Adhyaya 45: Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे जडोपाख्यानं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच सम्यगेतनमाख्यातं भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥

अशा प्रकारे श्री मार्कण्डेयपुराणातील पिता-पुत्र संवादात ‘जड-प्रसंग’ नावाचा चव्वेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. जैमिनी म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ, आपण मला हे सम्यक् रीतीने स्पष्ट केले. वैदिक कर्म दोन प्रकारचे आहे—प्रवृत्तीमार्ग आणि निवृत्तीमार्ग।

Verse 2

अहो पितृप्रसादेन भवतां ज्ञानमीदृशम् । येन तिर्यक्त्वमप्येतत् प्राप्य मोहस्तिरस्कृतः ॥

अहो! पित्याच्या कृपेने तुला अशी विद्या प्राप्त झाली आहे की पशुभाव प्राप्त झाल्यावरही मोहाचा त्याग झाला आहे।

Verse 3

धन्या भवन्तः संसिद्ध्यै प्रागवस्थास्थितं यतः । भवतां विषयोद्भूतैर्न मोहैश्चाल्यते मनः ॥

तू धन्य आहेस, कारण तू पूर्वीपासूनच सिद्धीसाठी सज्ज होतास; विषयांपासून उत्पन्न होणारे मोह तुझे मन डळमळीत करत नाहीत।

Verse 4

दिष्ट्या भगवता तेन मार्कण्डेयेन धीमता । भवन्तो वै समाख्याताः सर्वसन्देहहृत्तमाः ॥

सौभाग्याने त्या धन्य व बुद्धिमान मार्कण्डेयांनी तुला उत्तम रीतीने उपदेश केला आहे; ते सर्व संशय व अंधकार नष्ट करणारे आहेत।

Verse 5

संसारेऽस्मिन् मनुष्याणां भ्रमतामतिसङ्कटे । भवद्विधैः समं सङ्गो जायते नातपस्विनाम् ॥

या भयावह संसारात, जिथे मनुष्य भ्रमित होऊन भटकतात, जे स्वतः तपस्वी नाहीत त्यांना तुमच्यासारख्या ऋषि-मुनींचा सत्संग सहज मिळत नाही।

Verse 6

यद्यहं सङ्गमासाद्य भवदिभर्ज्ञानदृष्टिभिः । न स्यां कृतार्थस्तन्नूनं न मेऽन्यत्र कृतार्थता ॥

ज्ञाननिष्ठ दृष्टी असलेल्या तुमचा सत्संग मिळूनही मी तृप्त झालो नाही, तर निश्चयच माझ्यासाठी अन्यत्र कुठेही तृप्ती राहणार नाही।

Verse 7

प्रवृत्ते च निवृत्ते च भवतां ज्ञानकर्मणि । मतिमस्तमलां मन्ये यथा नान्यस्य कस्यचित् ॥

प्रवृत्ती व निवृत्ती—दोन्हींत, तुमच्या ज्ञानात व कर्मात, मी तुमची समज निर्मळ मानतो; इतर कुणाची तशी नाही।

Verse 8

यदि त्वनुग्रहवती मयी बुद्धिर्द्विजोत्तमाः । भवतां तत्समाख्यातुमर्हतेदमशेषतः ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल तर हे सर्व मला पूर्णपणे, काहीही न उरता, समजावून सांगावे।

Verse 9

कथमेतत्समुद्भूतं जगत् स्थावरजङ्गमम् । कथञ्च प्रलयङ्काले पुनर्यास्यति सत्तमाः ॥

हे धर्मश्रेष्ठ! हे चराचर जगत कसे उत्पन्न झाले? आणि प्रलयकाळी ते पुन्हा कसे लयास जाईल?

Verse 10

कथञ्च वंशाः देवर्षि-पितृभूतादिसम्भवाः । मन्वन्तराणि च कथं वंशानुचरितञ्च यत् ॥

देव, ऋषी, पितर, भूत इत्यादींपासून उद्भवलेल्या वंशपरंपरा कशा उत्पन्न झाल्या? मन्वंतरांचे वर्णन कसे करावे, आणि त्या वंशांनंतर येणारे इतिहास-प्रसंग कोणते?

Verse 11

यावत्यः सृष्टयश्चैव यावन्तः प्रलयास्तथा । यथा कल्पविभागश्च या च मन्वन्तरस्थितिḥ ॥

सृष्टी किती प्रकारच्या आहेत आणि प्रलयही किती; कल्पांचे विभाग कसे आहेत; तसेच मन्वंतराचा कालमान व स्वरूप काय आहे—हे मला सांगा.

Verse 12

यथा च क्षितिसंस्थानं यत् प्रमाणञ्च वै भुवः । यथास्थिति समुद्राद्रि-निम्नगाः काननानि च ॥

पृथ्वीची रचना कशी आहे आणि तिचे परिमाण काय; तसेच समुद्र, पर्वत, नद्या व वने कशी मांडलेली आहेत—हे सांगा.

Verse 13

भूर्लोकादिस्वर्लोकानां गणः पातालसंश्रयः । गतिस्तथार्कसोमादि-ग्रहर्क्षज्योतिषामपि ॥

भूर्लोकापासून स्वर्गलोकापर्यंत लोकांची व्यवस्था, तसेच पाताळात आधारलेले अधोलोक; आणि सूर्य, चंद्र, ग्रह, नक्षत्र व अन्य तेजस्वी पिंडांच्या गती—हे स्पष्ट करा.

Verse 14

श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वमेतदाहूतसम्प्लवम् । उपसंहृते च यच्छेषं जगत्यस्मिन् भविष्यति ॥

मला हे सर्व ऐकायचे आहे—आहूत/आकस्मिक प्रलयाविषयीही; आणि जेव्हा जगत् संहृत होते, तेव्हा या विश्वात काय शेष उरते?

Verse 15

पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारोऽयमतुलो यस्त्वया मुनिसत्तम । पृष्टस्तं ते प्रवक्ष्यामस्तत् शृणुष्वेह जैमिने ॥

पक्षी म्हणाले—हे मुनीश्रेष्ठ, तुम्ही विचारलेल्या प्रश्नाचे ओझे अतुल आहे. आम्ही त्याचे स्पष्टीकरण तुम्हाला सांगू; हे जैमिनी, येथे ऐका.

Verse 16

मार्कण्डेयेन कथितं पुरा क्रौष्टुकये यथा । द्विजपुत्राय शान्ताय व्रतस्त्राताय धीमते ॥

जसे पूर्वी मार्कण्डेयांनी क्रौष्टुकीला सांगितले होते—त्या शांत ब्राह्मणपुत्राला, व्रतांचा रक्षक, बुद्धिमानाला।

Verse 17

मार्कण्डेयं महात्मानमुपासीनं द्विजोत्तमैः । क्रौष्टुकिः परिपप्रच्छ यदेतत् पृष्टवान् प्रभो ॥

क्रौष्टुकीने श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी सेवित असलेल्या महात्मा मार्कण्डेयांना—त्याच विषयाविषयी प्रश्न केला, हे प्रभो, जो (त्याने) विचारला होता।

Verse 18

तस्य चाकथयत् प्रीत्या यन्मुनिर्भृगुनन्दनः । तत्ते प्रकथयिष्यामः शृणु त्वं द्विजसत्तम ॥

आणि भृगुवंशाचा हर्ष असलेल्या त्या मुनींनी स्नेहाने जे त्याला सांगितले—तेच आम्ही आता तुम्हाला सांगू. हे द्विजश्रेष्ठ, ऐका.

Verse 19

प्रणिपत्य जगन्नाथं पद्मयोनिं पितामहम् । जगद्योनिं स्थितं सृष्टौ स्थितौ विष्णुस्वरूपिणम् । प्रलये चान्तकर्तारं रौद्रं रुद्रस्वरूपिणम् ॥

विश्वेश्वर—कमलयोनी पितामह, जगद्गर्भ—यांना प्रणाम करून; जो सृष्टीत ब्रह्मरूपाने स्थित, पालनकाळी विष्णुरूप, आणि प्रलयकाळी रुद्ररूप धारण करून घोर अंत करणारा आहे।

Verse 20

मार्कण्डेय उवाच उत्पन्नमात्रस्य पुरा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । पुराणमेतद्वेदाश्च मुखेभ्योऽनुविनिः सृताः ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—प्राचीन काळी, अव्यक्त-जन्मा ब्रह्मा जेव्हा नुकतेच प्रकट झाले, तेव्हा त्यांच्या मुखांतून हे पुराण आणि वेद प्रवाहित झाले.

Verse 21

पुराणसंहिताश्चक्रुर्बहुलाः परमर्षयः । वेदानां प्रविभागश्च कृतस्तैस्तु सहस्रशः ॥

परम ऋषींनी अनेक पुराण-संग्रह रचले, आणि त्यांनी वेदांचेही विभाग केले—खरोखर हजारो प्रकारांनी।

Verse 22

धर्मज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्यञ्च महात्मनः । तस्योपदेशेन विना न हि सिद्धं चतुष्टयम् ॥

धर्म, ज्ञान, वैराग्य आणि यथार्थ ऐश्वर्य—त्या महात्म्याच्या उपदेशाविना ही चतुर्विध सिद्धी साध्य होत नाही.

Verse 23

वेदान् सप्तर्षयस्तस्माज्जगृहुस्तस्य मानसाः । पुराणं जगृहुश्चाद्या मुनयस्तस्य मानसाः ॥

त्याच्याकडून सप्तर्षींनी वेद मनोज (मानस-पुत्र) म्हणून प्राप्त केले; आणि आद्य ऋषींनीही तसेच पुराण मनोजरूपाने मिळवले.

Verse 24

भृगोः सकाशाच्च्यवनस्तेनोक्तञ्च द्विजन्मनाम् । ऋषिभिश्चापि दक्षाय प्रोक्तमेतन्महात्मभिः ॥

च्यवनाने भृगूकडून हे शिकले आणि द्विजांना उपदेश केला; तसेच महात्मा ऋषींनी हेच दक्षालाही शिकवले.

Verse 25

दक्षेण चापि कथितमिदमासीत्तदा मम । तत्तुभ्यं कथयाम्यद्य कलिकल्मषनाशनम् ॥

हेही मला पूर्वी दक्षांनी सांगितले होते। कलियुगातील मल नष्ट करणारा तोच उपदेश आता मी तुला सांगतो।

Verse 26

सर्वमेतन्महाभाग ! श्रूयतां मे समाधिना । यथाश्रुतं मया पूर्वं दक्षस्य गदतो मुने ॥

हे भाग्यवान, एकाग्र चित्ताने हे सर्व माझ्याकडून ऐक; जसे मी पूर्वी दक्षांच्या मुखातून ऐकले होते, हे मुनी।

Verse 27

प्रणिपत्य जगद्योनिमजमव्ययमाश्रयम् । चराचरस्य जगतो धातारं परमं पदम् ॥

जगाचे कारण असलेल्या योनीस—अज, अव्यय, शरण—आणि चराचर जगताचा पोषक, परम पद यास नमस्कार करून,

Verse 28

ब्रह्माणमादिपुरुषमुत्पत्तिस्थितिसंयमे । यत्कारणमनौपम्यं यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

मी आदिपुरुष ब्रह्माला नमस्कार करतो—ज्याची कारणशक्ती सृष्टी, स्थिती व प्रलयात कार्य करते—जो अद्वितीय आहे आणि ज्याच्यात सर्व प्रतिष्ठित आहे।

Verse 29

तस्मै हिरण्यगर्भाय लोकतन्त्राय धीमते । प्रणम्य सम्यग्वक्ष्यामि भूतवर्गमनुत्तमम् ॥

त्या हिरण्यगर्भाला यथोचित नमस्कार करून—जो धीर आणि लोकधर्माचा नियंता आहे—आता मी भूत/तत्त्वांच्या अनुपम वर्गांचे यथावत वर्णन करीन।

Verse 30

महताद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् । प्रमाणैः पञ्चभिर्गम्यं स्रोतॊभिः षड्भिरन्वितम् ॥

हा सिद्धान्त महत्‌पासून विशेषांपर्यंतच्या परंपरेचा, विविध भेद व लक्षणांसह, निरूपण करतो; तो पंचप्रमाणांनी जाणावा आणि षट्‌स्रोतसांशी संबद्ध आहे.

Verse 31

पुरुषाधिष्ठितं नित्यमनित्यमिव च स्थितम् । तच्छ्रूयतां महाभाग ! परमॆण समाधिना ॥

जरी ते नित्य आणि पुरुषाधिष्ठित असले, तरी ते अनित्याप्रमाणे भासते. हे आर्य, परम एकाग्रतेने ते ऐक.

Verse 32

प्रधानं कारणं यत्तदव्यक्ताख्यं महर्षयः । यदाहुः प्रकृतिं सूक्ष्मां नित्यां सदसदात्मिकाम् ॥

जे कारणतत्त्व ‘प्रधान’ म्हणून कथिले जाते, ‘अव्यक्त’ असेही ज्याचे नाव आहे, ज्यास महर्षी ‘प्रकृती’ म्हणतात—ते सूक्ष्म, नित्य आणि सत्-असत् उभयस्वरूप आहे.

Verse 33

ध्रुवमक्षय्यमजरममेयं नान्यसंश्रयम् । गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ॥

ते स्थिर, अजर, अविनाशी, अपरिमेय आणि अन्यावर अवलंबून नसलेले आहे; ते गंध-रूप-रसवर्जित असून शब्द व स्पर्शापासूनही मुक्त आहे.

Verse 34

अनाद्यन्तं जगद्योनिं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

ते अनादि-अनंत, जगताचे कारणस्थान (योनि) आणि त्रिगुणांच्या उत्पत्ती-लयाचे आश्रय आहे; त्या वेळी ते प्रत्यक्ष जाणण्याजोगे नव्हते, आणि ब्रह्म्यापूर्वीच ते विद्यमान होते.

Verse 35

प्रलयस्यानु तेनेदं व्याप्तमासीदशेषतः । गुणसाम्यात्ततस्तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने ॥

प्रलयानंतर हे सर्व जगत् त्या अव्यक्त तत्त्वाने सर्वथा व्यापून राहिले. मग, हे मुने, क्षेत्रज्ञाच्या (क्षेत्राचा ज्ञाता) अधिष्ठान-सन्निधीत गुणांच्या साम्यावस्थेतून सृष्टीची प्रवृत्ती होते.

Verse 36

गुणभावात् सृज्यमानात् सर्गकाले ततः पुनः । प्रधानं तत्त्वमुद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् ॥

पुन्हा सृष्टीकाळी, जेव्हा गुण आपापले भाव व्यक्त करू लागतात, तेव्हा ‘प्रधान’ नावाचे तत्त्व उदयास येते; आणि तेच (प्रधान) ‘महत्’ तत्त्वाला सर्वतोमुखी आच्छादित करते.

Verse 37

यथा बीजं त्वचा तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधोदितः ॥

जसे बीज आपल्या सालीने झाकलेले असते, तसेच महत् तत्त्व अव्यक्ताने आच्छादित असते. आणि ते त्रिविध सांगितले आहे—सात्त्विक, राजस आणि तामस.

Verse 38

ततस्तस्मादहङ्कारस्त्रिविधो वै व्यजायत । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्च सतामसः ॥

त्याच्यापासून त्रिविध अहंकार उत्पन्न होतो—वैकारिक, तैजस आणि भूतादि; जो स्वभावतः तामस आहे.

Verse 39

महताचावृतः सोऽपि यथाव्यरक्तेन वै महान् । भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकन्ततः ॥

तो अहंकारही महत् तत्त्वाने आच्छादित असतो, जसा महत् अव्यक्ताने आच्छादित असतो. नंतर भूतादि (तामस अहंकार) परिवर्तन पावून शब्द-तन्मात्रा उत्पन्न करतो.

Verse 40

ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम् । आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत्ततः ॥

शब्द-तन्मात्राच्या सूक्ष्म सारापासून त्याने आकाश निर्माण केले, ज्याचे लक्षण शब्द आहे. नंतर केवळ शब्द-गुण असलेल्या त्या आकाशाला भूतादिने सर्व बाजूंनी आवृत केले.

Verse 41

स्पर्शतन्मात्रमेवेह जायते नात्र संशयः । बलवान् जायते वायुस् तस्य स्पर्शगुणो मतः ॥

येथे स्पर्श-तन्मात्राचे सूक्ष्म तत्त्व उत्पन्न होते—यात संशय नाही. मग महान् वायू प्रकट होतो, ज्याचा गुण स्पर्श मानला जातो.

Verse 42

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणमुच्यते ॥

वायूनेही विकार पावून रूप-तन्मात्राचे सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केले. वायूपासून ज्योती (अग्नी/प्रकाश) प्रकट होते; त्याचा गुण रूप असे सांगितले आहे.

Verse 43

स्पर्शमात्रस्तु वै वायूरूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ॥

केवळ स्पर्श-गुण असलेला वायू रूपाने सर्व बाजूंनी आवृत झाला. आणि ज्योतीनेही विकार पावून रस-तन्मात्राचे सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केले.

Verse 44

सम्भवन्ति ततो ह्यापश्चासन् वै ता रसात्मिकाः । रसमात्रन्तु ता ह्यापो रूपमात्रं समावृणोत् ॥

त्याच्यापासूनच जल (आपः) उत्पन्न होते, जे रस-स्वभावाचे आहे. आणि ते जलही रस-गुणयुक्त होऊन रूपाला सर्व बाजूंनी आवृत करते.

Verse 45

आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे । सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः ॥

आपही विकार पावून गंध-तन्मात्रा उत्पन्न करतात. त्यापासून स्थूल तत्त्वांचा संघात प्रकट होतो; म्हणून गंध हा त्याचा गुण मानला जातो.

Verse 46

तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता । अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततः च ते ॥

प्रत्येक तत्त्वात त्यास अनुरूप सूक्ष्म तत्त्व असते; म्हणून त्याला ‘तन्मात्रत्व’ असे स्मरण केले जाते. आणि ते अविशेष (अव्यक्त) प्रकट करीत असल्याने ती तन्मात्रे ‘अविशेष’ म्हणतात.

Verse 47

न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषतः । भूततन्मात्रसर्गोऽयमहङ्कारात्तु तामसात् ॥

ती न शांत आहेत, न घोर, न मोहयुक्त—कारण स्वभावतः अविशेष आहेत. स्थूल भूतांची तन्मात्रा-सृष्टी अहंकाराच्या तामस अंशापासून प्रवर्तते.

Verse 48

वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात् । वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते ॥

सत्त्वप्रधान, म्हणून सात्त्विक, वैकारिक अहंकारापासून वैकारिक सृष्टी प्रवर्तते आणि ती युगपत् (एकाच वेळी) समूहाने प्रकट होते.

Verse 49

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । तैजसानिन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ॥

पाच ज्ञानेन्द्रिये आणि पाच कर्मेन्द्रिये आहेत. इन्द्रिये तैजस म्हणतात, आणि त्यांचे अधिष्ठाता देव वैकारिक (सात्त्विक) प्रवाहातून उत्पन्न होतात—अशी एकूण दहा.

Verse 50

एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिका: स्मृता: । श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥

तेथे मन हे अकरावे मानले आहे; त्याच्या अधिष्ठातृ देवता ‘वैकारिक’ म्हणून स्मरणात येतात। ज्ञानेंद्रिये—कान, त्वचा, दोन्ही डोळे, जीभ आणि पाचवे नाक।

Verse 51

शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते । पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक् पञ्चमी भवेत् ॥

शब्दादि विषयांच्या प्राप्तीसाठी ते बुद्धीशी संबद्ध आहेत असे म्हटले जाते। कर्मेंद्रिये—दोन्ही पाय, गुद, जननेंद्रिय, दोन्ही हात आणि पाचवी वाणी।

Verse 52

गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत् । आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समाविशत् ॥

गमन, विसर्जन, रती/सुख, शिल्प (हस्तकर्म) आणि वाणी—ही त्यांची कर्मे आहेत। नंतर केवळ शब्दस्वरूप आकाशात केवळ स्पर्श-तन्मात्रा प्रविष्ट झाली।

Verse 53

द्विगुणो जायते वायुः तस्य स्पर्शो गुणो मतः । रूपन्तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ ॥

वायू दोन गुणांनी युक्त असा उत्पन्न होतो; त्याचा गुण स्पर्श मानला जातो। नंतर रूपही प्रविष्ट झाले, ज्यामुळे शब्द व स्पर्श हे दोन्ही गुण त्यात झाले।

Verse 54

द्विगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान् । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रस मात्रं समाविशत् ॥

मग अग्नी शब्द, स्पर्श आणि रूप या गुणांनी युक्त असा उत्पन्न होतो। आणि शब्द, स्पर्श व रूप हे सर्व केवळ रस-तन्मात्रेत प्रविष्ट झाले।

Verse 55

तस्माच्चतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धं समाविशत् ॥

म्हणून जल हे रसस्वभावी व चतुर्गुणयुक्त असे जाणावे. शब्द, स्पर्श, रूप व रस हे क्रमाने गंधात प्रविष्ट होऊन त्याचे कारणभूत झाले.

Verse 56

संहता गन्धमात्रेण आवृण्वंस्ते महीमिमाम् । तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु दृश्यते ॥

गंधमात्राने संघटित होऊन त्यांनी ही पृथ्वी आच्छादिली. म्हणून पृथ्वी पाच गुणांची असून भूतांमध्ये ती स्थूलतम (सर्वाधिक घन) दिसते.

Verse 57

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः । परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम् ॥

म्हणून ते विशेष तत्त्व शांत, घोर आणि मोहयुक्त असे स्मरणात आहेत. परस्पर अनूप्रवेशाने ते एकमेकांना आधार देतात.

Verse 58

भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकं घनावृतम् । विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः ॥

पृथ्वीमध्येच खरे तर हे सर्व—लोकालोक—घन पिंडाने आच्छादित आहे. आणि विशेष तत्त्वे इंद्रियांना ग्राह्य मानली जातात, कारण त्यांचे स्वरूप निश्चित आहे.

Verse 59

गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरॊत्तरम् । नानावीऱ्याः पृथग्भूताḥ सप्तैते संहतिं विना ॥

प्रत्येक पुढील तत्त्व पूर्वीच्या तत्त्वाचा गुण प्राप्त करते. ही सातही विविध शक्तियुक्त व स्वतंत्र स्थित असून, संयोग नसल्याने सृष्टीसाठी निष्फळ होती.

Verse 60

नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगमन्योन्याश्रयिणश्च ते ॥

जोपर्यंत ते पूर्णपणे एकत्र आले नाहीत, तोपर्यंत ते प्रजांची निर्मिती करू शकले नाहीत। एकत्र होऊन ते परस्पर संयोगात प्रविष्ट झाले, एकमेकांवर अवलंबून।

Verse 61

एकसङ्घातचिह्नाश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ॥

एकाच समुच्चयाचे लक्षण धारण करून, पूर्ण एकत्व प्राप्त करून, आणि पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे तसेच अव्यक्ताच्या अनुग्रह-समर्थनामुळे,

Verse 62

महदाद्या विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते । जलबुद्बुदवत्तत्र क्रमाद्वै वृद्धिमागतम् ॥

महत् पासून आरंभ करून विशेषांपर्यंतच्या तत्त्वांनी विश्व-अंड निर्माण केले. तेथे ते पाण्यावरच्या बुडबुड्यासारखे हळूहळू वाढले.

Verse 63

भूतेभ्यो 'ण्डं महाबुद्धे ! वृहत्तदुदकेशयम् । प्राकृते 'ण्डे विवृद्धः सन् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥

हे महात्मन्! भूतांपासून ते अंड उत्पन्न झाले—विशाल आणि जलावर आधारलेले. त्या प्राकृत अंडाचे वाढ झाल्यावर क्षेत्रज्ञ प्रकट झाला, जो ‘ब्रह्मा’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 64

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता च भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

तोच प्रथम देहधारी होता; त्याला ‘पुरुष’ असे म्हणतात. आणि भूतप्राण्यांचा आदिकर्ता ब्रह्मा आरंभीच उत्पन्न झाला.

Verse 65

तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । मेरुस्तस्यानुसंभूतो जरायुश्चापि पर्वताः ॥

त्या तत्त्वाने चराचरांसह हे सर्व त्रैलोक्य व्यापले गेले. त्या ब्रह्मांडातून मेरू उत्पन्न झाला, आणि पर्वत जणू त्याची जरायु (आवरण-झिल्ली) होते.

Verse 66

समुदा गर्भसलिलं तस्याण्डस्य महात्मनः । तस्मिन्नण्डे जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥

समुद्र हे त्या महांडाचे गर्भजल होते. त्या अंडाच्या आत देव, असुर आणि मनुष्यांसह संपूर्ण जगत् होते.

Verse 67

दीपाद्यद्रिसमुद्राश्च राज्योतिर्लोकसंग्रहः । जलानिलानलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः ॥

त्यात द्वीपादी, पर्वत व समुद्र होते, तसेच प्रकाश व लोकधामांसह लोकांची रचना होती. त्याच्या बाहेर क्रमाने जल, वायु, अग्नी व आकाश अशी आवरणे होती; आणि पुढे भूतादीपासून आरंभ होणारी तत्त्वे होती.

Verse 68

वृतमण्डं दशगुणैरेकेकैकत्वेन तैः पुनः । महता तत्प्रमाणेन सहैवानेन वेष्टितः ॥

त्या आवरणांनी लोकमंडल वेढलेले आहे; प्रत्येक आवरण पूर्वीच्या दहापट क्रमाने होते. त्या महान् परिमाणासह हे सर्व निश्चितच असेच आच्छादित आहे.

Verse 69

महांस्तैः सहितः सर्वैरव्यक्तेन समावृतः । एभिरावरणैरण्डं सप्तभैः प्राकृतैर्वृतम् ॥

महत् तत्त्व त्या सर्व तत्त्वांसह अव्यक्ताने आच्छादित आहे. या सात प्राकृत आवरणांनी महांड वेढलेले आहे.

Verse 70

अन्योन्यमावृत्य च ता अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । एषा सा प्रकृतिर्नित्या यदन्तः पुरुषश्च सः ॥

एकमेकीं आच्छादित करीत त्या आठ प्रकृती स्थित राहतात. हीच ती नित्य प्रकृती; आणि जो अंतःस्थ आहे तोच पुरुष होय.

Verse 71

ब्रह्माख्यः कथितो यस्ते समासात् श्रूयतां पुनः । यथा मग्नो जले कश्चिदुन्मज्जन् जलसम्भवः ॥

ज्याला ‘ब्रह्मा’ म्हणतात ते तुम्हांला मी संक्षेपाने सांगितले. आता तेच पुन्हा (विस्ताराने) ऐका. जसा पाण्यात बुडालेला मनुष्य वर येतो, जणू पाण्यातूनच जन्मला—

Verse 72

जलञ्च क्षिपति ब्रह्मा स तथा प्रकृतिर्विभु । अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥

जसा ब्रह्मा जलाचा त्याग करतो, तसाच महती प्रकृतीही ते बाहेर सोडते. अव्यक्ताला ‘क्षेत्र’ म्हटले आहे; आणि ब्रह्मा ‘क्षेत्रज्ञ’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 73

एतत्समस्तं जानीयात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणम् । इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः । अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा ॥

हे सर्व क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचे लक्षण म्हणून समजावे. अशा रीतीने ही क्षेत्रज्ञाधिष्ठित प्राकृत सृष्टी आहे; ही प्रथम, बुद्धीच्या उदयापूर्वीच उत्पन्न—विजेसारखी सहसा प्रकट झालेली.