Adhyaya 75: The Fall and Restoration of Revatī Nakṣatra and the Birth of Raivata Manu

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ तामसमन्वन्तरे चतुःसप्ततितमोऽध्यायः । पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः— मार्कण्डेय उवाच । पञ्चमोऽपि मनुर्ब्रह्मन् रैवतो नाम विश्रुतः । तस्योत्पत्तिं विस्तरशः शृणुष्व कथयामि ते ॥

श्रीमार्कण्डेयपुराणातील तामस मन्वंतरातील चौऱ्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता पंच्याहत्तरावा अध्याय आरंभ होतो. मार्कण्डेय म्हणाले— हे ब्राह्मण, पाचवा मनु ‘रैवत’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; त्याची उत्पत्ती सविस्तर ऐक, मी तुला सांगतो.

Verse 2

ऋषिरासीन्महाभाग ऋतवागिति विश्रुतः । तस्यापुत्रस्य पुत्रोऽभूद्रेवत्यन्ते महात्मनः ॥

ऋतवाक नावाचा एक भाग्यवान ऋषी प्रसिद्ध होता. तो पुत्रहीन असतानाही त्याला रेवत्यंत नावाचा महात्मा पुत्र झाला.

Verse 3

स तस्य विधिवच्चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । तथोपनयनादींश्च स चाशीলোऽभवन्मुने ॥

त्याच्यासाठी जातकर्मादी संस्कार तसेच उपनयनादी विधिपूर्वक केले; पण हे मुने, तो पुत्र दुर्वर्तनशील झाला.

Verse 4

यतः प्रभृति जातोऽसौ ततः प्रभृति सोऽप्यृषिः । दीर्घरोगपरामर्शमवाप मुनिपुङ्गवः ॥

बालक जन्मला त्या क्षणापासून तो मुनिही—मुनिवृषभ—दीर्घकाळच्या व्याधीने ग्रासला गेला।

Verse 5

माता तस्य परामार्तिः कुष्ठरोगादिपीडिता । जगाम स पिता चास्य चिन्तयामास दुःखितः ॥

त्याची माता कुष्ठ व अन्य रोगांनी पीडित होऊन परम दुःखात पडली; आणि त्याचा पिताही व्याकुळ होऊन चिंतेत बुडाला।

Verse 6

किमेतदिति सोऽप्यस्य पुत्रोऽप्यत्यन्तदुर्मतिः । जग्राह भार्यामन्यस्य मुनिपुत्रस्य सम्मुखीम् ॥

‘हे काय?’—असे म्हणत असतानाच, त्याच्या समोरच, अतिदुष्टचित्त त्या पुत्राने दुसऱ्याची पत्नी—मुनिपुत्राची पत्नी—हस्तगत केली।

Verse 7

ततो विषण्णमनसा ऋतवागिदमुक्तवान् । अपुत्रता मनुष्याणां श्रेयसे न कुपुत्रता ॥

मग ऋतवाक् खिन्न मनाने म्हणाला—‘मनुष्यांच्या हितासाठी पुत्रहीनताच श्रेष्ठ; दुष्ट पुत्र मिळण्यापेक्षा।’

Verse 8

कुपुत्रो हृदयायासं सर्वदा कुरुते पितुः । मातुश्च स्वर्गसंस्थांश्च स्वपितॄन् पातयत्यधः ॥

दुष्ट पुत्र नेहमी पित्याच्या हृदयात वेदना निर्माण करतो; तो मातेलाही अधःपात करतो, आणि स्वर्गस्थ आपल्या पितरांनाही।

Verse 9

सुहृदां नोपकाराय पितॄणाञ्च न तृप्तये । पित्रोर्दुःखाय धिग्जन्म तस्य दुष्कृतकर्मणः ॥

तो मित्रांना उपकार करत नाही, ना पितरांना तृप्त करतो; आई-वडिलांच्या दुःखाचे कारण ठरणाऱ्या त्या दुष्कर्मीच्या जन्माला धिक्कार असो।

Verse 10

धन्यास्ते तनया येषां सर्वलोकाभिसंमताः । परोपकारिणः शान्ताः साधुकर्मण्यनुव्रताः ॥

धन्य ते, ज्यांचे पुत्र सर्व लोकांनी मान्य केलेले—परहितकारी, शांत, आणि धर्मकर्मात दृढनिष्ठ असतात।

Verse 11

अनिर्वृतं तथा मन्दं परलोकपराङ्मुखम् । नरकाय न सद्गत्यै कुपुत्रालम्बि जन्मनः ॥

असा जन्म ना आनंददायी ना तेजस्वी; तो परलोकापासून विमुख असतो. दुष्ट पुत्राच्या ओझ्यावर अवलंबून असल्याने तो शुभ गतीकडे नव्हे, नरकाकडे नेतो।

Verse 12

करोति सुहृदां दैन्यमहितानां तथा मुदम् । अकाले च जरां पित्रोः कुपुत्रः कुरुते ध्रुवम् ॥

दुष्ट पुत्र मित्रांना दुःखी करतो आणि शत्रूंना आनंदित करतो; आणि तो निश्चयच आई-वडिलांवर अकाली वार्धक्य आणतो।

Verse 13

मार्कण्डेय उवाच एवṃ सोऽत्यन्तदुष्टस्य पुत्रस्य चरितैर्मुनिः । दह्यमानमनॊवृत्तिर्वृत्तं गर्गमपृच्छत ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—अशा प्रकारे तो मुनि, अत्यंत दुष्ट पुत्राच्या कृत्यांनी मनाने संतप्त होऊन, जे घडले होते ते गार्ग्याला विचारू लागला।

Verse 14

ऋतवागुवाच सुव्रतेन पुरा वेदा गृहीता विधिवन्मया । समाप्य वेदान् विधिवत् कृतो दारपरिग्रहः ॥

ऋतवाक म्हणाला—पूर्वी कठोर व्रत-नियमांनी मी विधिपूर्वक वेदांचे अध्ययन केले; वेद सम्यक् पूर्ण करून मी विधिवत् विवाहात प्रवेश केला।

Verse 15

सदारेण क्रियाः कार्याः श्रौताः स्मार्ता वषट्क्रियाः । न मे न्यूनाः कृताः काश्चिद्यावदद्य महामुने ॥

पत्नीसमवेत मी कर्तव्य कर्मे केली—श्रौत व स्मार्त, वषट्-आहुतींसह; हे महर्षे, आजवर त्यांपैकी एकही कर्म माझ्याकडून न्यूनतेने झालेले नाही।

Verse 16

गर्भाधानविधानॆन न काममनुरुध्यता । पुत्रार्थं जनितश्चायं पुन्नाम्नो बिभ्यता मुने ॥

हे मुने, कामवासनेने नव्हे, तर केवळ गर्भाधान-विधीनुसार पुत्रार्थ हा पुत्र उत्पन्न केला—‘पुत्’ नावाच्या नरकाच्या भयामुळे।

Verse 17

सोऽयं किमात्मदोषेण मम दोषेण वा मुने । अस्मद्दुःखवहो जातो दौःशील्याद् बन्धुशोकदः ॥

हे मुने, हा (पुत्र) त्याच्या दोषाने जन्मला की माझ्या दोषाने—जो आमच्यासाठी शोकाचा भार झाला आहे आणि आपल्या दुष्चरित्राने आमच्या बांधवांना दुःख देणारा ठरला आहे?

Verse 18

रेवत्यन्ते मुनिश्रेष्ठ जातोऽयं तनयस्तव । तेन दुःखाय ते दुष्टे काले यस्मादजायत ॥

हे मुनिश्रेष्ठ, तुमचा हा पुत्र रेवती नक्षत्राच्या शेवटी जन्मला; म्हणून अशुभ काळी जन्मल्यामुळे तो तुमच्या शोकाचे कारण झाला आहे।

Verse 19

न तेऽपचारो नैवास्य मातुर्नायं कुलस्य ते । तस्य दौःशील्यहेतुस्तु रेवत्यन्तमुपागतम् ॥

तुझा काही अपराध नाही, मातेलाही नाही, आणि कुलाचाही दोष नाही। त्या दुराचाराचे कारण मात्र रेवत्यन्तावर येऊन पडले आहे।

Verse 20

ऋतवागुवाच यस्मान्ममैकपुत्रस्य रेवत्यन्तसमुद्भवम् । दौःशील्यमेतत्सा तस्मात् पततामाशु रेवती ॥

ऋतवागु म्हणाला—माझ्या एकमेव पुत्राचा हा दुराचार रेवत्यन्तापासून उत्पन्न झाला आहे; म्हणून रेवती त्या अवस्थेतून शीघ्र पतित होवो।

Verse 21

मार्कण्डेय उवाच तेनैवं व्याहृते शापे रेवत्यृक्षं पपात ह । पश्यतः सर्वलोकस्य विस्मयाविष्टचेतसः ॥

मार्कण्डेय म्हणाला—असा शाप उच्चारला जाताच, सर्व लोक पाहत असताना रेवती-ऋक्ष (अस्वल) पडला; सर्वांची मने विस्मयाने ग्रासली.

Verse 22

रेवत्यृक्षञ्च पतितं कुमुदाद्रौ समन्ततः । भावयामास सहसा वनकन्दरनिर्झरम् ॥

आणि ती रेवती-ऋक्ष कुमुद पर्वतावर पडताच, तत्क्षणी सर्वत्र वने, गुहा आणि सरिता उत्पन्न झाल्या.

Verse 23

कुमुदाद्रिश्च तत्पातात् ख्यातो रैवतकॊऽभवत् । अतीव रम्यः सर्वस्यां पृथिव्यां पृथिवीधरः ॥

आणि त्या पतनामुळे कुमुद पर्वत संपूर्ण पृथ्वीवर ‘रैवतक’ या नावाने प्रसिद्ध झाला—अतिशय सुंदर पर्वत.

Verse 24

तस्यर्क्षस्य तु या कान्तिर्जाता पङ्कजिनी सरः । ततो जज्ञे तदा कन्या रूपेणातीव शोभना ॥

त्या अस्वलाच्या तेजापासून कमळांनी भरलेले एक सरोवर प्रकट झाले; आणि त्यातूनच त्या वेळी अत्यंत सुंदर रूपवती कन्या उत्पन्न झाली.

Verse 25

रेवतीकान्तिसम्भूतां तां दृष्ट्वा प्रमुचो मुनिः । तस्या नाम चकारेत्थं रेवती नाम भागुरे ॥

रेवतीच्या प्रभेतून जन्मलेली तिला पाहून मुनी प्रमुचांनी तिचे नाव ‘रेवती’ असे ठेवले, हे भागुरी.

Verse 26

पोषयामास चैवैतां स्वाश्रमाभ्याससम्भवाम् । प्रमुचः स महाभागस्तस्मिन्नेव महाचले ॥

आपल्या आश्रमाजवळ जन्मलेल्या त्या कन्येचे भाग्यवान मुनी प्रमुचांनी त्या महान पर्वतावरच तेथे पालनपोषण करून संगोपन केले.

Verse 27

तान्तु यौवनिनीं दृष्ट्वा कान्यकां रूपशालिनीम् । स मुनिश्चिन्तमामास कोऽस्या भर्ता भवेदिति ॥

परंतु तिला यौवनात, सौंदर्यसंपन्न पाहून मुनी विचार करू लागले—“हिचा वर कोण होईल?”

Verse 28

एवं चिन्तयतस्तस्य ययौ कालो महान् मुने । न चाससाद सदृशं वरं तस्या महामुनिः ॥

हे मुने, असे विचार करत करत बराच काळ निघून गेला; तरी त्या महातपस्व्यास तिच्यासाठी योग्य वर मिळाला नाही.

Verse 29

ततस्तस्याः वरं प्रष्टुमग्निं स प्रमुको मुनिः । विवेश वह्निशालां वै प्रष्टारं प्राह हव्यभुक् ॥

मग मुनी प्रमुच तिच्यासाठी वर मागण्याची इच्छा धरून अग्निशाळेत प्रवेशले; हविर्भुज अग्नीने प्रश्नकर्त्यास उत्तर दिले।

Verse 30

महाबलो महावीर्यः प्रियवाग् धर्मवत्सलः । दुर्गमो नाम भविता भर्ता ह्यस्य महीपतिः ॥

तो महाबलवान व महापराक्रमी, मधुरभाषी आणि धर्मनिष्ठ असेल; ‘दुर्गम’ नावाचा राजा, पृथ्वीचा अधिपती, तिचा पती होईल।

Verse 31

मार्कण्डेय उवाच । अनन्तरञ्च मृगयाप्रसङ्गेनागतॊ मुने । तस्याश्रमपदं धीमान् दुर्गमः स नराधिपः ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे मुनीश्रेष्ठ, शिकारीच्या वेळी बुद्धिमान राजा दुर्गम त्या आश्रमस्थानी आला।

Verse 32

प्रियव्रतान्वयभवो महाबलपराक्रमः । पुत्रो विक्रमशीलस्य कालिन्दीजठरोद्भवः ॥

तो प्रियव्रतवंशात जन्मलेला, महाबल व पराक्रमयुक्त होता; तो विक्रमशीलाचा पुत्र आणि कालिंदीच्या गर्भातून जन्मलेला होता।

Verse 33

स प्रविश्याश्रमपदं तां तन्वीं जगतीपतिः । अपश्यमानस्तमृषिं प्रियेत्यामन्त्र्य पृष्टवान् ॥

आश्रमपरिसरात प्रवेश करून पृथ्वीपतीने त्या सडपातळ स्त्रीला पाहिले; मुनी न दिसल्याने ‘प्रिये’ असे म्हणत तिला संबोधून त्यांच्याविषयी विचारले।

Verse 34

राजोवाच । क्व गतो भगवाञस्मादाश्रमान्मुनिपुङ्गवः । तं प्रणे तुमिहेच्छामि तत् त्वं प्रब्रूहि शोभने ॥

राजा म्हणाला—या आश्रमातून ते पूज्य ऋषी, मुनिवृषभ, कुठे गेले आहेत? मला त्यांच्याकडे नेले जावे अशी इच्छा आहे; म्हणून, हे सुंदरी, मला सांग.

Verse 35

मार्कण्डेय उवाच । अग्निसालां गतो विप्रस्तच्छ्रुत्वा तस्य भाषितम् । प्रियेत्यामन्त्रणञ्चैव निष्चक्राम त्वरा न्वितः ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—तो ब्राह्मण अग्निशाळेत गेला होता. त्याचे शब्द आणि ‘प्रिय’ असे संबोधन ऐकून तो घाईघाईने लवकर बाहेर आला.

Verse 36

स ददर्श महात्मानं राजानं दुर्गमं मुनिः । नरेन्द्रचिह्नसहितं प्रश्रयावनतं पुरः ॥

ऋषींनी महानात्मा राजा दुर्गमाला पाहिले—राजलक्षणांनी युक्त, नम्रता व आदराने नतमस्तक होऊन समोर उभा होता.

Verse 37

तस्मिन् दृष्टे ततः शिष्यमुवाच स तु गौतमम् । गौतमानी यतां शीघ्रमर्घोऽस्य जगतीपतेः ॥

त्याला पाहून त्यांनी शिष्य गौतमाला म्हटले—“गौतम, लवकर या भूमिपतीसाठी अर्घ्य आण.”

Verse 38

एकस्तावदयं भूपश्चिरकालादुपागतः । जामाता च विशेषेण योग्योर्'घस्य मतो मम ॥

कारण हा राजा फार काळानंतर प्रथमच आला आहे; आणि विशेषतः हा माझा जावई आहे, म्हणून माझ्या मते हा अर्घ्ययोग्य आहे.

Verse 39

मार्कण्डेय उवाच ततः स चिन्तयामास राजा जामातृकारणम् । विवेद च न तन्मौनी जगृहेऽर्घञ्च तं नृपः ॥

मार्कंडेय म्हणाले—मग राजाने जावयाशी संबंधित कारणाचा मनात विचार केला. मौनी ऋषी ते स्वीकारत नाहीत हेही त्याला कळले; म्हणून राजाने तो सत्काराचा अर्घ्य परत घेतला.

Verse 40

तमासनगतं विप्रो गृहीतार्घं महामुनिः । स्वागतं प्राह राजेन्द्रमपि ते कुशलं गृहे ॥

महर्षि ब्राह्मणांनी अर्घ्य स्वीकारून, आसनस्थ राजाला म्हटले—“स्वागत आहे. तुमच्या घरी सर्व कुशल आहे ना?”

Verse 41

कोषे बलेऽथ मित्रेषु भृत्यामात्ये नरेश्वर । तथात्मनि महाबाहो यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

हे नराधिप! तुझ्या कोशात, सैन्यात व मित्रांत; सेवकांत व मंत्र्यांत; आणि सर्वाधार महाबाहु अशा तुझ्या स्वतःमध्येही सर्व कुशल आहे ना?

Verse 42

पत्नी च ते कुशलीनी यत एवाऽनुतिष्ठति । पृच्छाम्यस्यास्ततो नाहं कुशल्योऽपरास्तव ॥

आणि तुझी पत्नी कुशल आहे का—जिच्यामुळे गृहधर्म चालतो? म्हणून मी तिच्याविषयी विचारतो; तुझ्या इतर हितचिंतकांबद्दल (किंवा इतर स्त्रियांबद्दल) मी तसाच प्रश्न करत नाही.

Verse 43

राजोवाच त्वत्प्रसादादकुशलं न क्वचिन्मम सुव्रत । जातकौतूहलश्चास्मि मम भार्यात्र का मुने ॥

राजा म्हणाला—हे सुव्रती! तुमच्या कृपेने माझ्यासाठी कुठेही अमंगल नाही. तरीही मला कुतूहल वाटते—हे ऋषी, इथे माझी ती पत्नी कोण आहे, जिच्याविषयी तुम्ही बोलता?

Verse 44

ऋषिरुवाच रेवती सुमहाभागा त्रैलोक्यस्यापि सुन्दरी । तव भर्या वरारोहा तां त्वं राजन्न वेत्सि किम् ॥

ऋषी म्हणाले—हे राजन्, त्रैलोक्यातही अनुपम सुंदर व परम सौभाग्यवती रेवती ही तुझी पत्नी आहे, अत्यंत मनोहर रूपवती. तू तिला ओळखत नाहीस काय?

Verse 45

राजोवाच सुभद्रां शान्ततनयां कावेरीतनयां विभो । सुराष्ट्रजां सुजातां च कदम्बां च वरूथजाम् ॥

राजा म्हणाला—हे भगवन्, मला सुभद्रा, शान्ततनया, कावेरीतनया, सुराष्ट्रजा, सुजाता तसेच कदम्बा आणि वरूथजा ह्याही ज्ञात आहेत.

Verse 46

विपाठां नन्दिनीं चैव वेद्मि भार्यां गृहे द्विज । तिष्ठन्ति मे न भगवन् रेवतीं वेद्मि कान्वियम् ॥

हे ब्राह्मण, माझ्या घरात विपाठा आणि नंदिनी ह्याही पत्नी आहेत—हे मला माहीत आहे. पण, हे पूज्य, रेवती माझ्याबरोबर राहत नाही; मग ती रेवती कोण, जिला मी ओळखावे?

Verse 47

ऋषिरुवाच प्रियेतिसाम्प्रतं येयं त्वयोक्ता वरवर्णिनी । किं विस्मृतन्ते भूपाल श्लाघ्येयं गृहिणी तव ॥

ऋषी म्हणाले—आत्ताच तूच तिला ‘प्रिया’ असे म्हणाला होतास, ही श्रेष्ठ तेजस्विनी स्त्री। हे भूमिपाल, तू तिला का विसरलास? तुझी ही पत्नी स्तुतीस पात्र आहे.

Verse 48

राजोवाच सत्यमुक्तं मया किन्तु भावो दुष्टो न मे मुने । नात्र कोपं भवान् कर्तुमर्हत्यस्मासु याचितः ॥

राजा म्हणाला—मी जे बोललो ते सत्य आहे; तरीही, हे मुनिवर, माझा हेतू पापी नाही. या विषयात आमच्यावर राग करू नका—मी आपल्याला विनवितो.

Verse 49

ऋषिरुवाच तत्त्वं ब्रवीषि भूपाल ! न भावस्तव दूषितः । व्याजहार भवान् एतद् वह्निना नृप चोदितः ॥

ऋषी म्हणाले—हे भूमिपाल, तू सत्य बोललास; तुझा हेतू निर्मळ आहे. हे राजन्, अग्नीच्या प्रेरणेने तू हे वचन उच्चारलेस.

Verse 50

मया पृष्टो हुतवहः कोऽस्या भर्तेति पार्थिव । भविता तेन चाप्युक्तो भवान् एव अद्य वै वरः ॥

हे राजन्, मी हुतवाह (अग्नी) यास विचारले—‘हिचा पती कोण होईल?’ तो म्हणाला—‘आज तूच तिचा वर आहेस.’

Verse 51

तद्गृह्यतां मया दत्ता तुभ्यं कन्या नराधिप । प्रियेत्यामन्त्रिता चेयं विचारं कुरुषे कथम् ॥

म्हणून तिला स्वीकार कर; हे राजन्, मी ही कन्या तुला अर्पण केली आहे. आणि तिलाही ‘प्रिये’ असे संबोधले गेले आहे (तिनेही मान्यता दिली आहे). मग तू अजूनही का संकोच करतोस व विचार करतोस?

Verse 52

मार्कण्डेय उवाच ततोऽसावभवन् मौनी तेनोक्तः पृथिवीपतिः । ऋषिस्तथोद्यता कर्तुं तस्या वैवाहिकं विधिम् ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—मग राजा, असे संबोधिल्यावर, मौन झाला. आणि ऋषींनी तिचे विवाहसंस्कार करण्यास आरंभ केला.

Verse 53

तमुद्यतं सा पितरं विवाहाय महामुने । उवाच कन्या यत्किञ्चित् प्रश्रयावनतानना ॥

हे महामुने, वडील विवाहासाठी सज्ज आहेत असे पाहून ती कन्या लज्जेने मुख खाली घालून, विनयाने थोडेसे बोलली.

Verse 54

यदि मे प्रीतिमांस्तात प्रसीदं कर्तुमर्हसि । रेवत्यृक्षे विवाहं मे तत्करोतु प्रसादितः ॥

पित्या, जर तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि मला अनुग्रह द्यावयाचा असेल, तर कृपा करून रेवती नक्षत्रात माझा विवाह करून द्या।

Verse 55

ऋषिरुवाच रेवत्यृक्षं न वै भद्रे चन्द्रयोगि व्यवस्थितम् । अन्यानि सन्ति ऋक्षाणि सुभ्रु वैवाहिकानि ते ॥

ऋषी म्हणाले—हे सुमुखी, या विधीसाठी चंद्रयोगात रेवती योग्य रीतीने स्थित नाही। हे सुभ्रू, विवाहासाठी इतर नक्षत्रे योग्य आहेत।

Verse 56

कन्योवाच तात तेन विना कालो विफलः प्रतिभाति मे । विवाहो विफले काले मद्विधायाः कथं भवेत् ॥

कन्या म्हणाली—पित्या, रेवतीशिवाय मला काळ निष्फळ वाटतो. निष्फळ काळात माझ्यासारखीचा विवाह कसा होईल?

Verse 57

ऋषिरुवाच ऋतवागिति विख्यातस्तपस्वी रेवतीं प्रति । चकार कोपं क्रुद्धेन तेनर्क्षं विनिपातितम् ॥

ऋषी म्हणाले—ऋतवाक् नावाचा एक तपस्वी रेवतीवर क्रुद्ध झाला; आणि क्रोधाने त्याने त्या नक्षत्राला पातित केले।

Verse 58

मया चास्मै प्रतिज्ञाता भार्येति मदिरेक्षणा । न चेच्छसि विवाहं त्वं सङ्कटं नः समागतम् ॥

आणि मी या कृष्णलोचना कन्येला त्याची पत्नी म्हणून त्याला देण्याचे वचन दिले होते. तू विवाह इच्छित नसशील, तर आपल्यावर मोठे संकट आले आहे।

Verse 59

कन्योवाच ऋतवाक् स मुनिस्तात किमेवं तप्तवांस्तपः । न त्वया मम तातेन ब्रह्मबन्धोः सुतास्मि किम् ॥

कन्या म्हणाली—पित्या, तो ऋतवाक् ऋषी इतके घोर तप का करीत आहे? माझ्या पित्याने त्याला हे सांगितले नाही काय की मी ‘ब्रह्मबंधु’ (फक्त जन्माने ब्राह्मण) याची कन्या आहे?

Verse 60

ऋषिरुवाच ब्रह्मबन्धोः सुता न त्वं बाले नैव तपस्विनः । सुता त्वं मम यो देवान् कर्तुमन्यान् समुत्सहे ॥

ऋषी म्हणाले—वत्से, तू केवळ ‘ब्रह्मबंधु’ची कन्या नाहीस, ना तपशून्य पुरुषाची. तू माझी कन्या आहेस; कारण मी माझ्या शक्तीने इतर देवतांनाही उत्पन्न करण्यास समर्थ आहे.

Verse 61

कन्योवाच तपस्वी यदि मे तातस् तत् किमृक्षमिदं दिवि । समारोप्य विवाहो मे तदृक्षे क्रियते न तु ॥

कन्या म्हणाली—पित्या, तो खरोखर तपस्वी असेल तर आकाशातील हे नक्षत्र (ऋक्ष) काय आहे? ते वर उचला (स्थान बदला), म्हणजे माझा विवाह त्या नक्षत्राखाली होईल.

Verse 62

ऋषिरुवाच एवं भवतु भद्रन्ते भद्रे प्रीतिमती भव । आरोपयामीन्दुमार्गे रेवत्यृक्षं कृते तव ॥

ऋषी म्हणाले—तथास्तु, शुभे। हे आर्ये, आनंदित हो. तुझ्यासाठी मी रेवती नक्षत्र चंद्रमार्गावर उचलून स्थापीन.

Verse 63

मार्कण्डेय उवाच ततस्तपः प्रभावेण रेवत्यृक्षं महामुनिः । यथापूर्वं तथा चक्रे सोमयोगी द्विजोत्तम ॥

मार्कंडेय म्हणाले—मग त्या महर्षींनी तपोबलाने—द्विजश्रेष्ठ व सोमयोगाचा साधक—रेवती नक्षत्र इच्छित रीतीने यथायोग्य रचून ठेवले.

Verse 64

विवाहञ्चैव दुहितुर्विधिवद् मन्त्रयोगिनम् । निष्पाद्य प्रीतिमान् भूयो जामातारमथाब्रवीत् ॥

मंत्रविद्येत निपुण अशा त्या पुरुषाशी कन्येचा विवाह विधिपूर्वक पूर्ण करून, संतुष्ट होऊन तो पुन्हा जावयास संबोधू लागला।

Verse 65

औद्वाहिकान्ते भूपाल कथ्यतां किं ददाम्यहम् । दुर्लभ्यमपि दास्यामि ममाप्रतिहतं तपः ॥

विवाहविधीच्या समाप्तीवर मुनी म्हणाले— “हे राजन्, सांग; मी तुला काय देऊ? दुर्लभ असले तरी देईन, कारण माझे तप अविघ्न आहे।”

Verse 66

राजोवाच मनोः स्वायम्भुवस्याहमुत्पन्नः सन्ततौ मुने । मन्वन्तराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाद् वृणोम्यहम् ॥

राजा म्हणाला— “भगवन्, मी स्वायंभुव मनूच्या वंशात जन्मलो आहे. आपल्या कृपेने मला असा पुत्र हवा आहे जो एका मन्वंतराचा अधिपती होईल।”

Verse 67

ऋषिरुवाच भविष्यत्येष ते कामो मनुस्त्वत्तनयो महीम् । सकलां भोक्ष्यते भूप धर्मविच्च भविष्यति ॥

मुनी म्हणाले— “तुझी ही इच्छा पूर्ण होईल. तुझा पुत्र मनु होईल; हे राजन्, तो संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करील आणि धर्मज्ञ असेल।”

Verse 68

मार्कण्डेय उवाच तामादाय ततो भूपः स्वमेव नगरं ययौ । तस्मादजायत सुतो रेवत्याः रैवतो मनुः ॥

मार्कण्डेय म्हणाले— मग राजा तिला घेऊन आपल्या नगरास परत गेला. तिच्यापासून (रेवतीपासून) एक पुत्र झाला— रैवत मनु।

Verse 69

समेतः सकलैर्धर्मैर्मानवैः पराजितः । विज्ञाताखिलशास्त्रार्थो वेदविद्यार्थशास्त्रवित् ॥

तो सर्व धर्मांनी संपन्न होता आणि मनुष्यांमध्ये अजेय मानला जात असे। तो सर्व शास्त्रांचे अर्थतत्त्व जाणणारा, वेद, विद्या व ग्रंथांच्या अभिप्रायाचा ज्ञाता होता।

Verse 70

तस्य मन्वन्तरे देवान् मुनिदेवेन्द्रपार्थिवान् । कथ्यमानान् मया ब्रह्मन् निबोध सुसमाहितः ॥

हे ब्राह्मण! त्या मन्वंतरात मी देव, ऋषी, इंद्र आणि राजे (पार्थिव) यांचे वर्णन करीत आहे; ते तू पूर्ण सावधपणे ऐक।

Verse 71

सुमेधसस्तत्र देवास्तथा भूपतयो द्विज । वैकुण्ठश्चामिताभश्च चतुर्दश चतुर्दश ॥

हे द्विजोत्तम! तेथे देव ‘सुमेधस’ म्हणून ओळखले जात आणि राजेही तसेच; त्यांत वैकुंठ व अमिताभ—हे समूह चौदा-चौदा संख्येने सांगितले आहेत।

Verse 72

तेषां देवगणानान्तु चतुर्णामपि चेश्चरः । नाम्ना विभुरभूदिन्द्रः शतयज्ञोपलक्षकः ॥

आणि त्या देवांच्या चार गटांचा स्वामी ‘विभु’ नावाचा इंद्र होता; तो शंभर यज्ञांच्या अनुष्ठानामुळे विशेष मानला गेला आहे।

Verse 73

हिरण्यलोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथापरः । वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः ॥

हिरण्यलोमा, वेदश्री आणि ऊर्ध्वबाहु; वेदबाहु, सुधामा व महर्षी पर्जन्य—हेही त्यांच्यात नामाने सांगितले आहेत।

Verse 74

वसिष्ठश्च महाभागो वेदवेदान्तपारगः । एते सप्तर्षयश्चासन् रैवतस्यान्तरे मनोः ॥

आणि वेद-वेदान्तात पारंगत, महाभाग्यवान वसिष्ठ—हे रैवत मनूच्या मन्वंतरातील सप्तर्षी होत.

Verse 75

बलबन्धुर्महावीर्यः सुयष्टव्यस्तथापरः । सत्यकाद्यास्तथैवासन् रैवतस्य मनोः सुताः ॥

बलबंधु, महावीर्य तसेच सुयष्टव्य; आणि सत्यक इत्यादी—हे रैवत मनूचे पुत्र होते.

Verse 76

रैवतान्तास्तु मनवः कथिता ये मया तव । स्वायम्भुवाश्रया ह्येते स्वारोचिषमृते मनुम् ॥

अशा रीतीने रैवतपर्यंतचे मनू मी तुला सांगितले. हे सर्व स्वायंभुवाशी संबंधित आहेत—स्वारोचिष मनू वगळता.

Verse 77

य एषां शृणुयान्नित्यं पठेदाख्यानमुत्तमम् । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लोकं प्राप्नोत्यभीप्सितम् ॥

जो हा उत्तम आख्यान नित्य ऐकतो किंवा पठण करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन इच्छित लोक प्राप्त करतो.