Adhyaya 62: The Fire-God Enters the Brahmin Youth; Varuthini’s Love-Sickness and Kali’s Disguise

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ ब्राह्मणवाक्यम् नामैकषष्टितमोऽध्यायः । द्विषष्टितमोऽध्यायः—६२ मार्कण्डेय उवाच । एवंतु वदतस्तस्य द्विजपुत्रस्य पावकः । गार्हपत्यः शरीरे तु सन्निधानमथाकरॊत् ॥

मार्कंडेय म्हणाले—तो ब्राह्मणपुत्र असे बोलत असता, गार्हपत्यरूप पवित्र अग्नीने तेव्हा त्याच्याच देहात आपले स्थान स्थापन केले।

Verse 2

तेन चाधिष्ठितः सोऽथ प्रभामण्डलमध्यगः । व्यदीपयत तं देशं मूर्तिमानिव हव्यवाट् ॥

त्या अग्नीने आविष्ट होऊन तो तेजोमंडलात उभा राहिला आणि त्या सर्व स्थळाला प्रकाशमान करू लागला, जणू अग्नीच मूर्तिमान झाला होता।

Verse 3

तस्यास्तु सुतरां तत्र तादृग्रूपे द्विजन्मनि । अनुरागोऽभवद्विप्रं पश्यन्त्या देवयोषितः ॥

परंतु त्या दिव्य कन्येने तेथे त्या ब्राह्मणयुवकाला अशा रूपात पाहताच त्याच्याविषयी तीव्र अनुराग उत्पन्न झाला।

Verse 4

ततः सोऽधिष्ठितस्तेन हव्यवाहेन तत्क्षणात् । यथापूर्वं तथा गन्तुं प्रवृत्तो द्विजनन्दनः ॥

मग त्या अग्नीने आविष्ट झालेला ब्राह्मणपुत्र त्वरितच पूर्वीप्रमाणे पुढे जाण्यास निघाला।

Verse 5

जगाम च त्वरायुक्तस्तया देव्याः निरीक्षितः । आदृष्टिपातात्तन्वङ्ग्या निश्वासोत्कम्पिकन्धरम् ॥

तो वेगाने पुढे गेला; परंतु त्या दिव्य कन्येची दृष्टि पडताच—त्या सुकुमारांगिनीच्या कटाक्षपाताने—त्याचा कंठ निःश्वासांनी कंपित झाला।

Verse 6

ततः क्षणेनैव तदा निजगेहमवाप्य सः । यथाप्रोक्तं द्विजश्रेष्ठश्चकार सकलाः क्रियाः ॥

मग क्षणातच तो आपल्या घरी पोहोचला; आणि त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने शास्त्रविधीनुसार सर्व विधी यथाविधि पार पाडले।

Verse 7

अथ सा चारुसर्वाङ्गी तत्रासक्तात्ममानसा । निश्वासपरमा निन्ये दिनशेषं तथा निशाम् ॥

मग ती सुललितांगिनी कन्या, ज्याचे मन-हृदय त्याच्याकडे आसक्त झाले होते, दिवसाचा उरलेला भाग आणि रात्रही प्रायः निःश्वासांतच घालवू लागली।

Verse 8

निश्वसन्त्यनवद्याङ्गी हाहेति रुदती मुहुः । मन्दभाग्येति चात्मानं निनिन्द मदिरेक्षणा ॥

निःश्वास टाकीत ती निर्दोषांगी हरिणाक्षी कन्या वारंवार ‘हाय! हाय!’ म्हणत रडू लागली; आणि स्वतःला दोष देत म्हणाली—‘मी दुर्भाग्यवती आहे।’

Verse 9

न विहारे न चाहारे रमणीयॆ न वा वने । न कन्दरॆषु रम्यॆषु सा बबन्ध तदा रतिम् ॥

मग तिला ना क्रीडेत, ना भोजनात, ना रम्य वनात, ना मनोहर गुहांत आनंद मिळाला; तिची प्रीती कुठेही बांधली जाईना।

Verse 10

चकार रममाणे च चक्रवाकयुगे स्पृहाम् । मुक्ता तेन वरारोहा निनिन्द निजयौवनम् ॥

चक्रवाक पक्ष्यांचे युगुल एकत्र क्रीडा करीत आहे असे पाहून ती सुहिपा स्त्री विरह-आकांक्षेने व्याकुळ झाली; त्या भावाने संयम सुटताच तिने आपल्या यौवनालाच धिक्कारले।

Verse 11

क्वागताहमिमं शैलं दुष्टदैवबलात्कृता । क्व च प्राप्तः स मे दृष्टेर्गोचरं तादृशो नरः ॥

मी कुठे येऊन पोहोचले—या पर्वतावर—क्रूर दैवाच्या बळाने ढकलली जाऊन? आणि जो असा पुरुष माझ्या दृष्टीच्या कक्षेत आला होता, तो आता कुठे गेला?

Verse 12

यद्यद्य स महाभागो न मे सङ्गमुपैष्यति । तत्कामाग्निरवश्यं मां क्षपयिष्यति दुःसहः ॥

तो श्रेष्ठ पुरुष माझ्याशी मिलनास आला नाही, तर असह्य कामाग्नी निश्चयच मला भस्म करील।

Verse 13

रमणीयमभूद्यत्तत्पुंस्कोकिलनिनादितम् । तेन हीनन्तदेवैतद्दहतीवाद्य मामलम् ॥

तो उपवन रम्य होता, नर-कोकिळांच्या कूजनाने निनादलेला; पण त्याच्या वियोगाने तेच रमणीय रूप आज मला जणू पुरेसे जाळीत आहे।

Verse 14

मार्कण्डेय उवाच इथ्थं सा मदनाविष्टा जगाम मुनिसत्तम । ववृधे च तदा रागस्तस्यास्तस्मिन् प्रतिक्षणम् ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ, अशा रीतीने ती प्रेमाविष्ट होऊन विलाप करीत राहिली; आणि मग त्याच्याविषयीचा तिचा अनुराग क्षणोक्षणी वाढत गेला।

Verse 15

कलिर्नाम्ना तु गन्धर्वः सानुरागो निराकृतः । तया पूर्वमभूत्सोऽथ तदवस्थां ददर्श ताम् ॥

तेव्हा काली नावाचा गंधर्व, ज्याला तिने पूर्वी प्रेम असूनही नाकारले होते, तिला त्या अवस्थेत पाहू लागला।

Verse 16

स चिन्तयामास तदा किं न्वेषा गजगामिनी । निश्वासपवनम्लाना गिरावत्र वरूथिनी ॥

तो विचार करू लागला—‘ही गजगामिनी स्त्री पर्वतावर येथे का अशी फिकी व खंगलेली, उसासांच्या वाऱ्याने म्लान व शिथिल झाली आहे?’

Verse 17

मुनिशापकृता किंनु केनचित् किं विमानिता । वाष्पवारिपरिक्लिन्नमियं धत्ते यतो मुखम् ॥

‘ती एखाद्या मुनीच्या शापाने बाधित झाली आहे का, की कुणी तिचा अपमान केला आहे? कारण तिचे मुख अश्रुजलाने भिजलेले आहे।’

Verse 18

ततः स दध्यौ सुचिरं तमर्थं कौतुकात् कलिः । ज्ञातवांश्च प्रभावेण समाधेः स यथातथम् ॥

मग कालीने कुतूहलाने त्या विषयाचा दीर्घ काळ विचार केला; आणि समाधीच्या बळाने ते जसे घडले तसेच अचूक जाणले।

Verse 19

पुनः स चिन्तयामास तद्विज्ञाय मुनेः कलिः । ममोपपादितं साधु भाग्यैरेतत्पुराकृतैः ॥

पुन्हा कालीने, जणू मुनीच्या वचनाप्रमाणे जाणून, विचार केला—‘पूर्वकृत कर्मांपासून उत्पन्न झालेल्या भाग्याने माझ्यासाठी हे उत्तम रीतीने जुळविले आहे।’

Verse 20

मयैषा सानुरागेण बहुशः प्रार्थिता सती । निराकृतवती सेयमद्य प्राप्या भविष्यति ॥

मी स्नेहाने वारंवार या साध्वी स्त्रीची विनंती केली; तिने मला नाकारले तरी आज ती निश्चयच माझ्या प्राप्तीला येईल।

Verse 21

मानुषे सानुरागेयं तत्र तद्रूपधारिणि । रंस्यते मय्यसंदिग्धं किं कालेन करोमि तत् ॥

मी जेव्हा तिथे मनुष्यरूप धारण करीन, तेव्हा स्नेहाने परिपूर्ण ही स्त्री निश्चयच माझ्याशी रमेल. मग काळाची वाट पाहण्याची (विलंबाची) काय गरज?

Verse 22

मार्कण्डेय उवाच आत्मप्रभावेण ततस्तस्य रूपं द्विजन्मनः । कृत्वा चचार यत्रास्ते निषण्णा सा वरूथिनी ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर त्याने आपल्या शक्तीने त्या द्विज पुरुषाचे रूप धारण केले आणि जिथे वरूथिनी बसली होती तिथे गेला।

Verse 23

सा तं दृष्ट्वा वरारोहा किञ्चिदुत्फुल्ललोचना । समेत्य प्राह तन्वङ्गी प्रसीदेति पुनः पुनः ॥

त्याला पाहून ती सुश्रोणी स्त्री, डोळे किंचित उजळून, जवळ आली आणि ती तन्वंगी वारंवार म्हणाली—“प्रसन्न व्हा.”

Verse 24

त्वया त्यक्ता न सन्देहः परित्यक्ष्यामि जीवितम् । तत्राधर्मः कष्टतरोः क्रियालोपो भविष्यति ॥

जर तू मला सोडून दिलेस तर—निःसंशय—मी प्राणत्याग करीन. मग तिथे अधिक कठोर अधर्म उभा राहील आणि विधी-कर्मे व कर्तव्ये दुर्लक्षित होतील।

Verse 25

मया समेत्य रम्येऽस्मिन् महाकन्दरकन्दरे । मत्परित्राणजं धर्ममवश्यं प्रतिपत्स्यसे ॥

माझ्यासह या रम्य महान् गुहा-गर्तेत ये; माझ्या संरक्षणातून उत्पन्न झालेला धर्म तू निश्चयाने आचरशील।

Verse 26

आयुषः सावशेषं मे नृणमस्ति महामते । निवृत्तस्तेन नूनं त्वं हृदयाह्लादकारकः ॥

हे महात्मन्, जोवर माझे प्राण आहेत तोवर मनुष्यांप्रती माझे ऋण शिल्लक आहे; म्हणून तूच निश्चय माझ्या हृदयातील आनंदाचा कर्ता आहेस।

Verse 27

कलिरुवाच किं करोमि क्रियाहानिर्भवत्यत्र सतो मम । त्वमप्येवंविधं वाक्यं ब्रवीषि तनुमध्यमे ॥

काली म्हणाली—मी काय करू? येथे माझ्यासाठी—जी अन्यथा धर्मिष्ठ आहे—उचित कर्म/विधीची हानी उत्पन्न होते; आणि तूही, हे सुकटी, अशी वचने बोलतेस!

Verse 28

तदहं सङ्कटं प्राप्तो यद्ब्रवीमि करोṣi तत् । यदि स्यात् सङ्गमो मेऽद्य भवत्याः सह नान्यथा ॥

अशा प्रकारे मी संकटात आले आहे; माझे वचन मान. आज तुझ्याशी माझा संयोग होवो—अन्यथा नाही।

Verse 29

वरूथिनी उवाच प्रसीद यद्ब्रवीṣi त्वं तत्करोमि न ते मृṣā । ब्रवीम्येतदनाशङ्कं यत्ते कार्यं मयाधुना ॥

वरूथिनी म्हणाली—प्रसन्न हो; तू जे म्हणतेस तेच मी करते—हे असत्य नाही. मी निःसंकोच सांगते—आता तुझ्यासाठी मी काय करू?

Verse 30

कालिरुवाच नाद्य संभोगसमये द्रष्टव्योऽहं त्वया वने । निमीलिताक्ष्याः संसर्गस्तव सुभ्रु मया सह ॥

काली म्हणाली—आज वनातील संगमकाळी तू मला पाहू नकोस। हे सु-भ्रू, डोळे मिटून माझ्याशी मैथुन कर।

Verse 31

वरूथिन्युवाच एवं भवतु भद्रन्ते यथेच्छसि तथास्तु तत् । मया सर्वप्रकारं हि वशे स्थेयं तवाधुना ॥

वरूथिनी म्हणाली—तथास्तु, हे आर्य; तुला जसे अभिप्रेत तसेच होवो। मी आता सर्व प्रकारे तुझ्या वशात राहीन।