 56

धर्मतो धनमाहार्यं यष्टव्यञ्चापि यत्नतः । यच्चापि कुर्वतो नात्मा जुगुप्सामेति पुत्रक ! ॥

धर्म्य मार्गाने धन मिळवावे आणि प्रयत्नपूर्वक यज्ञ करावा. आणि जे केल्याने स्वतःच्या अंतःकरणाला आत्मग्लानी येणार नाही—तेच करावे, प्रिय पुत्रा।

Verse 57

तत्कर्तव्यमशङ्केन यन्न गोप्यं महाजने । एवमाचरतो वत्स ! पुरुषस्य गृहे सतः । धर्मार्थकामसम्प्राप्त्या परत्रेह च शोभनम् ॥

जे कर्म लोकांपासून लपवावे लागणार नाही, ते निःसंकोच करावे. असे करणाऱ्या गृहस्थ पुरुषाला धर्म, अर्थ व काम यांची सिद्धी इहलोकी व परलोकी शुभ व मान्य फल देते, प्रिय बाळा।