Adhyaya 41: Yogic Conduct and the Discipline Leading to Siddhi

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगसिद्धिर्नाम चत्वारिंशोऽध्यायः । एकचत्वारिंशोऽध्यायः । अलर्क उवाच— भगवन्! योगिनश्चर्यां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । ब्रह्मवर्त्मन्यनुसरन् यथा योगी न सीदति ॥

अलर्क म्हणाला— हे भगवन्, योग्याचा सम्यक् आचार मी तत्त्वतः ऐकू इच्छितो; ब्रह्ममार्गाचे अनुसरण करून योगी कसा विषादात किंवा पतनात पडत नाही?

Verse 2

दत्तात्रेय उवाच— मानापमानौ यावेतौ प्रत्युद्वेगकरौ नृणाम् । तावेव विपरीतार्थौ योगिनः सिद्धिकारकौ ॥

दत्तात्रेय म्हणाले— मान व अपमान हे मनुष्यात क्षोभ निर्माण करणारे; तेच योग्यासाठी उलट अर्थाने सिद्धीचे कारण ठरतात।

Verse 3

मानापमानौ यावेतौ तावेवाहुर्विषामृते । अपमानोऽमृतं तत्र मानस्तु विषमं विषम् ॥

मान व अपमान यांना विष व अमृत असे म्हटले आहे; त्यात अपमान अमृत, आणि मान अत्यंत घोर विष आहे।

Verse 4

चक्षुः पूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाणीं बुद्धिपूतञ्च चिन्तयेत् ॥

डोळ्यांनी पाहून ‘शुद्ध’ केलेल्या ठिकाणीच पाऊल ठेवावे; वस्त्राने गाळलेले पाणी प्यावे; सत्याने शुद्ध वाणी बोलावी; आणि विवेकाने शुद्ध विचार करावा।

Verse 5

आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु देवयात्रोत्सवेषु च । महाजनञ्च सिद्ध्यार्थं न गच्छेद्योगवित् क्वचित् ॥

अतिथिभोज, श्राद्ध, यज्ञ, देवयात्रा व महोत्सव—तसेच अनेक लोकांच्या मेळाव्यांत—सिद्धीच्या हेतूने योगविद् कुठेही जाऊ नये।

Verse 6

व्यस्ते विधूमे व्यङ्गारे सर्वस्मिन् भुक्तवज्जने । अटेत योगविद् भैक्ष्यं न तु त्रिष्वेव नित्यशः ॥

स्वयंपाक आवरला, धूर निवला, निखारे विझले आणि सर्वांनी भोजन केले की, योगज्ञाने भिक्षेसाठी जावे; पण तो दररोज फक्त तीनच घरांत भिक्षा मागू नये।

Verse 7

यथैवमवमन्यन्ते जनाः परिभवन्ति च । तथा युक्तश्चरेद्योगी सतां वर्त्म न दूषयन् ॥

जसे लोक त्याचा अवमान व निंदा करतील, तसेच योगी संयमित राहून आपले आचरण चालू ठेवावे—सज्जनांचा मार्ग कलुषित न करता।

Verse 8

भैक्ष्यञ्चरेद् गृहस्थेषु यायावरगृहेषु च । श्रेष्ठा तु प्रथमा चेति वृत्तिरस्योपदिश्यते ॥

तो गृहस्थांकडे आणि यायावर (भ्रमणशील भिक्षुक) यांच्या घरीही भिक्षा मागावी. या दोहोंपैकी पहिला—गृहस्थांकडून—त्याच्यासाठी श्रेष्ठ उपजीविका सांगितली आहे।

Verse 9

अथ नित्यं गृहस्थेषु शालीनैषु चरेद्यतिः । श्रद्धधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेṣu महात्मसु ॥

म्हणून संन्याशाने नियमितपणे शालीन, श्रद्धावान, इंद्रियनिग्रही, शास्त्रज्ञ (श्रोत्रिय) आणि उदात्त मनोवृत्तीच्या गृहस्थांमध्ये जावे।

Verse 10

अत ऊर्ध्वं पश्चापि अदुष्टापतितेषु च । भैक्ष्यचर्या विवर्णेषु जघन्या वृत्तिरिष्यते ॥

त्याहूनही पुढे (अधिक नीच क्रमात), जे दुष्ट नाहीत पण आचारातून पतित झाले आहेत, तसेच वर्णव्यवस्थेबाहेरचे (विवर्ण) लोक—यांच्यात भिक्षेवर जगणे ही सर्वात नीच उपजीविका मानली जाते।

Verse 11

भैक्ष्यं यवागूं तक्रं वा पयो यावकमेव वा । फलं मूलं प्रियङ्गुं वा कणपिण्याकसक्तवः ॥

भिक्षेने मिळालेले अन्न, यवमांड, ताक, दूध किंवा फक्त यव; फळे, मुळे किंवा प्रियंगु धान्य; तसेच धान्य, तेलखळी व पीठ यांपासून केलेले अन्न—हे साधे आहार प्रशस्त मानले आहेत.

Verse 12

इत्येते च शुभाहारा योगिनः सिद्धिकारकाः । तत् प्रयुञ्ज्यान्मुनिर्भक्त्या परमेण समाधिना ॥

अशा प्रकारे योगींसाठी हे हितकर आहार सिद्धिदायक म्हणून सांगितले आहेत. म्हणून मुनिने श्रद्धेने व परम समाधी-एकाग्रतेने ते स्वीकारावेत.

Verse 13

अपः पूर्वं सकृत् प्राश्य तूष्णीं भूत्वा समाहितः । प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता ॥

प्रथम एकदा जल आचमन करून, मौन व समाहित होऊन, नंतर ‘प्राणाय स्वाहा’ या मंत्राने आहुती द्यावी; हीच पहिली आहुती स्मरणात आहे.

Verse 14

अपानाय द्वितीया तु समानायते चापरा । उदानाय चतुर्थो स्याद्व्यानायेति च पञ्चमी ॥

दुसरी आहुती अपानाला; त्यानंतरची समानाला. चौथी उदानाला, आणि पाचवी व्यानाला द्यावी.

Verse 15

प्राणायामैः पृथक् कृत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः । अपः पुनः सकृत् प्राश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत् ॥

अशा रीतीने वेगवेगळ्या प्राणायाम-आहुती करून, उरलेले इच्छेनुसार खावे. नंतर पुन्हा एकदा जल पिऊन आचमन करून हृदयास स्पर्श करावा.

Verse 16

अस्तेयं ब्रह्मचर्यञ्च त्यागो 'लोभस्तथैव च । व्रतानि पञ्च भिक्षूणामहिंसापरमाणि वै ॥

अस्तेय, ब्रह्मचर्य, संन्यास आणि अपरिग्रह—ही यतींची पाच व्रते; आणि अहिंसा हे त्यांचे परम तत्त्व आहे।

Verse 17

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् । नित्यस्वाध्याय इत्येते नियमाः पञ्च कीर्तिताः ॥

अक्रोध, गुरुसेवा, शौच, लघ्वाहार आणि नित्य स्वाध्याय—हे पाच ‘नियम’ म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 18

सारभूतमुपासीत ज्ञानं यत्कार्यसाधकम् । ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्रकरा हि सा ॥

जे ज्ञान साध्य सिद्ध करते ते सार-ज्ञान साधावे; ज्ञानांची ही बहुलता योगाला खरोखर अडथळा ठरते।

Verse 19

इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत् । अपि कल्पसहस्रेषु नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् ॥

जो तृष्णेने प्रेरित होऊन ‘हे जाणावे, ते जाणावे’ असे म्हणत भटकतो—तो हजारो कल्पांतही परम ज्ञेयाला प्राप्त होत नाही।

Verse 20

त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् ॥

आसक्ती त्यागून, क्रोध जिंकून, लघ्वाहार करून व इंद्रिये जिंकून—बुद्धीने ‘द्वारे’ रोखून मन ध्यानात स्थिर करावे।

Verse 21

शून्येष्वेवावकाशेषु गुहासु च वनेषु च । नित्ययुक्तः सदा योगी ध्यानं सम्यगुपक्रमेत् ॥

एकांत मोकळ्या स्थानी, गुहांत व अरण्यात—सदा संयमी व नित्ययोगयुक्त योगीने विधिपूर्वक ध्यान आरंभ करावे।

Verse 22

वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी महायतिḥ ॥

वाणीचा दंड, कर्माचा दंड आणि मनाचा दंड—हे तीन. ज्याच्यात हे दंड निग्रहित आहेत तो त्रिदंडी व महान तपस्वी होय.

Verse 23

सर्वमात्ममयं यस्य सदसज्जगदीदृशम् । गुणागुणमयन्तस्य कः प्रियः को नृपाप्रियः ॥

ज्याच्यासाठी हे सर्व जगत्—सत् व असत् असे—आत्मरूपच आहे, जो गुण-अगुणांच्या पलीकडे आहे; हे राजन्, त्याला कोण प्रिय आणि कोण अप्रिय?

Verse 24

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेṣu च तत्समाहितः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययञ्च परं हि मत्वा न पुनः प्रजायते ॥

शुद्ध बुद्धीने मातीचा ढेकूळ व सुवर्ण समान मानून, सर्व भूतांत त्या तत्त्वाकडे स्थिरचित्त राहून, परम धाम नित्य व अविनाशी आहे असे जाणून—तो पुन्हा जन्म घेत नाही.

Verse 25

वेदाच्छ्रेṣ्ठाḥ सर्वयज्ञक्रियाś्च यज्ञाज्जप्यं ज्ञानमार्गश्च जप्यात् । ज्ञानाद्ध्यानं सङ्गरागव्यपेतं तस्मिन् प्राप्ते शाश्वतस्योपलब्धिः ॥

वेदपाठापेक्षा सर्व यज्ञकर्म श्रेष्ठ; यज्ञापेक्षा जप श्रेष्ठ; जपापेक्षा ज्ञानमार्ग श्रेष्ठ. ज्ञानापेक्षा आसक्ती-रागरहित ध्यान श्रेष्ठ; ते सिद्ध झाल्यावर शाश्वताचे साक्षात्कार होतो.

Verse 26

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकान्तरतिर्यतेंद्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महात्मा विमुक्तिमाप्रोति ततः स्वयोगतः ॥

समाहित, ब्रह्मनिष्ठ, जागरूक, शुद्ध, एकांतप्रिय व इंद्रियनिग्रहयुक्त असा महात्मा हा योग प्राप्त करतो; आणि पुढे आपल्या योगानेच मोक्षाला पोहोचतो.