Adhyaya 9: Vasiṣṭha and Viśvāmitra’s Mutual Curse: The Āḍi–Baka Battle and Brahmā’s Pacification

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे हरिश्चन्द्रोपाख्यानं नामाष्टमोऽध्यायः । नवमोऽध्यायः पक्षिण ऊचुः राज्यच्युते हरिश्चन्द्रे गते च त्रिदशालयम् । निश्चक्राम महातेजा जलवासात् पुरोहितः ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील ‘हरिश्चंद्रोपाख्यान’ नावाचा आठवा अध्याय समाप्त झाला. आता नववा अध्याय आरंभ होतो. पक्षी म्हणाले—हरिश्चंद्र राज्यभ्रष्ट होऊन देवालयास गेला तेव्हा तेजस्वी कुलपुरोहित आपल्या जलनिवासातून बाहेर आला.

Verse 2

वशिष्ठो द्वादशाब्दान्ते गङ्गापर्युषितो मुनिः । शुश्राव च समस्तन्तु विश्वामित्रविचेष्टितम् ॥

बारा वर्षे गेल्यावर, गंगेच्या तीरावर राहणाऱ्या ऋषी वसिष्ठांनी विश्वामित्राची कृत्ये सविस्तर ऐकली.

Verse 3

हरिश्चन्द्रस्य नाशञ्च राज्ञश्चोदारकर्मणः । चण्डालसम्प्रयोगञ्च भार्यातनयविक्रयम् ॥

त्यांनी सत्कर्मशील राजा हरिश्चंद्राचा विनाश, चांडाळांशी त्याचा संग, तसेच पत्नी व पुत्र विक्री यांचेही वृत्तांत ऐकले.

Verse 4

स श्रुत्वा सुमहाभागः प्रीतिमानवनīपतौ । चकार कोपं तेजस्वी विश्वामित्रऋषिं प्रति ॥

हे ऐकून तो परम भाग्यवान व तेजस्वी पुरुष, जो राजावर प्रेम करणारा होता, ऋषी विश्वामित्रावर क्रोधित झाला।

Verse 5

वशिष्ठ उवाच मम पुत्रशतं तेन विश्वामित्रेण घातितम् । तत्रापि नाभवत् क्रोधस्तादृशो यादृशो 'द्य मे ॥

वसिष्ठ म्हणाले— ‘विश्वामित्राने माझ्या शंभर पुत्रांचा वध केला; तरीही तेव्हा माझ्यात आजसारखा क्रोध उत्पन्न झाला नव्हता।’

Verse 6

श्रुत्वा नराधिपमिमं स्वराज्यादवरīपितम् । महात्मानं महाभागं देवब्राह्मणपूजकम् ॥

तो राजा—जो महात्मा, अत्यंत भाग्यवान आणि देव-ब्राह्मणपूजक होता—त्याला त्याच्या स्वराज्यापासून खाली पाडले गेले, हे ऐकून वक्त्याचा क्रोध उफाळला।

Verse 7

यस्मात् स सत्यवाक् शान्तः शत्रावपि विमत्सरः । अनागाश्चैव धर्मात्मा अप्रमत्‍तो मदाश्रयः ॥

कारण तो वाणीने सत्य, शांत, शत्रूप्रतीही असूयारहित; निर्दोष, धर्मात्मा, जागरूक आणि मला शरण मानून भक्त होता।

Verse 8

सपत्नीभृत्यपुत्रस्तु प्रापितो 'न्त्यां दशां नृपः । स राज्याच्च्यावितो 'नेन बहुशश्च खिलीकृतः ॥

तो राजा पत्नी, सेवक आणि पुत्रांसह अत्यंत टोकाच्या अवस्थेला पोहोचविला गेला. यानेच त्याला राज्यातून हाकलून देऊन वारंवार अपमानित केले।

Verse 9

तस्माद् दुरात्मा ब्रह्मद्विट् प्राज्ञानामवरोपितः । मच्छापोपहतो मूढः स बकत्वमवाप्स्यति ॥

म्हणून तो दुष्टबुद्धी ब्राह्मणद्वेष्टा—ज्याने ज्ञानीजनांना अधःपात केला—माझ्या शापाने आहत होऊन मोहग्रस्त अवस्थेत बक (बगळा/सारस) योनीस प्राप्त होईल.

Verse 10

पक्षिण ऊचुः श्रुत्वा शापं महातेजा विश्वामित्रो 'पि कौशिकः । त्वमप्याडिर्भवस्तेवति प्रतिशापमयच्छत ॥

पक्षी म्हणाले—शाप ऐकून महातेजस्वी विश्वामित्र कौशिक यांनीही प्रत्यशाप उच्चारला: ‘तूही आडि होशील.’

Verse 11

अन्यो 'न्यशापात् तौ प्राप्तौ तिर्यक्त्वं परमद्युतī । वशिष्ठः स महातेजा विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥

एकमेकांना शाप देऊन ते दोघे परमतेजस्वी—महातेजस्वी वसिष्ठ आणि विश्वामित्र कौशिक—तिर्यक् (अमानुष) अवस्थेस गेले.

Verse 12

अन्यजातिसमायोगं गतावप्यamitaujasau । यuyudhāte 'तिसंरब्धौ महाबलपराक्रमau ॥

दुसऱ्या जन्म/योनीशी संबंध आला तरीही ते अनंतवीर्य—महाक्रोधी, महाबलवान व महापराक्रमी—युद्धच करत राहिले.

Verse 13

योजनानां सहस्रे द्वे प्रमाणेनाडिरुच्छ्रितः । यन्नवत्यधिकं ब्रह्मन् ! सहस्रत्रितयं बकः ॥

आडि मापाने दोन हजार योजन उंच झाला; आणि हे ब्राह्मण, बक तीन हजार योजन व त्यावर आणखी नव्वद (योजन) उंच झाला.

Verse 14

तौ तु पक्षप्रहाराभ्यामन्योन्यस्योरुविक्रमौ । प्रहरन्तौ भयं तीव्रं प्रजानाञ्चक्रतुस् तदा ॥

ते दोघे महापराक्रमी परस्परांवर पंखांच्या प्रहारांनी आघात करू लागले. त्यांच्या सततच्या आघातांनी सर्व प्राण्यांमध्ये महान भय उत्पन्न झाले.

Verse 15

विधूय पक्षाणि बको रक्तोद्वृत्ताक्षिराहनत् । आडिं सोऽप्युन्नतग्रीवो बकं पद्भ्यामताडयत् ॥

बक पंख फडफडवीत—लालसर फिरणाऱ्या डोळ्यांनी—प्रतिद्वंद्वीवर प्रहार करू लागला. आणि आदि देखील मान उंच करून पायांनी बकाला ताडू लागला.

Verse 16

तयोः पक्षानिलापास्ताः प्रपेतुर्गिरयो भुवि । गिरिप्रपाताभिहता चकम्पे च वसुन्धरा ॥

त्यांच्या पंखांमधून उठलेल्या वाऱ्याच्या झोतांनी पर्वत भूमीवर कोसळले. पर्वतांच्या धडाक्याने पृथ्वी थरथर कापू लागली.

Verse 17

क्ष्मा कम्पमाना जलधीनुद्वृत्ताम्बूंश्चकार च । ननामा चैकपार्श्वेन पातालगमनोनमुखी ॥

पृथ्वी थरथर कापू लागल्यावर तिने समुद्रांना पाणी उचंबळून उठविले. आणि ती एका बाजूस झुकली, जणू पाताळात उतरण्याकडे वळली आहे.

Verse 18

केचिद् गिरिनिपातेन केचिद् अम्भोधिवारिणा । केचिन् महीसञ्चलनात् प्रययुः प्राणिनः क्षयम् ॥

काही प्राणी पर्वत कोसळून नष्ट झाले, काही समुद्राच्या पाण्याने; आणि काही—पृथ्वीच्या कंपामुळे—जीव विनाशास गेले.

Verse 19

इति सर्वं परित्रस्तं हाहाभूतम् अचेतनम् । जगदासीद् सुसम्भ्रान्तं पर्यस्तक्षितिमण्डलम् ॥

तेव्हा सर्व जग भयभीत झाले—‘हा हा’ अशा आर्त हाकांनी व्याकुळ, बुद्धिभ्रष्ट; जणू पृथ्वीमंडळच उलटले आहे, असे जग पूर्णतः गोंधळून गेले।

Verse 20

हा वत्स ! हा कान्त ! शिशो ! प्रयाह्येषोऽस्मि संस्थितः । हा प्रियॆ ! कान्त ! शैलोऽयं पतत्याशु पलायताम् ॥

“हाय बाळा! हाय प्रिये! अरे लहानग्या—जा, जा! मी इथे उभा आहे. हाय प्रिये, प्रियतम—हा पर्वत कोसळतो आहे; लवकर पळ!”

Verse 21

इत्याकुलीकृते लोके संत्रासविमुखे तदा । सुरैः परिवृतः सर्वैराजगाम पितामहः ॥

जगत असे क्षुब्ध होऊन भयाने व्यापले गेले असता, तेव्हा पितामह ब्रह्मा सर्व देवांनी वेढलेला तेथे आला।

Verse 22

प्रत्युवाच च विश्वेशास्तावुभावतिको पितौ । युद्धं वा विरमत् वेतल्लोकाः स्वास्थ्यं व्रजन्तु च ॥

मग विश्वेश्वराने त्या अतिशय क्रुद्ध दोघांना म्हटले—“हा संग्राम थांबो, जेणेकरून लोक पुन्हा कल्याणास येतील।”

Verse 23

शृण्वन्तावपि तौ वाक्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कोपामर्षसमाविष्टौ युयुधाते न तस्थतुः ॥

अव्यक्त-जन्मा ब्रह्माचे वचन ऐकूनही ते दोघे—क्रोध व अमर्षाने ग्रासलेले—लढतच राहिले; थांबले नाहीत।

Verse 24

ततः पितामहो देवस्तं दृष्ट्वा लोकसङ्क्षयम् । तयोश्च हितमन्विच्छन् तिर्यग्भावमपानुदत् ॥

तेव्हा पितामह ब्रह्मदेवांनी, लोक विनाशाकडे जात आहेत असे पाहून आणि त्या दोघांचेही कल्याण इच्छून, त्यांचा पशुभाव दूर केला।

Verse 25

ततस्तौ पूर्वदेहस्थौ प्राह देवः प्रजापतिः । व्युदस्ते तामसे भावे वशिष्ठ०-कौशिकर्षभौ ॥

मग ते पूर्वदेहात परत आले असता, प्रजापती देवेश ब्रह्मदेवांनी तमोगुणात पडलेल्या त्या दोन मुनिवृषभांना—वसिष्ठ व कौशिकांना—सांगितले।

Verse 26

जहि वत्स वशिष्ठ त्वं त्वञ्च कौशिक सत्तम । तामसं भावमाश्रित्य ईदृग्युद्धं चिकीर्षितम् ॥

‘थांबा, वत्सा—हे वसिष्ठ; आणि तूही, हे कौशिकश्रेष्ठ! तमोगुणी वृत्तीचा आश्रय घेऊन तुम्ही असे युद्ध करावयाची इच्छा केली आहे.’

Verse 27

राजसूयविपाकोऽयं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । युवयोर्विग्रहश्चायं पृथिवीक्षयकारकः ॥

‘हा राजा हरिश्चंद्राच्या राजसूय यज्ञाचा परिपक्व परिणाम आहे; आणि तुमचा हा कलह पृथ्वीचा क्षय घडविणारा आहे.’

Verse 28

न चापि कौशिकश्रेष्ठस्तस्य राज्ञोऽपरध्यते । स्वर्गप्राप्तिकरो ब्रह्मन्नपकारपदे स्थितः ॥

‘आणि हे कौशिकश्रेष्ठ! त्या राजाविरुद्ध तू कोणताही अपराध करू नकोस. हे ब्राह्मण, तो स्वर्गप्राप्तीच्या अवस्थेत आहे; हानीच्या स्थानी नाही.’

Verse 29

तपो विघ्नस्य कर्तारौ कामक्रोधवशं गतौ । परित्यजत भद्रं वो ब्रह्म हि प्रचुरं बलम् ॥

तुम्ही दोघे काम-क्रोधाच्या अधीन होऊन तपस्येला विघ्न करणारे झाला आहात. हे सोडा—तुमचे कल्याण होवो; कारण ब्रह्मतेज हेच महान बल आहे.

Verse 30

एवमुक्तौ ततस्तेन लज्जितौ तावुभावपि । क्षमयामासतुः प्रीत्या परिष्वज्य परस्परम् ॥

त्याने असे संबोधल्यावर ते दोघे लज्जित झाले; आणि स्नेहाने परस्परांना क्षमा करून एकमेकांना आलिंगन दिले.

Verse 31

ततः सुरैर्वन्द्यमानो ब्रह्मा लोकं निजं ययौ । वशिष्ठोऽप्यात्मनः स्थानं कौशिकोऽपि स्वामाश्रयम् ॥

नंतर देवांनी स्तुती केल्यावर ब्रह्मा आपल्या लोकात गेले. वसिष्ठही आपल्या स्थानी गेले आणि कौशिकही आपल्या आश्रयस्थानी गेला.

Verse 32

एतदाडिबकं युद्धं हरिश्चन्द्रकथां तथा । कथयिष्यन्ति ये मर्त्याः सम्यक् श्रोष्यन्ति चैव ये ॥

जे मर्त्य हे आडिबक युद्धाचे वर्णन करतील, तसेच हरिश्चंद्राची कथाही—आणि जे ते योग्य रीतीने ऐकतील—

Verse 33

तेषां पापापनॊदन्तु श्रुतं ह्येव करिष्यति । न चैव विघ्नकार्याणि भविष्यन्ति कदाचन ॥

त्यांच्यासाठी केवळ हे ऐकणेच पापांचा नाश करील; आणि कोणत्याही वेळी त्यांच्यासाठी विघ्नकारक कर्म उद्भवणार नाहीत.