Adhyaya 7: Harishchandra Tested by Vishvamitra: The Gift of the Kingdom and the Pandava Curse-Backstory

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे बलदेवब्रह्महत्यानाम षष्ठोऽध्यायः । सप्तमोऽध्यायः । धर्मपक्षिण ऊचुः— हरिश्चन्द्र इति राजर्षिरासीत्त्रेतायुगे पुरा । धर्मात्मा पृथिवीपालः प्रोल्लसत्कीर्तिरुत्तमः ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील ‘बलदेव आणि ब्रह्महत्या-प्रकरण’ नावाचा सहावा अध्याय समाप्त झाला. आता सातवा अध्याय आरंभ होतो. धर्म-पक्षी म्हणाले—पूर्वी त्रेतायुगात हरिश्चंद्र नावाचा एक राजर्षी होता; तो धर्मात्मा, पृथ्वीचा रक्षक होता, ज्याची उत्तम कीर्ती तेजस्वीपणे प्रकाशित होती।

Verse 2

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् । नाधर्मरुचयः पौरास्तस्मिन् शासति पार्थिवे ॥

त्या राजाच्या राज्यकाळात कधीही दुष्काळ नव्हता, रोग नव्हते; आणि लोकांना अकाली मृत्यू येत नसे. नगरवासीही अधर्माकडे प्रवृत्त होत नसत.

Verse 3

बभूवुर्न ततोन्मत्ताः धनवीर्यतपोमदैः । नाजायन्त स्त्रियश्चैव काश्चिदप्राप्तयौवनाः ॥

तेव्हा धन, बळ किंवा तपःशक्तीच्या मदाने कोणीही उन्मत्त (किंवा गर्विष्ठ) होत नसे; आणि कोणतीही स्त्री यौवनप्राप्तीपूर्वी प्रसूती करत नसे.

Verse 4

स कदाचिन्महाबाहुररण्येऽनुसरन् मृगम् । शुश्राव शब्दमसकृत् त्रायस्वेति च योषिताम् ॥

एकदा तो महाबाहु वनात हरिणाचा पाठलाग करत असताना स्त्रियांचा ‘त्राही, त्राही’—‘वाचवा’—असा आक्रोश वारंवार ऐकू आला.

Verse 5

स विहाय मृगं राजा मा भैषीरित्यभाषत । मयि शासति दुर्मेधाः कोऽयमन्यायवृत्तिमान् ॥

हरिणाचा पाठलाग सोडून राजा म्हणाला, “भिऊ नका.” मग तो म्हणाला, “मी राज्य करीत असताना असा कोण मूर्ख आहे जो अन्याय करतो?”

Verse 6

तत्क्रन्दितानुसारī च सर्वारम्भविघातकृत् । एकस्मिन्नन्तरे रौद्रो विघ्नराट् समचिन्तयत् ॥

त्या आक्रोशामागे सर्व कार्यांचा विघ्नकर्ता असा एक होता. क्षणातच भयंकर ‘विघ्नराट’—विघ्नांचा अधिपती—याने मनात योजना रचली.

Verse 7

विश्वामित्रोऽयमतुलं तप आस्थाय वीर्यवान् । प्रागसिद्धाभवादीनां विद्याः साध्यति व्रती ॥

तो महाबली विश्वामित्र अतुल तपश्चर्येने युक्त, दृढव्रती होऊन, पूर्वसिद्धी इत्यादींशी संबंधित गूढ विद्यां व शक्ती साध्य करण्यास प्रवृत्त झाला।

Verse 8

साध्यमानाः क्षमामौनचित्तसंयमिनामुना । ता वै भयार्ताः क्रन्दन्ति कथं कार्यमिदं मया ॥

अशा रीतीने क्षमा, मौन व मनोनिग्रह साधणाऱ्या त्या मुनीने त्यांना आवरल्यावर, ते भयाने व्याकुळ होऊन ओरडले—“हे कर्म मी कसे करावे?”

Verse 9

तेजस्वी कौशिकश्वेष्ठो वयमस्य सुदुर्बलाः । क्रोशन्त्येतास्तथा भीता दुष्पारं प्रतिबाति मे ॥

“कौशिक तेजस्वी व भयंकर आहे, आणि आम्ही त्याच्यासमोर सर्वथा दुर्बल आहोत. या स्त्रिया भयाने आक्रोश करीत आहेत; मला हा संकटाचा पार होणे अशक्य वाटते.”

Verse 10

अथवायं नृपः प्राप्तो मा भैरिति वदन् मुहुः । इममेव प्रविश्याशु साधयिष्ये यथेप्सितम् ॥

“किंवा राजा आला आहे; वारंवार ‘भिऊ नका’ असे म्हणत आहे. याच ठिकाणी त्वरित प्रवेश करून मी इच्छित कार्य सिद्ध करीन.”

Verse 11

इति सञ्चिन्त्य रौद्रेण विघ्नराजेन वै ततः । तेनाविष्टो नृपः कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥

असे विचार करून मग क्रूर विघ्नराज (विघ्नांचा अधिपती) कार्यरत झाला; त्याच्या आवेशाने ग्रस्त राजा क्रोधाने ही वचने बोलला।

Verse 12

कोऽयं बघ्नाति वस्त्रान्ते पावकं पापकृन्नरः । बलोष्णतेजसा दीप्ते मयि पत्यावुपस्थिते ॥

हा कोण पापात्मा, जो वस्त्राच्या कडेनं अग्नी दाबून विझवू पाहतो, जेव्हा मी बलतेजाच्या दाहक प्रभेने प्रज्वलित होऊन पतीच्या सन्निधीत येथे उभी आहे?

Verse 13

सो ’द्य मत्कार्मुकाक्षेप-विदीपितदिगन्तरैः । शरैर्विभिन्नसर्वाङ्गो दीर्घनिद्रां प्रवेक्ष्यति ॥

आज, मी धनुष्य सोडताच दूर दिगंतांपर्यंत दीप्त होणाऱ्या बाणांनी त्याचे सर्व अंग भेदले जाईल, आणि तो दीर्घ निद्रेत—म्हणजे मृत्यूत—प्रवेश करील।

Verse 14

विश्वामित्रस्ततः क्रुद्धः श्रुत्वा तन्नृपतेर्वचः । क्रुद्धे चर्षिवरे तस्मिन्नेशुर्विद्याः क्षणेन ताः ॥

राजाचे शब्द ऐकून विश्वामित्र क्रुद्ध झाले. आणि तो मुनिवर क्रोधाने प्रज्वलित होताच, त्या (गूढ) विद्यांचा क्षणातच लोप झाला।

Verse 15

स चापि राजा तं दृष्ट्वा विश्वामित्रं तपोनिधिम् । भीतः प्रावेपत अत्यर्थं सहसाश्वत्थपर्णवत् ॥

आणि तो राजा देखील, तपस्येचा निधी असलेल्या विश्वामित्रांना पाहून भयभीत झाला व सहसा अश्वत्थ (पिंपळ) पानासारखा अत्यंत थरथर कापू लागला।

Verse 16

स दुरात्मन्निति यदा मुनिस्तिष्ठेति चाब्रवीत् । ततः स राजा विनयात् प्रणिपत्याभ्यभाषत ॥

मुनिने “दुष्टात्मा” असे म्हटले आणि “थांब” असेही सांगितले; तेव्हा तो राजा विनयाने नमस्कार करून उत्तर देऊ लागला।

Verse 17

भगवन्नेष धर्मो मे नापराधो मम प्रभो । न क्रोद्धुमर्हसि मुने निजधर्मरतस्य मे ॥

हे भद्रे, हाच माझा धर्म आहे; हे प्रभो, यात माझा काही अपराध नाही। हे मुने, माझ्यावर राग धरू नका, कारण मी माझ्या स्वधर्मात निष्ठावान आहे।

Verse 18

दातव्यं रक्षितव्यं च धर्मज्ञेन महीक्षिताः । चापं चोद्यंय योद्धव्यं धर्मशास्त्रानुसारतः ॥

धर्म जाणणारा राजा दानही करील आणि प्रजेचे रक्षणही करील। तसेच धनुष्य धारण करून धर्मशास्त्रांनुसार युद्ध करील।

Verse 19

विश्वामित्र उवाच । दातव्यं कस्य के रक्ष्याः कैरुद्धव्यं च ते नृप । क्षिप्रमेतत् समाचक्ष्व यद्यधर्मभयं तव ॥

विश्वामित्र म्हणाले—हे राजन्, दान कोणाला द्यावे? कोणाचे रक्षण करावे, आणि कोणाकडून त्यांचा उद्धार व्हावा? लवकर सांग—जर तू खरोखर अधर्माला घाबरत असशील।

Verse 20

हरिश्चन्द्र उवाच दातव्यं विप्रमुख्येभ्यो ये चान्ये कृशवृत्तयः । रक्ष्या भीताः सदा युद्धं कर्तव्यं परिपन्थिभिः ॥

हरिश्चंद्र म्हणाले—श्रेष्ठ ब्राह्मणांना तसेच अल्प साधनांनी उपजीविका करणाऱ्यांना दान द्यावे. जे भयभीत आहेत त्यांचे रक्षण करावे. आणि दरोडेखोर व शत्रू आक्रमक यांच्याविरुद्ध नेहमी युद्ध करावे।

Verse 21

विश्वामित्र उवाच यदि राजा भवान् सम्यग्राजधर्ममवेक्षते । निर्वेष्टुकामो विप्रोऽहं दीयतामिष्टदक्षिणा ॥

विश्वामित्र म्हणाले—हे राजन्, जर तू खरोखर राजधर्माचे पालन करीत असशील, तर मला इच्छित यज्ञदक्षिणा दे. मी मोक्षकामी ब्राह्मण आहे।

Verse 22

पक्षिण ऊचुः एतद्राजा वचः श्रुत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना । पुनर्जातमिवात्मानं मेने प्राह च कौशिकम् ॥

पक्षी म्हणाले—ही वचने ऐकून राजाचे अंतःकरण आनंदाने भरून गेले; तो जणू पुनर्जन्म पावल्यासारखा झाला आणि मग त्याने कौशिकाला पुन्हा सांगितले।

Verse 23

उच्यतां भगवन् यत्ते दातव्यमविशङ्कितम् । दत्तमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम् ॥

हे भगवन्, कृपा करून सांगा—कोणते दान निःसंकोच द्यावे. जाणून ठेवा, ‘दिले’ असा निश्चय होताच ते खरेच ‘दिलेले’ ठरते—वस्तू अत्यंत दुर्मिळ असली तरीही।

Verse 24

हिरण्यं वा सुवर्णं वा पुत्रः पत्नी कलेवरम् । प्राणा राज्यं पुरं लक्ष्मीः यदभिप्रेतमात्मनः ॥

धन—चांदी किंवा सोने—असो, किंवा पुत्र, पत्नी, अथवा हा देहच असो; प्राण, राज्य, नगर किंवा समृद्धी—मनुष्याच्या अंतरी जे जे सर्वाधिक प्रिय असते, त्याच्याशीच त्याची आसक्ती जडते।

Verse 25

विश्वामित्र उवाच राजन् प्रतिगृहीतोऽयं यस्ते दत्तः प्रतिग्रहः । प्रयच्छ प्रथमं तावद् दक्षिणां राजसूयिकीम् ॥

विश्वामित्र म्हणाले—हे राजन्, तू दिलेले दान स्वीकारले गेले आहे. म्हणून प्रथम राजसूय यज्ञासाठी विहित दक्षिणा दे।

Verse 26

राजोवाच ब्रह्मंस्तामपि दास्यामि दक्षिणां भवतो ह्यहम् । व्रियतां द्विजशार्दूल यस्तवेष्टः प्रतिग्रहः ॥

राजा म्हणाला—हे पूज्य ब्राह्मण, ती दक्षिणाही मी तुम्हाला देईन, कारण मी तुमच्या सेवेत आहे. हे द्विजश्रेष्ठ, तुम्हाला जे दान स्वीकारायचे असेल ते निवडा।

Verse 27

विश्वामित्र उवाच ससागरां धरामेतां सभूभृद्ग्रामपत्तनाम् । राज्यं च सकलं वीर रथाश्वगजसङ्कुलम् ॥

विश्वामित्र म्हणाले—हे वीर, समुद्रांसह ही संपूर्ण पृथ्वी, पर्वत, गावे व नगरे यांसह, तसेच रथ-घोडे-हत्ती यांनी परिपूर्ण असे सर्व राज्य मला प्रदान कर।

Verse 28

कोष्ठागारं च कोषं च यच्चान्यद्विद्यते तव । विना भार्यां च पुत्रं च शरीरं च तवानघ ॥

तुझा धान्यकोठार व खजिना, आणि जे काही अन्य तुझ्याकडे आहे—पत्नी व पुत्र यांपासून वेगळे, तसेच स्वतःच्या देहापासूनही वेगळे, हे निर्दोषा, ते सर्व मला दे।

Verse 29

धर्मं च सर्वधर्मज्ञ यो यान्तमनुगच्छति । बहुना वा किमुक्तेन सर्वमेतत् प्रदीयताम् ॥

जो धर्म जाणतो आणि धर्माच्या प्रवाहानुसार चालतो—अधिक बोलून काय उपयोग? हे सर्व पूर्णपणे प्रदान केले जावे।

Verse 30

पक्षिण ऊचुः प्रहृष्टेनैव मनसा सोऽविकारमुखो नृपः । तस्यार्षेर्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह कृताञ्जलिः ॥

पक्षी म्हणाले—त्या राजाचे मन आनंदित झाले होते आणि मुख निर्विकार होते; मुनींचे वचन ऐकून त्याने हात जोडून ‘तथास्तु’ असे उत्तर दिले।

Verse 31

विश्वामित्र उवाच सर्वस्वं यदि मे दत्तं राज्यमुर्वो बलं धनम् । प्रभुत्वं कस्य राजर्षे राज्यस्थे तापसे मयि ॥

विश्वामित्र म्हणाले—जर राज्य, हे उर्व, बल आणि धन हे सर्व मला दिले असेल, तर हे राजर्षे, मी तपस्वी राज्यात प्रतिष्ठित असताना अधिकार कोणाचा राहील?

Verse 32

हरिश्चन्द्र उवाच— यस्मिन्नपि मया काले ब्राह्मण दत्ता वसुन्धरा । तस्मिन्नपि भवान् स्वामी किमुताद्य महीपतिः ॥

हरिश्चंद्र म्हणाला—जेव्हा मी ही भूमी ब्राह्मणाला दान दिली, तेव्हाही तिचा स्वामी तूच होतास; आता तर, हे भूमिपते, ते अधिकच खरे आहे।

Verse 33

विश्वामित्र उवाच यदि राजंस्त्वया दत्ता मम सर्वा वसुन्धरा । यत्र मे विषये स्वाम्यं तस्मान्निष्क्रान्तुमर्हसि ॥

विश्वामित्र म्हणाला—हे राजन्, जर तू संपूर्ण पृथ्वी मला दान दिली असेल, तर ज्या प्रदेशात माझे अधिपत्य आहे, त्या भूमीतून तुला निघून जावे लागेल।

Verse 34

श्रोणीसूत्रादिसकलं मुक्त्वा भूषणसंग्रहम् । तरुवल्कलमाबध्य सह पत्न्या सुतेन च ॥

त्याने श्रोणी-सूत्रापासून सुरू होणारे सर्व दागिने टाकून दिले आणि पत्नी व पुत्रासह वल्कलवस्त्रे धारण केली।

Verse 35

पक्षिण ऊचुः तथेत्य चोक्त्वा कृत्वा च राजा गन्तुं प्रचक्रमे । स्वपत्न्या शैव्यया सार्धं बालकेनात्मजेन च ॥

पक्षी म्हणाले—“एवमस्तु।” असे बोलून व आवश्यक व्यवस्था करून, राजा पत्नी शैव्या आणि लहान पुत्रासह निघाला।

Verse 36

व्रजतः स ततो रुद्ध्वा पन्थानं प्राह तं नृपम् । क्व यास्यसीत्यदत्त्वा मे दक्षिणां राजसूयिकीम् ॥

मग राजा निघू लागला असता त्या ब्राह्मणाने मार्ग अडवून म्हटले—“राजसूय यज्ञाची देय दक्षिणा मला न देता तू कुठे जातोस?”

Verse 37

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् राज्यं एतत् ते दत्तं निहतकण्टकम् । अवशिष्टम् इदं ब्रह्मन् अद्य देहत्रयं मम ॥

हरिश्चंद्र म्हणाला— हे भगवन्, हे राज्य तुम्हाला अर्पण केले आहे; आता ते निःकंटक, म्हणजे शत्रू व संकटांपासून मुक्त झाले आहे. हे ब्रह्मन्, आज माझे हे ‘त्रिविध शरीर’च उरले आहे.

Verse 38

विश्वामित्र उवाच तथापि खलु दातव्या त्वया मे यज्ञदक्षिणा । विशेषतो ब्राह्मणानां हन्त्यदत्तं प्रतिश्रुतम् ॥

विश्वामित्र म्हणाला— तरीही तुला यज्ञदक्षिणा द्यावीच लागेल. विशेषतः ब्राह्मणांच्या बाबतीत, वचन दिलेले दान न दिल्यास ते विनाशास कारणीभूत ठरते.

Verse 39

यावत् तोषो राजसूये ब्राह्मणानां तभवेन्नृप । तावदेव तु दातव्या दक्षिणा राजसूयिकी ॥

हे राजन्, राजसूय यज्ञात जी दक्षिणा द्यायची असते, ती यज्ञातील याजक ब्राह्मणांना समाधान होईल इतक्याच प्रमाणात अर्पण करावी.

Verse 40

प्रतिश्रुत्य च दातव्यं योद्धव्यं चाततायिभिः । रक्षितव्यास्तथा चार्तास्त्वयैव प्राक् प्रतिश्रुतम् ॥

वचन दिल्यावर दान नक्की द्यावे, आणि हिंसक आततायींशी युद्ध करावे. तसेच पीडितांचे रक्षण करावे— हेच तू पूर्वी स्वतः प्रतिज्ञा केले होतेस.

Verse 41

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् साम्प्रतं नास्ति दास्ये कालक्रमेण ते । प्रसादं कुरु विप्रर्षे सद्भावमनुचिन्त्य च ॥

हरिश्चंद्र म्हणाला— हे भगवन्, आता तुमच्या दासत्वात काही प्रयोजन उरलेले नाही, कारण काळ पुढे निघून गेला आहे. हे ब्रह्मर्षिश्रेष्ठ, कृपा करा आणि सद्भावाने पुनर्विचार करा.

Verse 42

विश्वामित्र उवाच किम्प्रमाणो मया कालः प्रतीक्ष्यस्ते जनाधिप । शीघ्रमाचक्ष्व शापाग्निरन्यथा त्वां प्रदहक्ष्यति ॥

विश्वामित्र म्हणाले—हे नराधिप! तुझ्या विलंबाची मर्यादा मानून मी किती काळ तुझी वाट पाहू? लवकर बोल; नाहीतर माझ्या शापाची अग्नी तुला दग्ध करील।

Verse 43

हरिश्चन्द्र उवाच मासेन तव विप्रर्षे प्रदास्ये दक्षिणाधनम् । साम्प्रतं नास्ति मे वित्तमनुज्ञां दातुमर्हसि ॥

हरिश्चंद्र म्हणाले—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! एका महिन्यात मी वचन दिलेली दक्षिणा देईन। सध्या माझ्याकडे धन नाही; म्हणून देण्यासाठी मला अवकाश (वेळ) द्यावा।

Verse 44

विश्वामित्र उवाच । गच्छ गच्छ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय । शिवश्च तेऽध्वा भवतु मा सन्तु परिपन्थिनः ॥

विश्वामित्र म्हणाले—जा, जा, हे राजश्रेष्ठ! आपला स्वधर्म यथोचित पाळ. तुझा मार्ग शुभ होवो, आणि वाटेत कोणतेही विघ्न वा विरोधक नसोत।

Verse 45

पक्षिण ऊचुः अनुज्ञातश्च गच्छेति जगाम वसुधाधिपः । पद्भ्यामनुचितां गन्तुमन्वगच्छत तं प्रिया ॥

पक्षी म्हणाले—“जा” अशी परवानगी मिळताच तो भूपती निघून गेला. त्याची प्रिय पत्नी, जरी पायी जाणे तिला योग्य नव्हते, तरीही ती त्याच्या मागोमाग गेली।

Verse 46

तं सभार्यं नृपश्रेष्ठं निर्यान्तं ससुतं पुरात् । दृष्ट्वा प्रचुक्रुशुः पौराः राज्ञश्चैवानुयायिनः ॥

तो राजश्रेष्ठ पत्नी व पुत्रासह नगरातून निघून जात आहे असे पाहून नगरवासी आणि राजाचे सेवक मोठ्याने आक्रोश करू लागले।

Verse 47

हानाथ किं जहास्यस्मान् नित्यार्तिपरिपीडितान् । त्वं धर्मतत्परो राजन् पौरानुग्रहकृत् तथा ॥

हे नाथ! आम्ही सतत दुःखाने पीडित आहोत; तुम्ही आम्हाला का सोडून देता? तुम्ही धर्मनिष्ठ राजा आहात आणि नगरवासियांवरही कृपा व संरक्षण करणारे आहात।

Verse 48

नयास्मानपि राजर्षे यदि धर्ममवेक्षसे । मुहूर्तं तिष्ठ राजेन्द्र भवतो मुखपङ्कजम् ॥

हे राजर्षी! तुम्ही धर्मधारणेत तत्पर असाल तर आम्हालाही सोबत घेऊन चला. हे नृपश्रेष्ठ! क्षणभर थांबा—आम्ही तुमचे कमळासारखे मुख पाहू.

Verse 49

पिबामो नेत्रभ्रमरैः कदा द्रक्ष्यामहे पुनः । यस्य प्रयातस्य पुरो यान्ति पृष्ठे च पार्थिवाः ॥

आम्ही त्याला पुन्हा कधी पाहू आणि नेत्र-भुंग्यांनी त्याचे रसपान करू—ज्याच्या प्रस्थानावेळी राजे पुढे व मागे चालत असतात.

Verse 50

तस्यानुयाति भार्येयं गृहीत्वा बालकं सुतम् । यस्य भृत्याः प्रयातस्य यान्त्यग्रे कुञ्जचरस्थिताः ॥

त्याची पत्नी मागोमाग चालते, कुशीत लहान पुत्राला धरून. आणि त्या निघून जाणाऱ्या पुरुषाचे सेवक पुढे जातात, झुडपांत व वनलतांत स्थान घेऊन.

Verse 51

स एष पद्भ्यां राजेन्द्रो हरिश्चन्द्रो ’द्य गच्छति । हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वचमुन्‍नसम् ॥

पाहा—आज राजाधिराज राजा हरिश्चंद्र पायी चालला आहे. हाय रे, हे राजन्! तू तुझ्या त्या सुकुमारिणीला कसा सोडतोस—शुभ्र भुवया, सुंदर त्वचा आणि उंच नाक असलेली?

Verse 52

पथि पांशुपरिक्लिष्टं मुखं कीदृग्भविष्यति । तिष्ठ तिष्ठ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय ॥

रस्त्यावरील धुळीने तुझे मुख मळकट झाले तर ते कसे दिसेल? धीर धर, धीर धर, हे राजश्रेष्ठ—स्वधर्माचे अनुसरण कर आणि त्याचे रक्षण कर।

Verse 53

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षत्रियाणां विशेषतः । किं दारैः किं सुतैर्नाथ धनैर्धान्यैरथापि वा ॥

अहिंसा (करुणामय संयम) हा परम धर्म आहे—विशेषतः क्षत्रियांकरिता. हे प्रभो, तो धर्म सोडल्यावर पत्नींचा काय उपयोग, पुत्रांचा काय उपयोग, आणि धन-धान्याचाही काय उपयोग?

Verse 54

सर्वमेतत् परित्यज्य छायाभूता वयं तव । हानाथ हा महाराज हा स्वामिन् किं जहासि नः ॥

सर्व काही त्यागून आम्ही तुझ्या सावलीसारखे झालो आहोत. अहो रक्षक! अहो महाराज! अहो स्वामी—तू आम्हाला का सोडतोस?

Verse 55

यत्र त्वं तत्र हि वयं तत्सुखं यत्र वै भवान् । नगरं तद्भवान् यत्र स स्वर्गो यत्र नो नृपः ॥

जिथे तू आहेस तिथेच आम्ही आहोत; जिथे तू आहेस तेच आमचे सुख. जिथे तू आहेस तीच नगरी; जिथे आमचा राजा आहे तोच स्वर्ग.

Verse 56

इति पौरवचः श्रुत्वा राजा शोकपरिप्लुतः । अतिष्ठत स तदा मार्गे तेषामेवानुकम्पया ॥

नगरवासीयांचे हे शब्द ऐकून राजा शोकाने व्याकुळ झाला; आणि केवळ त्यांच्याविषयी करुणेमुळे तो तेव्हा रस्त्यातच थांबला.

Verse 57

विश्वामित्रोऽपि तं दृष्ट्वा पौरवाक्याकुलीकृतम् । रोषमर्षविवृत्ताक्षः समागम्य वचोऽब्रवीत् ॥

पौरवाच्या वचनांनी तो गोंधळलेला पाहून विश्वामित्रही क्रोध व असहिष्णुतेने डोळे विस्फारून जवळ आला व बोलला।

Verse 58

धिक् त्वां दुष्टसमाचारम् अनृतं जिह्मभाषणम् । मम राज्यं च दत्वा यः पुनः प्राक्रष्टुम् इच्छसि ॥

धिक्कार असो तुला—दुष्ट आचरणाचा, खोटारडा आणि वाणीने वाकडा! मी राज्य दान केले, आणि आता तू ते परत हिसकावू पाहतोस।

Verse 59

इत्युक्तः परुषं तेन गच्छामीति सवेपथुः । ब्रुवन्नेवं ययौ शीघ्रमाकर्षन् दयितां करे ॥

त्याच्या कठोर संबोधनाने तो थरथरत म्हणाला, “मी जातो,” आणि तत्क्षणी प्रियेला हाताने धरून वेगाने निघून गेला।

Verse 60

कर्षतस्तां ततो भार्यां सुकुमारीं श्रमातुराम् । सहसा दण्डकाष्ठेन ताडयामास कौशिकः ॥

मग ओढत नेली जात असताना—कोमल देहाची, श्रमाने थकलेली त्याची पत्नी—कौशिकाने अचानक काठीने मारली।

Verse 61

तां तथा ताडितां दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रो महीपतिः । गच्छामीत्याह दुःखार्तो नान्यत् किञ्चिदुदाहरत् ॥

तिला असे मार खाताना पाहून शोकाने व्याकुळ राजा हरिश्चंद्र म्हणाला, “मी जातो,” आणि याव्यतिरिक्त काहीच बोलला नाही।

Verse 62

अथ विश्वे तदा देवाः पञ्च प्राहुः कृपालवः । विश्वामित्रः सुपापोऽयं लोकान् कान् समवाप्स्यति ॥

तेव्हा करुणेने प्रेरित झालेले पाच विश्वेदेव म्हणाले— “हा विश्वामित्र अत्यंत पापी आहे; तो कोणते लोक (गती) प्राप्त करील?”

Verse 63

येनायां यज्वनां श्रेष्ठः स्वराज्यादवरॊपितः । कस्य वा श्रद्धया पूतं सुतं सोमं महाध्वरे । पीत्वा वयं प्रयास्यामो मुदं मन्त्रपुरःसरम् ॥

“या यज्ञकर्त्यांतील श्रेष्ठाला त्याच्या स्वतःच्या सार्वभौमत्वातून कोणी पाडले? किंवा आम्ही कोणाच्या पुत्र—श्रद्धेने महायज्ञात शुद्ध झालेला सोम—पिऊन, पवित्र मंत्रांच्या अग्रे आनंदाने प्रस्थान करू?”

Verse 64

पक्षिण ऊचुः इति तेषां वचः श्रुत्वा कौशिकोऽतिरुषान्वितः । शशाप तान् मनुष्यत्वं सर्वे यूयमवाप्स्यथ ॥

पक्षी म्हणाले: त्यांचे शब्द ऐकून कौशिक तीव्र क्रोधाने ग्रासला गेला आणि त्याने शाप दिला— “तुम्हा सर्वांना मनुष्यत्व प्राप्त होईल.”

Verse 65

प्रसादितश्च तैः प्राह पुनरेव महामुनिः । मानुषत्वेऽपि भवतां भवित्री नैव सन्ततिः ॥

अशा प्रकारे त्यांनी प्रसन्न केल्यावर महर्षी पुन्हा म्हणाले— “जरी तुम्हाला मनुष्यजन्म मिळेल, तरीही तुमची संतती होणार नाही.”

Verse 66

न दारसंग्रहश्चैव भविता न च मत्सरः । कामक्रोधविनिर्मुक्ता भविष्यथ सुराः पुनः ॥

“पत्नींचे ग्रहण किंवा संचय होणार नाही, तसेच ईर्ष्याही नसेल. काम-क्रोधापासून मुक्त होऊन तुम्ही देव पुन्हा देवत्व प्राप्त कराल.”

Verse 67

ततोऽवतेरुरंशैः स्वैर्देवास्ते कुरुवेश्मनि । द्रौपदीगर्भसम्भूताः पञ्च वै पाण्डुनन्दनाः ॥

त्यानंतर ते देव आपापल्या अंशावतारांनी कुरूंच्या गृहात अवतरले; आणि द्रौपदीच्या गर्भातून उत्पन्न झालेले पांडूचे पाच पुत्र प्रकट झाले।

Verse 68

एतस्मात् कारणात् पञ्च पाण्डवेया महारथाः । न दारसंग्रहं प्राप्ताः शापात् तस्य महामुनेः ॥

म्हणूनच पांडूचे पाच महारथी पुत्र त्या महर्षीच्या शापामुळे विवाहग्रहण (पत्नीप्राप्ती) करू शकले नाहीत।

Verse 69

एतत्ते सर्वमाख्यातं पाण्डवेयकथाश्रयम् । प्रश्नं चतुष्टयं गीतं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

पांडवांच्या वृत्तान्ताच्या आधारे हे सर्व तुला नीट सांगितले आहे। चार प्रश्नांचा समूहही निरूपित झाला आहे। आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?