Adhyaya 54: Cosmography of Jambudvipa: Continents, Oceans, Varshas, and Mount Meru

Verse 1

कrauष्टुकिरुवाच । कति द्वीपाः समुद्राः वा पर्वताः वा कति द्विज । कियन्ति चैव वर्षाणि तेषां नद्यश्च का मुने ॥

क्रौष्टुकी म्हणाला—हे द्विज! किती द्वीप, किती समुद्र आणि किती पर्वत आहेत? तसेच किती वर्षे (प्रदेश) आहेत, आणि त्यांच्या नद्या कोणत्या, हे मुने?

Verse 2

महाभूतप्रमाणं च लोकालोकं तथैव च । पर्यासं परिमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः अपि ॥

तसेच महाभूतांची मापे, लोकालोक (लोक व अंधकाराची सीमा), जगताची परिघ व विस्तार, आणि चंद्र-सूर्यांच्या गतीमार्गांबद्दलही सांगा.

Verse 3

एतत् प्रब्रूहि मे सर्वं विस्तरेण महामुने ॥

हे महर्षे, हे सर्व मला सविस्तरपणे सांगून स्पष्ट करा.

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्रशो द्विज । तस्या हि स्थानमखिलं कथयामि शृणुष्व तत् ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—हे द्विज! पृथ्वीचा संपूर्ण विस्तार रुंदीने ‘दीडशे कोटी’ (योजन) आहे. आता तिची सर्व मांडणी/रचना मी पूर्णपणे वर्णन करीन—ऐक.

Verse 5

ये ते द्वीपा मया प्रोक्ता जम्बूद्वीपादयो द्विज । पुष्करान्ता महाभाग शृण्वेषां विस्तरं पुनः ॥

हे द्विज, हे भाग्यवान! मी पूर्वी सांगितलेले द्वीप—जंबूद्वीपापासून पुष्करपर्यंत—आता त्यांचे सविस्तर वर्णन पुन्हा ऐक.

Verse 6

द्वीपात् तु द्विगुणो द्वीपो जम्बुः प्लक्षोऽथ शाल्मलः । कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करद्वीप एव च ॥

प्रत्येक द्वीप हा पूर्वीच्या द्वीपापेक्षा दुप्पट परिमाणाचा आहे—जंबूद्वीप, प्लक्षद्वीप, त्यानंतर शाल्मल, कुश, क्रौंच, शाक आणि पुष्करद्वीप।

Verse 7

लवणेक्षु-सुरा-सर्पिर्दधि-दुग्ध-जलाब्धिभिः । द्विगुणैर्द्विगुणैर्वृद्ध्या सर्वतः परिवेष्टिताः ॥

ते सर्व बाजूंनी लवण, इक्षुरस, सुरा, घृत, दही, क्षीर आणि मधुर जल यांच्या समुद्रांनी वेढलेले आहेत; प्रत्येक पुढील समुद्र हा आधीच्या समुद्रापेक्षा दुप्पट वाढतो।

Verse 8

जम्बुद्वीपस्य संस्थानं प्रवक्ष्येऽहं निबोध मे । लक्षमेकं योजनानां वृत्तौ विस्तारदैर्घ्यतः ॥

मी जंबूद्वीपाची रचना वर्णन करीन; माझे वचन ऐका। त्याचा परिघ एक लक्ष योजनांचा आहे, तसेच त्याची रुंदी व लांबीही तितकीच आहे।

Verse 9

हिमवान् हेमकूटश्च ऋषभो मेरुरेव च । नीलः श्वेतस्तथा शृङ्गी सप्तास्मिन् वर्षपर्वताः ॥

हिमवान, हेमकूट, ऋषभ आणि मेरु; नील, श्वेत आणि शृंगी—हे या (जंबूद्वीपातील) सात वर्ष-पर्वत आहेत।

Verse 10

द्वौ लक्षयोजनायामौ मध्ये तत्र महाचलौ । तयोर्दक्षिणतो यौ तु यौ तथोत्तरतो गिरी ॥

मध्यभागी दोन महान पर्वत आहेत; प्रत्येकाची लांबी दोन लक्ष योजनांची आहे. आणि जे पर्वत त्यांच्या दक्षिणेस आहेत, तसेच जे त्यांच्या उत्तरेस आहेत—

Verse 11

दशभिर्दशभिर्न्यूनैः सहस्रैस्तैः परस्परम् । द्विसाहस्त्रोच्छ्रयाः सर्वे तावद्विस्तारिणश्च ते ॥

ते परस्पर दहा हजार योजनांनी विभक्त असून, क्रमाने प्रत्येक दहा योजनांनी कमी आहे. ते सर्व दोन हजार योजन उंच असून, रुंदीही समान मापाची आहे.

Verse 12

समुद्रान्तः प्रविष्टाश्च षडस्मिन् वर्षपर्वताः । दक्षिणोत्तरतो निम्ना मध्ये तुङ्गायता क्षितिः ॥

या वर्ष-पर्वतांपैकी सहा समुद्रात प्रवेश करतात. भूमी दक्षिण व उत्तर दिशेकडे नीच असून, मध्यभागी उंच उठून विस्तृत पसरलेली आहे.

Verse 13

वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि त्रीणि वर्षाणि चोत्तरे । इलावृतं तयोर्मध्ये चन्द्रार्धाकारवत् स्थितम् ॥

या (विश्व) वेदीभूमीच्या दक्षिणार्धात तीन प्रदेश आहेत आणि उत्तरार्धातही तीन प्रदेश आहेत. त्यांच्या मध्ये अर्धचंद्राकार रूपाने इलावृत स्थित आहे.

Verse 14

ततः पूर्वेण भद्राश्वं केतुमालञ्च पश्चिमे । इलावृतस्य मध्ये तु मेरुः कनकपर्वतः ॥

त्याच्या पूर्वेस भद्राश्व आणि पश्चिमेस केतुमाल आहे. इलावृताच्या मध्यभागी सुवर्ण पर्वत मेरू स्थित आहे.

Verse 15

चतुरशीतिसाहस्रस्तस्योच्छ्रायो महागिरेः । प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तीर्णः षोडशैव तु ॥

त्या महान पर्वताची उंची चौर्‍याऐंशी हजार योजन आहे. तो सोळा हजार योजन खाली (पृथ्वीमध्ये) प्रवेशलेला असून, त्याची रुंदीही सोळा हजार योजनच आहे.

Verse 16

शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । शुक्लः पीतो ’सितो रक्तः प्राच्यादिषु यथाक्रमम् ॥

हे शराव (उथळ पात्र) आकाराचे असल्यामुळे शिखरावर बत्तीस (माप) इतके विस्तारते. पूर्वादी दिशांत अनुक्रमे श्वेत, पीत, कृष्ण व रक्त असे वर्ण आहेत.

Verse 17

विप्रो वैश्यस्तथा शूद्रः क्षत्रियश्च स्ववर्णतः । तस्योपरि तथैवाष्टौ पुर्यो दिक्षु यथाक्रमम् ॥

दिशांमध्ये आपापल्या वर्णानुसार ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र व क्षत्रिय असे स्थित आहेत. त्याच्या वर, त्याचप्रमाणे दिशांमध्ये योग्य क्रमाने आठ नगरे आहेत.

Verse 18

इन्द्रादिलोकपालानां तन्मध्ये ब्रह्मणः सभा । योजनानां सहस्राणि चतुर्दश समुच्छ्रिता ॥

इंद्रादी लोकपालांच्या मध्यभागी ब्रह्मदेवांचे सभाभवन आहे. ते चौदा हजार योजन उंचीपर्यंत उभे आहे.

Verse 19

अयुतोच्छ्रायास्तस्याधस्तथा विष्कम्भवर्वताः । प्राच्यादिषु क्रमेणैव मन्दरो गन्धमादनः ॥

त्याच्या खाली दहा हजार योजन उंच पर्वत आधाररूपाने आहेत. पूर्वादी दिशांत क्रमाने मंदर, गंधमादन (इत्यादी) आहेत.

Verse 20

विपुलश्च सुपार्श्वश्च केतुपादपशोभिताः । कदम्बो मन्दरे केतुर् जम्बुवा गन्धमादने ॥

विपुल व सुपार्श्व हे केतु-वृक्षाने अलंकृत आहेत. मंदरावर कदंब-वृक्ष आहे; गंधमादनावर जंबू-वृक्ष आहे.

Verse 21

विपुले च तथाश्वत्थः सुपार्श्वे च वटो महान् । एकादशशतायामा योजनानामिमे नगाः ॥

विपुल पर्वतावरही पवित्र अश्वत्थ (पिंपळ) आहे आणि सुपार्श्वावर महान वट (वड) आहे. हे पर्वत अकराशे योजनांपर्यंत विस्तारलेले आहेत.

Verse 22

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । आनीलनिषधौ प्राप्तौ परस्परनिरन्तरौ ॥

पूर्व दिशेला जठर आणि देवकूट हे दोन पर्वत सांगितले आहेत. तेथेच आनील व निषध हेही कोणताही अवकाश न ठेवता परस्पर लागून स्थित आहेत.

Verse 23

निषधः पारियात्रश्च मेरोः पार्श्वे तु पश्चिमे । यथा पूर्वौ तथाचैतावानीलनिषधायतौ ॥

मेरूच्या पश्चिम बाजूस निषध आणि पारियात्र हे आहेत. पूर्वेकडील त्या दोन पर्वतांप्रमाणेच हे दोन्हीही आनील व निषध यांच्याइतकेच विस्तारमान आहेत.

Verse 24

कैलासो हिमवांश्चैव दक्षिणेन महाचलौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तरव्यवस्थितौ ॥

दक्षिणेस कैलास आणि हिमवान हे दोन महान पर्वत आहेत. हे दोन्ही पूर्व-पश्चिम पसरलेले असून वर्ण-प्रदेशांच्या मध्ये विभागरेषेसारखे स्थित आहेत.

Verse 25

शृङ्गवान् जारुधिश्चैव तथैवोत्तरपर्वतौ । यतैव दक्षिणे तद्वदर्णप्वान्तरव्यवस्थितौ ॥

उत्तरेसही शृंगवान आणि जारुधि हे दोन पर्वत सांगितले आहेत. दक्षिणेस जसे, तसेच हेही वर्ण-प्रदेशांच्या मध्ये सीमारेषेसारखे स्थित आहेत.

Verse 26

मर्यादापर्वताः ह्येते कथ्यन्तेऽष्टौ द्विजोत्तम । हिमवद्धेमकूटादिपर्वतानां परस्परम् ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, हिमवत् व हेमकूट इत्यादी परस्परांच्या स्थितीनुसार स्थित असे हे आठ मर्यादा-पर्वत सांगितले आहेत।

Verse 27

नवयोजनसाहस्रं प्रागुदग्दक्षिणोत्तरम् । मेरोरिलावृते तद्वदन्तरे वै चतुर्दिशम् ॥

पूर्व, उत्तर, दक्षिण व पश्चिम दिशांना नऊ हजार योजन विस्तार आहे; तसेच मेरूच्या भोवती इलावृताच्या अंतर्गत चारही दिशांच्या मधल्या प्रदेशांतही तितकाच आहे।

Verse 28

फलानि यानि वै जम्ब्वाः गन्धमादनपर्वते । गजदेहप्रमाणानि पतन्ति गिरिमूर्धनि ॥

गंधमादन पर्वतावर जंबू वृक्षाची फळे—प्रत्येक हत्तीच्या देहाएवढी—पर्वतशिखरावर पडतात।

Verse 29

तेषां स्त्रावात् प्रभवति ख्याता जम्बूनदीति वै । यत्र जाम्बूनदं नाम कनकं सम्प्रजायते ॥

त्या फळांच्या वाहत्या रसापासून ‘जंबूनदी’ नावाची प्रसिद्ध नदी उत्पन्न होते; तेथे ‘जांबूनद’ नावाचे सुवर्ण निर्माण होते।

Verse 30

सा परिक्रम्य वै मेरुं जम्बूमूलं पुनर्नदी । विशति द्विजशार्दूल पीयमाना जनैश्च तैः ॥

ती नदी मेरू पर्वताची परिक्रमा करून पुन्हा जंबू (वृक्ष)च्या मुळाशी परत येते व त्यात प्रवेश करते; हे द्विजव्याघ्र, तेथील जीव ती पितात।

Verse 31

भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितिः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे ॥

भद्राश्वात विष्णु अश्वशिरा रूपाने प्रकट होतो; भारतवर्षात तो कूर्मरूपाने वास करतो; केतुमालात वराहरूपाने; आणि उत्तर प्रदेशात मत्स्यरूप धारण करतो।

Verse 32

तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुष्वपि द्विजश्रेष्ठ ग्रहाभिभवपाठकाः ॥

त्या प्रदेशांत नक्षत्रांच्या विन्यासानुसार क्षेत्रांची क्रमबद्ध रचना ठरलेली आहे; आणि त्या चौघांतही, हे द्विजश्रेष्ठा, ग्रहांच्या अतिप्रभावांचे अर्थ लावणारे पाठक-ज्ञाते आहेत।