Adhyaya 26: Madālasa Names Alarka and Reorients Him Toward Kshatriya Duty

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने पञ्चविंशोऽध्यायः । षड्विंशोऽध्यायः । जड उवाच वर्धमानं सुतं सा तु राजपत्नी दिने दिने । तमुल्लापादिना बोधमनयन्निर्ममात्मकम् ॥

अशा प्रकारे श्री मार्कंडेयपुराणातील मदालसा-उपाख्यानातील पंचविसावा अध्याय समाप्त झाला. आता सव्वीसावा अध्याय आरंभ होतो. जड म्हणाला—दिवसेंदिवस पुत्र वाढत असता ती राणी अंगाईगीत इत्यादींनी त्याला बोध देत राहिली आणि त्याला अनासक्त, अपरिग्रही स्वभावाचा बनवीत गेली।

Verse 2

यथायथं बलं लेभे यथा लेभे मतिं पितुः । तथा तथात्मबोधञ्च सोऽवापन्मातृभाषितैः ॥

तो हळूहळू बलवान झाला आणि पित्याच्या वंशास अनुरूप अशी अपेक्षित समज प्राप्त करून, मातृवचनांमुळे आत्मज्ञानही प्राप्त करू लागला।

Verse 3

इत्थं तया स तनयो जन्मप्रभृति बोधितः । चकार न मतिं प्राज्ञो गार्हस्थ्यं प्रति निर्ममः ॥

अशा रीतीने जन्मापासूनच तिच्या उपदेशाने शिक्षित झालेला तो बुद्धिमान पुत्र—अपरिग्रही असल्याने—गृहस्थाश्रमात मन लावीत नव्हता।

Verse 4

द्वितीयोऽस्याः सुतो जज्ञे तस्य नामाकरोत्पिता । सुबाहुरयमित्युक्ते सा जाहास मदालसा ॥

तिला पुन्हा दुसरा पुत्र झाला. पित्याने त्याचे नाव ठेवले; ‘हा सुबाहु आहे’ असे नाव उच्चारले गेले तेव्हा मदालसा हसली।

Verse 5

तमप्येवं यथापूर्वं बालमुल्लापनादिना । प्राह बाल्यात् स च प्राप तथा बोधं माहामतिः ॥

त्यालाही तिने पूर्वीप्रमाणेच बाल्यापासून अंगाईगीत इत्यादींनी संबोधून बोध दिला; आणि तो महात्मा देखील तशीच समज प्राप्त करून गेला।

Verse 6

तृतीयं तनयं जातं स राजा शत्रुमर्दनम् । यदाह तेन सा सुभ्रूर्जहासातिचिरं पुनः ॥

तिसरा पुत्र जन्मला तेव्हा राजाने त्याचे नाव “शत्रुमर्दन” ठेवले. असे म्हणताच सुभ्रू राणी पुन्हा बराच वेळ हसत राहिली.

Verse 7

तथैव सोऽपि तन्वङ्ग्या बालत्वादवबोधितः । क्रियाश्चकार निष्कामो न किञ्चिदुपकारकम् ॥

तसाच तो बालकही—सडपातळ अंगांच्या मातेकडून बाल्यापासून शिकविला जाऊन—निष्काम कर्म करीत असे; लाभ किंवा मिळकत यासाठी तो काहीच करीत नसे.

Verse 8

चतुर्थस्य सुतस्याथ चिकीर्षुर्नाम भूमिपः । ददर्श तां शुभाचारामीषद्धासां मदालसाम् । तामाह राजा हसतीं किञ्चित् कौतूहलान्वितः ॥

मग राजा चौथ्या पुत्राचे नाव ठेवण्याची इच्छा धरून, सदाचारिणी मदालसा किंचित् स्मित करीत आहे असे पाहू लागला. कुतूहलाने भरून, ती हसत असताना राजाने तिला विचारले.

Verse 9

राजोवाच क्रियमाणेऽसकृन्नाम्नि कथ्यतां हास्यकारणम् । विक्रान्तश्च सुबाहुश्च तथान्यः शत्रुमर्दनः ॥

राजा म्हणाला—“नाव देताना तू वारंवार का हसतेस? तुझ्या हसण्याचे कारण मला सांग. मी विक्रान्त, सुभाहु आणि दुसऱ्याचे शत्रुमर्दन अशी नावे ठेवली आहेत.”

Verse 10

शोभनानीति नामानि मया मन्ये कृतानि वै । योग्यानि क्षत्रबन्धूनां शौर्याटोपयुतानि च ॥

“मी दिलेली नावे निश्चयच उत्तम आहेत—क्षत्रियकुलातील पुत्रांना योग्य, आणि शौर्याच्या वैभवाने युक्त.”

Verse 11

असन्त्येतानि चेद्भद्रे ! यदि ते मनसि स्थितम् । तदस्य क्रियतां नाम चतुर्थस्य सुतस्य मे ॥

हे शुभे! जर तुझ्या मनात असेल की ही नावे योग्य नाहीत, तर माझ्या या चौथ्या पुत्रासाठी तूच एक नाव ठरव।

Verse 12

मदालसोवाच मयाज्ञा भवतः कार्याः महाराज ! यथात्थ माम् । तथा नाम करिष्यामि चतुर्थस्य सुतस्य ते ॥

मदालसा म्हणाली—हे महाराज! तुम्ही जसे सांगितले तसे तुमची आज्ञा पाळणे माझे कर्तव्य आहे. म्हणून मी तुमच्या चौथ्या पुत्राचे नाव ठेवीन.

Verse 13

अलर्क इति धर्मज्ञः ख्यातिं लोके प्रयास्यति । कनीयानेष ते पुत्रो मतिमांश्च भविष्यति ॥

याचे नाव ‘अलर्क’ असेल. तो धर्मज्ञ असेल आणि जगात कीर्ती मिळवेल. हा तुझा कनिष्ठ पुत्र असून तो बुद्धिमान असेल.

Verse 14

तच्छ्रुत्वा नाम पुत्रस्य कृतं मात्रा महीपतिः । अलर्क इत्यसंबद्धं प्रहस्येदमथाब्रवीत् ॥

आईने दिलेले पुत्राचे नाव ऐकून राजा ‘अलर्क’ हे असंबद्ध/विचित्र वाटल्याने हसला आणि मग पुढे असे बोलला.

Verse 15

राजोवाच भवत्या यदिदं नाम मत्पुत्रस्य कृतं शुभे । किमीदृशमसंबद्धमर्थः कोऽस्य मदालसे ॥

राजा म्हणाला—हे शुभे! तू माझ्या पुत्राला दिलेले हे नाव इतके विसंगत का आहे? हे मदालसा, याचा अर्थ काय?

Verse 16

मदालसोवाच कल्पनेयं महाराज ! कृता सा व्यावहारिको / त्वत्कृतानां तथा नाम्नां शृणु भूप ! निरर्थताम्

मादालसा म्हणाली—हे महाराज, ही केवळ लोकव्यवहाराने कल्पिलेली रूढी आहे. हे राजन्, तू दिलेल्या नावांची निरर्थकता ऐक.

Verse 17

वदन्ति पुरुषाः प्राज्ञा व्यापिनं पुरुषं यतः / क्रान्तिश्च गतिरुद्दिष्टा देशाद्देशान्तरं तु या

ज्ञानी पुरुषाला ‘व्यापी’ म्हणतात; कारण ‘क्रान्ति’ म्हणजे गती—एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे—असे सांगितले आहे.

Verse 18

सर्वगो न प्रयातीति व्यापी देहेश्वरो यतः / ततो विक्रान्तसंज्ञेयं मता मम निरर्थिका

देहाच्या आत असलेला सर्वव्यापी प्रभू कुठेही ‘जात’ नाही; म्हणून माझ्या मते ‘विक्रान्त’ ही संज्ञा निरर्थक आहे.

Verse 19

सुबाहुरिति या संज्ञा कृतान्यस्य सुतस्य ते / निरर्था साप्यमूर्तत्वात् पुरुषस्य महीपते

हे नृप, तुझ्या दुसऱ्या पुत्राला दिलेले ‘सुबाहु’ हे नावही निरर्थक आहे; कारण पुरुष (आत्मा) निराकार आहे.

Verse 20

पुत्रस्य यद् कृतं नाम तृतीयस्यारिमर्दनः / मन्ये तदप्यसंबद्धं शृणु चाप्यत्र कारणम्

तुझ्या तिसऱ्या पुत्राला दिलेले ‘अरिमर्दन’ हे नावही मला विसंगत वाटते. याचे कारणही ऐक.

Verse 21

एक एव शरीरेषु सर्वेषु पुरुषो यदा / तदास्य राजन् ! कः शत्रुः को वा मित्रमिहेष्यते

जेव्हा सर्व देहांत तोच एकच पुरुष वास करतो, तेव्हा हे राजन्, त्याचा शत्रू कोण आणि येथे मित्र म्हणून कोणाचा शोध घ्यावा?

Verse 22

भूतैर्भूतानि मृद्यन्ते अमूर्तो मृद्यते कथम् / क्रोधादीनां पृथग्भावात् कल्पनेयं निरर्थिका

भूतें भूतांनी पीडित होतात; निराकाराला कसे पीडित करता येईल? क्रोध इत्यादी वेगळ्या अवस्था आहेत, म्हणून हे केवळ कल्पना—खरे तर निरर्थक।

Verse 23

यदि संव्यवहारार्थमसन्नाम प्रकल्प्यते / नाम्नि कस्मादलर्काख्ये नैरर्थ्यं भवतो मतम्

जर लौकिक व्यवहारासाठी असत्य नाव कल्पिले जाते, तर ‘अलर्क’ या नावाच्या बाबतीत तू ‘निरर्थकता’ का मानत नाहीस?

Verse 24

जड उवाच एवमुक्तस्तया साधु महीष्या स महीपतिः / तथे त्याह महाबुद्धिर्दयितां तथ्यवादिनीम्

जड म्हणाला—त्या आर्या राणीने असे संबोधिल्यावर, महान बुद्धीचा भूमिपती राजा आपल्या सत्यवक्त्या प्रियेला म्हणाला—“एवमस्तु।”

Verse 25

तञ्चापि सा सुतं सुभ्रूर्यथा पूर्वसुतांस्तथा / प्रोवाच बोधजननं तामुवाच स पार्थिवः

आणि त्या सु-भ्रूने त्या पुत्रालाही—जसे पूर्वीच्या पुत्रांना—ज्ञान जागविणाऱ्या वचनांनी उपदेश केला; त्यानंतर राजाने तिला संबोधिले.

Verse 26

करोषि किमिदं मूढे ! ममाभावाय सन्ततेः । दुष्टावबोधदानेन यथापूर्वं सुतेषु मे ॥

अरे मूढा, तू काय करीत आहेस—माझ्या वंशाचा उच्छेद घडवितोस? जसा तू पूर्वी माझ्या पुत्रांना कुटिल उपदेश दिलास, तसाच आता पुन्हा विपरीत उपदेश करीत आहेस।

Verse 27

यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि ग्राह्यं वचो मम । तदेनं तनयं मार्गे प्रवृत्तेः सन्नियोजय ॥

जर तू मला प्रिय करावयाचे इच्छितोस, जर माझे वचन ग्राह्य असेल—तर या पुत्राला दृढपणे प्रवृत्तिमार्गावर, म्हणजेच लोकधर्माच्या कर्मपथावर स्थाप।

Verse 28

कर्ममार्गः समुच्छेदं नैवं देवि ! गमिष्यति । पितृपिण्डनिवृत्तिश्च नैवं साध्वि ! भविष्यति ॥

हे देवी, अशा प्रकारे प्रवृत्तिधर्माचा मार्ग छिन्न होणार नाही. हे साध्वी, अशाच रीतीने पितरांसाठीचे पिंडदानही समाप्त होणार नाही; ते थांबवू नये।

Verse 29

पितरो देवलोकस्थास्तथा तिर्यक्त्वमागताः । तद्वन्मनुष्यतां याता भूतवर्गे च संस्थिताः ॥

पितर देव-लोकात वास करू शकतात; तसेच ते तिर्यक्-योनीतही गेलेले असू शकतात; तसेच मनुष्यत्व प्राप्त केलेले, किंवा भूतगणांत स्थित असू शकतात।

Verse 30

सपुण्यानसपुण्यांश्च क्षुत्क्षामान् तृट्परिप्लुतान् । पिण्डोदकप्रदानेन नरः कर्मण्यवस्थितः ॥

ते पुण्यवान असोत वा नसोत, भुकेने क्षीण असोत किंवा तहाने पीडित—पिंड व जलदानाने धर्मनिष्ठ मनुष्य त्यांचे धारण-पोषण करतो।

Verse 31

सदाप्यायते सुभ्रु ! तद्वद्देवातिथोऽनपि । देवैर्मनुष्यैः पितृभिः प्रेतैर्भूतैः सगुह्यकैः ॥

हे सुन्दर-भ्रू स्त्री, याच प्रकारे देव आणि अतिथीही सदैव पोसले जातात—देव, मनुष्य, पितर, प्रेत, भूत आणि गुह्यक यांच्याद्वारेही।

Verse 32

वयोभिः कृमिकीडैश्च नर एवोपजीव्यते । तस्मात् तन्वङ्गि ! पुत्रं यत्कार्यं क्षत्रयोनिभिः ॥

मनुष्य पक्षी तसेच कृमी-कीटक यांच्या आधारानेही जगतो. म्हणून, हे सुकुमार-अंगी, क्षत्रियजातींनी पुत्रविषयी जे कर्तव्य करावे ते कर।

Verse 33

ऐहिकामुष्मिकफलं तत् सम्यक् प्रतिपादय ॥

ते योग्य रीतीने स्थापन कर, जेणेकरून त्यातून लौकिक व पारलौकिक असे दोन्ही फल प्राप्त होतील।

Verse 34

जड उवाच तेनैवमुक्ता सा भर्त्रा वरनारी मदालसा । अलर्कं नाम तनयमुवाचोल्लापवादिनी ॥

जड म्हणाला—पतीने असे संबोधिल्यावर, मृदुभाषिणी व वाणीमध्ये निपुण अशी ती श्रेष्ठ स्त्री मदालसा, अलर्क नावाच्या आपल्या पुत्राशी बोलली।

Verse 35

पुत्र वर्धस्व मद्भर्तुर्मनो नन्दय कर्मभिः । मित्राणामुपकाराय दुर्हृदां नाशनाय च ॥

पुत्रा, वाढ आणि समृद्ध हो; आपल्या कर्मांनी पित्याचे हृदय आनंदित कर—मित्रांच्या हितासाठी आणि द्वेषी शत्रूंच्या नाशासाठीही।

Verse 36

धन्योऽसि रे यो वसुधामशत्रुरेकश्चिरं पालयितासि पुत्र । तत्पालनादस्तु सुखोपभोगो धर्मात्फलं प्राप्स्यसि चामरत्वम् ॥

तू धन्य आहेस, या भूमीत वैररहित आहेस. हे पुत्रा, तू दीर्घकाळ पृथ्वीचे रक्षण करशील. त्या रक्षणातून समृद्धी उपभोगशील; धर्मातून त्याचे फळ, देवांमध्ये अमरत्वही प्राप्त करशील.

Verse 37

धरामरान् पर्वसु तर्पयेथाः समीहितं बन्धुषु पूरयेथाः । हितं परस्मै हृदि चिन्तयेथाः मनः परस्त्रीषु निवर्तयेथाः ॥

पुण्यकाळी देव व पितरांना तृप्त कर; नातलगांच्या योग्य इच्छा पूर्ण कर; अंतःकरणात परहिताचा संकल्प ठेव; आणि परस्त्रीपासून मन मागे घे.

Verse 38

यज्ञौरनेकैर्विबुधानजस्त्रमर्थैर्द्विजान् प्रीणय संश्रितांश्च । स्त्रियश्च कामैरतुलैश्चिराय युद्धैश्चारींस्तोṣयितासि वीर ॥

अनेक यज्ञांनी सतत देवांना प्रसन्न कर; धनाने द्विज व आश्रितांना संतुष्ट कर. अनुपम सुखांनी पत्नींना दीर्घकाळ तृप्त ठेव; आणि हे वीरा, धर्म्य युद्धांनी शत्रूंनाही तृप्त कर.

Verse 39

बालो मनो नन्दय बान्धवानां गुरोस्तथाज्ञाकरनैः कुमारः । स्त्रीणां युवा सत्कुलभूषणानां वृद्धो वने वत्स ! वनॆचराणाम् ॥

बालपणी नातलगांची मने आनंदित कर; तरुणपणी ब्रह्मचारी होऊन गुरूची आज्ञा पाळ. तरुण अवस्थेत कुलीन घराण्यांचे भूषण हो; आणि वृद्धपणी, हे पुत्रा, वनवासीयांसह वनात वास कर.

Verse 40

राज्यं कुर्वन् सुहृदो नन्दयेथाः साधून् रक्षंस्तात ! यज्ञैर्यजेथाः । दुष्टान्निघ्रन् वैरिणश्चाजिमध्ये गोविप्रार्थे वत्स ! मृत्युं व्रजेथाः ॥

राज्यकारभार करताना मित्रांना आनंदित ठेव; धर्मिष्ठांचे रक्षण करून, प्रिय पुत्रा, यज्ञ कर. दुष्टांचे दमन करीत आणि रणांगणात शत्रूंना सामोरे जात—गायी व ब्राह्मणांच्या हितासाठी असेल तर, हे बाळा, मृत्यूलाही सामोरे जा.