Adhyaya 28: Alarka Inquires into Varna and Ashrama Dharma; Madalasa Defines the Fourfold Duties

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे आत्मविवेको नाम सप्तविंशोऽध्यायः । अष्टाविंशोऽध्यायः । जड उवाच तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा सोऽलर्को मातरं पुनः । पप्रच्छ वर्णधर्मांश्च धर्मा ये चाश्रमेषु च ॥

अशा प्रकारे श्री मार्कण्डेयपुराणातील पितापुत्रसंवादात ‘आत्मविवेक’ नावाचा सत्ताविसावा अध्याय समाप्त झाला. आता अठ्ठाविसावा अध्याय आरंभ होतो. जड म्हणाला—मातेचे वचन ऐकून अलर्काने पुन्हा मातेस वर्णधर्म व आश्रमधर्म यांविषयी विचारले.

Verse 2

अलर्क उवाच कथितोऽयं महाभागे ! राज्यतन्त्राश्रितस्त्वया । धर्मं तमहमिच्छामि श्रोतुं वर्णाश्रमात्मकम् ॥

अलर्क म्हणाला—हे आर्ये, आपण राजधर्माच्या प्रसंगाने हा धर्म सांगितला. मला वर्णांचे व आश्रमांचे जे धर्म आहेत ते ऐकावयास इच्छा आहे.

Verse 3

मदालसोवाच दानमध्ययनं यज्ञो ब्राह्मणस्य त्रिधा मतः । नान्यश्चतुर्थो धर्मोऽस्ति धर्मस्तस्यापदं विना ॥

मदालसा म्हणाली—ब्राह्मणाचा धर्म त्रिविध मानला आहे—दान, स्वाध्याय (वेदाध्ययन) आणि यज्ञ. आपत्काळातील धर्म सोडता त्याच्यासाठी चौथा कर्तव्य नाही.

Verse 4

याजनाध्यापने शुद्धे तथा पूतप्रतिग्रहः । एषा सम्यक् समाख्याता त्रिविधा चास्य जीविका ॥

इतरांसाठी यज्ञ करविणे, शुद्धतेने अध्यापन करणे, आणि केवळ शुद्ध (योग्य) दान स्वीकारणे—हीच त्याची त्रिविध उपजीविका योग्य रीतीने सांगितली आहे.

Verse 5

दानमध्ययनं यज्ञः क्षत्रियस्याप्ययं त्रिधा । धर्मः प्रोक्तः क्षिते रक्षा शस्त्राजीवञ्च जीविका ॥

क्षत्रियासाठीही धर्म त्रिविध सांगितला आहे—दान, स्वाध्याय आणि यज्ञ. त्याची उपजीविका भूमी/राज्याचे रक्षण व शस्त्रव्यवसाय यांवर असते.

Verse 6

दानमध्ययनं यज्ञो वैश्यस्यापि त्रिधैव सः । वाणिज्यं पाशुपाल्यञ्च कृषिश्चैवास्य जीविका ॥

वैश्यासाठीही धर्म तसाच त्रिविध आहे—दान, स्वाध्याय आणि यज्ञ. त्याची उपजीविका व्यापार, पशुपालन व शेती यांद्वारे होते.

Verse 7

दानं यज्ञोऽथ शुश्रूषा द्विजातीनां त्रिधा मया । व्याख्यातः शूद्रधर्मोऽपि जीविका कारुकर्म च ॥

दान, यज्ञ आणि द्विजसेवा—ही तीन मी सांगितली; शूद्राचाही धर्म असा म्हटला आहे, आणि त्याची उपजीविका शिल्पकर्म व श्रमकर्माने होते.

Verse 8

तद्वद् द्विजातिशुश्रूषा पोषणं क्रयविक्रयौ । वर्णधर्मास्त्विमे प्रोक्ताः श्रूयन्तां चाश्रमाश्रयाः ॥

तसेच द्विजसेवा, भरण-पोषण आणि क्रय-विक्रय (ही कर्तव्ये). अशा रीतीने वर्णधर्म सांगितले; आता आश्रमाधारित धर्म ऐक.

Verse 9

स्ववर्णधर्मात् संसिद्धिं नरः प्राप्नोति न च्युतः । प्रयाति नरकं प्रेत्य प्रतिषिद्धनिषेवणात् ॥

स्ववर्णधर्माचे पालन करणारा पुरुष सिद्धी/परिपूर्ती प्राप्त करतो व पतित होत नाही. परंतु जो निषिद्ध आचरण करतो, तो मृत्यूनंतर नरकास जातो.

Verse 10

यावत्तु नोपनयनं क्रियते वै द्विजन्मनः । कामचेष्टोक्तिभक्ष्यश्च तावद् भवति पुत्रक ॥

जोपर्यंत द्विजाचे उपनयन होत नाही, तोपर्यंत तो आचार, वाणी व आहार यांत इच्छेनुसार वागतो, हे पुत्रा।

Verse 11

कृतोपनयनः सम्यग् ब्रह्मचारी गुरुगृहे । वसेत्तत्र च धर्मोऽस्य कथ्यते तं निबोध मे ॥

विधिपूर्वक उपनयन झाल्यावर ब्रह्मचारीने गुरुगृही वास करावा. तेथे त्याचा धर्म सांगितला जाईल—माझ्याकडून समजून घे.

Verse 12

स्वाध्यायोऽथाग्रिशुश्रूषा स्नानं भिक्षाटनं तथा । गुरोर्निवेद्य तच्चान्नमनुज्ञातेन सर्वदा ॥

स्वाध्याय, अग्निसेवा, स्नान व भिक्षा; आणि ते अन्न गुरूंना अर्पण करून, तो नेहमी गुरूंच्या अनुमतीनेच भोजन करावा।

Verse 13

गुरोः कर्मणि सोद्योगः सम्यक् प्रीत्युपपादनम् । तेनाहूतः पठेच्चैव तत्परो नान्यमानसः ॥

तो गुरूंच्या कार्यांत दक्ष असावा व योग्य रीतीने गुरूंचे समाधान साधावे. गुरूंनी बोलावल्यावर तो एकाग्र होऊन, अन्य विचार टाळून अध्ययन/पाठ करावा।

Verse 14

एकं द्वौ सकलान् वापि वेदान् प्राप्य गुरोर्मुखात् । अनुज्ञातोऽथ वन्दित्वा दक्षिणां गुरवे ततः ॥

गुरूंच्या मुखातून एक, दोन किंवा सर्व वेद विधिपूर्वक शिकून, नंतर परवानगी मिळाल्यावर नमस्कार करून, त्यानंतर गुरूंना दक्षिणा द्यावी।

Verse 15

गार्हस्थ्याश्रमकामस्तु गृहस्थाश्रममावसेत् । वानप्रस्थाश्रमं वापि चतुर्थं चेच्छयात्मनः ॥

ज्याला गृहस्थाश्रमाची इच्छा आहे त्याने गृहस्थाश्रमात राहावे; किंवा स्वेच्छेने वनप्रस्थाश्रमात प्रवेश करावा, अथवा चौथ्या संन्यासाश्रमातही प्रविष्ट व्हावे।

Verse 16

तत्रैव वा गुरोर्गेहे द्विजो निष्ठामवाप्नुयात् । गुरोरभावे तत्पुत्रे तच्छिष्ये तత్సुतं विना ॥

तेथेच—त्या आश्रमात किंवा गुरुगृही—द्विजाने आपल्या शिस्तीची दृढ परिपूर्ती साधावी। गुरु अनुपस्थित असल्यास गुरुपुत्राच्या अधीन, तो नसेल तर गुरूच्या शिष्याच्या अधीन—त्यांना न ओलांडता—ही परिपूर्ती प्राप्त करावी।

Verse 17

शुश्रूषुर्निरभिमानो ब्रह्मचार्याश्रमं वसेत् । उपावृत्तस्ततस्तस्मात् गृहस्थाश्रमकाम्यया ॥

सेवेत तत्पर व अहंकाररहित होऊन तो ब्रह्मचर्याश्रमात राहावा। नंतर तेथून परत येऊन गृहस्थाश्रमात प्रवेश करण्याच्या इच्छेने आचरण करावे।

Verse 18

ततोऽसमानाॠषिकुलां तुल्यां भार्यामरोगिणीम् । उद्वहेन्न्यायतोऽव्यङ्गां गृहस्थाश्रमकारणात् ॥

त्यानंतर गृहस्थाश्रमाची प्रतिष्ठा करण्यासाठी त्याने विधिपूर्वक समकक्ष कुलस्थितीची, असगोत्र, निरोगी व अंगदोषरहित पत्नीशी विवाह करावा।

Verse 19

स्वकर्मणा धनं लब्ध्वा पितृदेवातिथींस्तथा । सम्यक् सम्प्रीणयन् भक्त्या पोषयेच्चाश्रितांस्तथा ॥

स्वतःच्या योग्य कर्माने विधिपूर्वक धन मिळवून त्याने भक्तीने पितर, देव आणि अतिथी यांना यथाविधी तृप्त करावे; तसेच आपल्या आश्रितांचेही पालनपोषण करावे।

Verse 20

भृत्यात्मजान् जामयोऽथ दीनान्धपतितानपि । यथाशक्त्यान्नदानेन वयांसि पशवस्तथा ॥

मनुष्याने आपल्या सामर्थ्यानुसार सेवक व बालकांना, विवाहसंबंधी स्त्री-नातलगांना, तसेच दरिद्र, अंध व पतितांना अन्नदान करावे; आणि त्याचप्रमाणे पक्षी व पशूंनाही आहार द्यावा।

Verse 21

एष धर्मो गृहस्थस्य ऋतावभिगमस्तथा । पञ्चयज्ञविधानन्तु यथाशक्त्या न हापयेत् ॥

हा गृहस्थाचा धर्म आहे—योग्य ऋतूत विधिपूर्वक दांपत्य-संगमही. तसेच आपल्या सामर्थ्यानुसार पंचमहायज्ञांचे नियत आचरण कधीही दुर्लक्षित करू नये।

Verse 22

पितृदेवातिथिज्ञातिभुक्तशेषं स्वयं नरः । भुञ्जीत च समं भृत्यैर्यथाविभवमादृतः ॥

पितर, देव, अतिथी आणि बंधुजन यांनी भोजन केल्यानंतर जे उरेल ते मनुष्याने स्वतः खावे; आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार सेवकांबरोबर समभागाने वाटून घ्यावे।

Verse 23

एष तूद्देशतः प्रोक्तो गृहस्थस्याश्रमो मया । वानप्रस्थस्य धर्मं ते कथयाम्यवधार्यताम् ॥

अशा प्रकारे संक्षेपाने मी गृहस्थाश्रमाचे वर्णन केले. आता मी तुला वानप्रस्थाचा धर्म सांगतो; तो सावधपणे ऐकावा।

Verse 24

अपत्यसन्ततिं दृष्ट्वा प्राज्ञो चानतिम् । वानप्रस्थाश्रमं गच्छेदात्मनः शुद्धिकारणात् ॥

आपली संतती-परंपरा स्थिर झालेली पाहून, आणि जरा व क्षयही पाहून, ज्ञानी पुरुषाने आत्मशुद्धीसाठी वानप्रस्थाश्रमात—म्हणजे वनात—जावे।

Verse 25

तत्रारण्योपभोगश्च तपोभिश्चानुकरषणम् । भूमौ शय्या ब्रह्मचर्यं पितृदेवातिथिक्रिया ॥

तेथे वनवासात वन्य पदार्थांवरच उपजीविका करावी आणि तपश्चर्येने देहाचे शमन करावे। भूमीवर शयन करावे, ब्रह्मचर्य पाळावे आणि पितृ, देव व अतिथी यांचे विधिपूर्वक कर्म करावे।

Verse 26

होमस्त्रिषवणस्नानं जटावल्कलधारणम् । योगाभ्यासः सदा चैव वन्यस्नेहनिषेवणम् ॥

अग्निहोत्र करावे; त्रिकाळ संध्यास्नान करावे; जटा व वल्कल धारण करावे; नित्य योगाभ्यास करावा; आणि वनात मिळणारे घृत-तैल इत्यादी साधे अन्न म्हणून सेवन करावे।

Verse 27

इत्येष पापशुद्ध्यर्थमात्मनश्चोपकारकः । वानप्रस्थाश्रमस्तस्माद्भिक्षोस्तु चरमोऽपरः ॥

अशा प्रकारे वानप्रस्थाश्रम पापक्षय करणारा व आत्महितकारी आहे. म्हणून भिक्षूसाठी यानंतरचा दुसरा, म्हणजेच अंतिम आश्रम स्वीकारण्यास योग्य आहे।

Verse 28

चतुर्थस्य स्वरूपं तु श्रूयतामाश्रमस्य मे । यः स्वधर्मोऽस्य धर्मज्ञैः प्रोक्तस्तात ! महात्मभिः ॥

आता, हे प्रिये, धर्म जाणणाऱ्या महात्म्यांनी जसे सांगितले आहे तसे चौथ्या आश्रमाचे स्वरूप आणि त्याचा स्वधर्म माझ्याकडून ऐक।

Verse 29

सर्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्यमकोपिता । यतेन्द्रियत्ममावासे नैकस्मिन् वसतिः चिरम् ॥

सर्व आसक्तींचा त्याग, ब्रह्मचर्य आणि क्रोधत्याग; इंद्रियसंयम; तसेच निवासात एका ठिकाणी दीर्घकाळ न राहणे—ही चौथ्या आश्रमाची लक्षणे आहेत।

Verse 30

अनारम्भस्तथाहारो भैक्षान्नेनैककालिना । आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावलोकनम् ॥

कर्मांचा आरंभ न करणे, भिक्षेने मिळालेले अन्न दिवसातून एकदाच घेणे, आत्मज्ञान जागविण्याची इच्छा आणि आत्मचिंतन—हेही त्या धर्माचे अंग आहे.

Verse 31

चतुर्थे त्वाश्रमे धर्मो मयायं ते निवेदितः । सामान्यं अन्यवर्णानामाश्रमाणाञ्च मे शृणु ॥

अशा प्रकारे चौथ्या आश्रमाचा धर्म मी तुला सांगितला. आता इतर वर्ण व आश्रमांना समान असलेली सामान्य कर्तव्येही माझ्याकडून ऐक.

Verse 32

सत्यं शौचमहिंसा च अनसूया तथा क्षमा । आनृशंस्यमकार्पण्यं सन्तोषश्चाष्टमो गुणः ॥

सत्य, शौच, अहिंसा, असूयारहितपणा, क्षमा, दया (अक्रूरता), अकृपणता/अमात्सर्य आणि आठवा गुण संतोष—हे सामान्य गुण आहेत.

Verse 33

एते संक्षेपतः प्रोक्ता धर्मा वर्णाश्रमेषु ते । एतेषु च स्वधर्मेषु स्वेषु तिष्ठेत् समन्ततः ॥

वर्ण व आश्रमांसाठी हे धर्म मी संक्षेपाने सांगितले आहेत. आपल्या-आपल्या कर्तव्यात प्रत्येकाने सर्व प्रकारे दृढपणे स्थित राहावे.

Verse 34

यश्चोल्लङ्घ्य स्वकं धर्मं स्ववर्णाश्रमसंज्ञितम् । नरोऽन्यथा प्रवर्तेत स दण्ड्यो भूभृतो भवेत् ॥

जो पुरुष आपल्या वर्ण-आश्रमाने ठरविलेला स्वधर्म ओलांडून अन्यथा वागतो, तो दंडनीय आहे; तो राजदंडास पात्र ठरतो.

Verse 35

ये च स्वधर्मसन्त्यागात् पापं कुर्वन्ति मानवाः । उपेक्षतस्तान् नृपतेरिष्टापूर्तं प्रणश्यति ॥

जे पुरुष स्वधर्म सोडून पाप करतात, त्यांना राजा जर दुर्लक्ष करील, तर राजाचे यज्ञ‑दानादि कर्मांपासून मिळणारे इष्ट‑पूर्त पुण्य नष्ट होते।

Verse 36

तस्माद्राज्ञा प्रयत्नेन सर्वे वर्णाः स्वधर्मतः । प्रवर्तन्तोऽन्यथा दण्ड्याः स्थाप्याश्चैव स्वकर्मसु ॥

म्हणून राजाने प्रयत्नपूर्वक सर्व वर्ण‑आश्रमांना त्यांच्या त्यांच्या धर्मानुसार प्रवृत्त करावे; जे अन्यथा वागतील त्यांना दंड देऊन त्यांच्या योग्य कर्मांत पुन्हा स्थापन करावे।