Adhyaya 38: Dattatreya on Non-Identification (Mamata) and the Path to Liberation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे आत्मविवेको नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । अष्टत्रिंशोऽध्यायः । जड उवाच । दत्तात्रेयं ततो विप्रं प्रणिपत्य स पार्थिवः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रश्रयावनतो वचः ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील पिता–पुत्रसंवादात ‘आत्मविवेक’ नावाचा अध्याय समाप्त झाला. आता अडतीसावा अध्याय आरंभ होतो. जड म्हणाला—मग त्या राजाने ब्राह्मण दत्तात्रेयांना नमस्कार करून, महात्म्यास विनययुक्त व श्रद्धापूर्ण शब्दांनी उत्तर दिले।

Verse 2

सम्यक्प्रपश्यतो ब्रह्मन् मम दुःखं न किञ्चन । असम्यग्दर्शिनो मग्नाः सर्वदैवासुखार्णवे ॥

हे ब्राह्मण! जो सम्यक् दृष्टीने पाहतो त्याला कणभरही शोक होत नाही. जे मिथ्या दृष्टीचे आहेत ते सदैव दुःखसागरात बुडालेले असतात।

Verse 3

यस्मिन् यस्मिन्ममासक्ता बुद्धिः पुंसः प्रजायते । ततस्ततः समादाय दुःखान्येव प्रयच्छति ॥

ज्या-ज्या वस्तूला मनुष्याचे मन ‘माझे’ या भावाने आसक्त होते, त्याच स्रोतापासून तो केवळ दुःखच गोळा करतो आणि भोगतो।

Verse 4

मार्जारभक्षिते दुःखं यादृशं गृहकुक्कुटे । न तादृङ्ममताशून्ये कलविङ्केऽथ मूषिके ॥

गृहस्थाचा कोंबडा मांजराने खाल्ला तर जो शोक होतो, तसाच शोक चिमणी किंवा उंदरासाठी होत नाही; कारण त्यांच्याविषयी ‘माझे’ असा भाव नसतो।

Verse 5

सोऽहं न दुःखी न सुखी यतोऽहं प्रकृतेः परः । यो भूताभिभवो भूतैः सुखदुःखात्मकॊ हि सः ॥

म्हणून मी ना शोक करतो ना हर्षित होतो, कारण मी प्रकृतीच्या पलीकडे आहे. जो भूतांनी/परिस्थितींनी अभिभूत होतो, तोच खरोखर सुख-दुःखमय असतो।

Verse 6

दत्तात्रेय उवाच । एवमेतन्नरव्याघ्र यथैतद्व्याहृतं त्वया । ममेति मूलं दुःखस्य न ममेति च निर्वृतेः ॥

दत्तात्रेय म्हणाले—हे नरव्याघ्रा, तू जसे बोललास तसेच आहे. ‘माझे’ हे दुःखाचे मूळ, आणि ‘माझे नाही’ हे शांती व मोक्षाचे कारण आहे.

Verse 7

मत्प्रश्नादेव ते ज्ञानमुत्पन्नमिदमुत्तमम् । ममेति प्रत्ययो येन क्षिप्तः शाल्मलितूलवत् ॥

माझ्या केवळ प्रश्नामुळेच तुझ्यात हे उत्कृष्ट ज्ञान उत्पन्न झाले; ज्यामुळे ‘माझे’ ही भावना शाल्मलीच्या कापसासारखी उडवून टाकली गेली आहे.

Verse 8

अहमित्यङ्कुरोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान् महान् । गृहक्षेत्रोच्चशाखश्च पुत्रदारादिपल्लवः ॥

‘मी’ या अंकुरापासून ‘माझे’ हा महान् खोड उगवतो. त्याच्या उंच फांद्या घर व जमीन, आणि त्याच्या कोंब-पाने पुत्र, पत्नी इत्यादी होत.

Verse 9

धनधान्यमहापत्रो नैककालप्रवर्धितः । पुण्यापुण्याग्रपुष्पश्च सुखदुःखमहाफलः ॥

त्याची मोठी पाने अनेक ऋतूंमध्ये वाढलेले धन व धान्य आहेत. टोकांवरील फुले पुण्य व पाप, आणि मोठी फळे सुख व दुःख आहेत.

Verse 10

तत्र मुक्तिपथव्यापि मूढसम्पर्कसेचनः । विधित्साभृङ्गमालाढ्यो कृत्यज्ञानमहातरुः ॥

कर्मकांड व विधिज्ञानाचा तो महान् वृक्ष मोक्षमार्गावरही पसरतो. तो मोहग्रस्तांच्या संगतीने सिंचित होतो आणि ‘कर्म करावे’ या इच्छारूपी मधमाश्यांच्या थव्यांनी भरलेला असतो.

Verse 11

संसाराध्वपरिश्रान्ता ये तच्छायां समाश्रिताः । भ्रान्तिज्ञानसुखाधीनास्तेषामात्यन्तिकं कुतः ॥

जे संसारमार्गावर थकून त्या (फक्त) सावलीत आश्रय घेतात आणि मोहजन्य ज्ञानातून उत्पन्न झालेल्या सुखावर अवलंबून राहतात, ते परम निःश्रेयस—मोक्ष—कसे प्राप्त करतील?

Verse 12

यैस्तु सत्सङ्गपाषाणशितेन ममतातरुः । छिन्नो विद्याकुठारेण ते गतास्तेन वर्त्मना ॥

परंतु ज्यांनी सत्संगाच्या शाणेवर धार लावलेल्या ज्ञान-कुऱ्हाडीने ‘ममत्व’चा वृक्ष छाटून टाकला आहे, ते त्याच मार्गाने पुढे गेले आहेत।

Verse 13

प्राप्य ब्रह्मवनं शीतं नीरजस्कमकण्टकम् । प्राप्नुवन्ति परां प्राज्ञा निर्वृतिं वृत्तिवर्जिताः ॥

धूळरहित व काटेरहित अशा ब्रह्माच्या शीतल वनात पोहोचून, चित्तवृत्तींपासून मुक्त ज्ञानीजन परम शांती प्राप्त करतात।

Verse 14

भूतेन्द्रियमयं स्थूलं न त्वं राजन्न चाप्यहम् । न तन्मात्रमयावावां नैवान्तःकरणात्मकौ ॥

हे राजन्, तू भूत व इंद्रियांनी बनलेले स्थूल शरीर नाहीस—आणि मीही नाही. आपण तन्मात्रांनी बनलेलेही नाही, तसेच अंतःकरण (मन इ.)-स्वभावाचेही नाही.

Verse 15

कं वा पश्यामि राजेन्द्र ! प्रधानमिदमावयोः । यतः परो हि क्षेत्रज्ञः सङ्घातो हि गुणात्मकः ॥

मग हे राजेंद्र, मी कोणाला पाहत आहे? आपल्या बाबतीत हे तर केवळ प्रधान (प्रकृती) आहे; कारण क्षेत्रज्ञ त्यापलीकडे आहे, आणि संघात (देह-मनसमूह) गुणांनी बनलेला आहे।

Verse 16

मशकोडुम्बरेषीकामुञ्जमत्स्याम्भसां यथा । एकत्वे 'पि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनोर् नृप ! ॥

जसे डास, उडुंबरफळ, नळ/तंतू, मुंज गवत, मासा आणि पाणी—एकत्र उल्लेखिले तरी—भिन्न आहेत; तसेच हे राजन्, क्षेत्र आणि आत्मा यांत भेद आहे।

Verse 17

अलर्क उवाच भगवंस्त्वत्प्रसादेन ममाविर्भूतमुत्तमम् । ज्ञानं प्रधानचिच्छक्ति-विवेककरमीदृशम् ॥

अलर्क म्हणाला—हे भगवन्, आपल्या कृपेने माझ्यात हे श्रेष्ठ ज्ञान उत्पन्न झाले आहे, जे प्रधान (प्रकृती) आणि चित्शक्ती यांतील विवेक निर्माण करते।

Verse 18

किंत्वत्र विषयाक्रान्ते स्थैर्यवत्त्वं न चेतसि । न चापि वेद्मि मुच्येयं कथं प्रकृतिबन्धनात् ॥

परंतु येथे, जेव्हा माझे मन विषयांनी व्यापून जाते, तेव्हा त्यात स्थैर्य राहत नाही; आणि प्रकृतीच्या बंधनातून मी कसा मुक्त होईन हे मला कळत नाही।

Verse 19

कथं न भूयां भूयश्च कथं निर्गुणतामियाम् । कथञ्च ब्रह्मणैकत्वं व्रजेयṃ शाश्वतेन वै ॥

मी पुन्हा पुन्हा जन्म घेऊ नये—हे कसे होईल? गुणातीत पद मी कसे प्राप्त करीन? आणि ब्रह्माशी शाश्वत एकत्व मी कसे मिळवीन?

Verse 20

तन्मे योगं तथा ब्रह्मन् ! प्रणतायाभियाचते । सम्यग् ब्रूहि महाप्राज्ञ ! सत्सङ्गो ह्युपकृन् नृणाम् ॥

म्हणून हे ब्राह्मण, मी नम्र होऊन आणि कळकळीने विचारतो—हे महर्षे, तो योग मला यथार्थ रीतीने उपदेश करा; कारण सत्संग खरोखरच लोकांचे कल्याण करतो।