Adhyaya 74: King Svarashtra, the Deer-Queen’s Curse, and the Rise of Tamasa Manu

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे त्रिसप्ततितमोऽध्यायः चतुःसप्ततितमोऽध्यायः—७४ । मार्कण्डेय उवाच । राजाभूद्विख्यातः स्वराष्ट्रो नाम वीर्यवान् । अनेकयज्ञकृत् प्राज्ञः संग्रामेष्वपराजितः ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील औत्तम मन्वंतरातील त्र्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता चौऱ्याहत्तरावा अध्याय आरंभ होतो. मार्कण्डेय म्हणाले—स्वराष्ट्र नावाचा एक प्रसिद्ध राजा होता, पराक्रमाने महाबल; अनेक यज्ञ करणारा, बुद्धिमान आणि युद्धांत अजिंक्य।

Verse 2

तस्यायुḥ सुमहत्प्रादात् मन्त्रिणाराधितो रविः । पत्नीणाञ्च शतं तस्य धन्यानामभवद् द्विज ॥

त्याच्या मंत्र्याने पूजिलेल्या रविने (सूर्याने) त्याला अतिदीर्घ आयुष्य दिले. आणि हे द्विजश्रेष्ठा, त्याच्या शंभर सौभाग्यवती पत्नी होत्या.

Verse 3

तस्य दीर्घायुṣः पत्न्यो नातिदीर्घायुṣो मुने । कालेन जग्मुर्निधनं भृत्यमन्त्रिजनास्तथा ॥

हे ऋषी, त्या दीर्घायुषी राजाच्या पत्नी दीर्घायुषी नव्हत्या; काळाने त्या मृत्यूस प्राप्त झाल्या—तसेच त्याचे सेवक, मंत्री आणि इतर लोकही.

Verse 4

स भार्याभिस्तथायुक्तो भृत्यैश्च सहजन्मभिः । उद्विग्नचेताः संप्राप वीर्यहानिमहर्निशम् ॥

पत्नी आणि सहजात (दीर्घकाळचे) सेवक सोबत असूनही तो अंतःकरणात व्याकुळ झाला; आणि अहोरात्र त्याचे तेज व उत्साह क्षीण होत गेले.

Verse 5

तं वीर्यहीनं निभृतैर्भृत्यैस्त्यक्तं सुदुःखितम् । अनन्तरो विमर्दाख्यो राज्याच्च्यावितवांस्तदा ॥

तो पराक्रमहीन झाला—दबलेल्या (भित्र्या) सेवकांनी त्यागलेला व महान शोकात बुडालेला—तेव्हा ‘विमर्द’ म्हणून प्रसिद्ध अनंतराने त्याला राज्याबाहेर हाकलून दिले।

Verse 6

राज्याच्च्युतः सोऽपि वनं गत्वा निर्विण्णमानसः । तपस्तेपे महाभागे वितस्तापुलिने स्थितः ॥

राज्यातून हाकलला गेल्यावर तोही विरक्त मनाने वनात गेला आणि वितस्ता नदीच्या पवित्र वाळूच्या तीरावर उभा राहून तपश्चर्या करू लागला।

Verse 7

ग्रीष्मे पञ्चतमा भूत्वा वर्षास्वभ्रावकाशिकः । जलशायी च शिशिरे निराहारो यतव्रतः ॥

उन्हाळ्यात तो ‘पंचाग्नी’ तप करीत असे; पावसाळ्यात उघड्या आकाशाखाली राहात असे; हिवाळ्यात पाण्यात शयन करीत असे. तो उपवास करणारा व व्रतांत दृढ होता.

Verse 8

ततस्तपस्यतस्तस्य प्रावृट्काले महाप्लवः । बभूवानुदिनं मेघैर्वर्षद्भिरनुसन्ततम् ॥

तेव्हा तो तपश्चर्या करीत असताना पावसाळ्यात मोठा पूर आला, कारण ढग दिवसेंदिवस अखंडपणे पाऊस पाडीत राहिले।

Verse 9

न दिग्विज्ञायते पूर्वा दक्षिणा वा न पश्चिमा । नोत्तरा तमसा सर्वमनुलिप्तमिवाभवत् ॥

कोणतीही दिशा कळत नव्हती—न पूर्व, न दक्षिण, न पश्चिम, न उत्तर; सर्व काही जणू अंधाराने माखलेले दिसत होते।

Verse 10

ततोऽतिपूरेण नृपः स नद्याः प्रेरितस्तटम् । प्रार्थयन्नापि नावाप ह्रियमाणो महीपतिः ॥

तेव्हा नदीच्या महापुराच्या प्रचंड प्रवाहवेगाने ढकलला गेलेला राजा काठाकडे नेला गेला. तो विनवित असतानाही त्याला होडी मिळाली नाही, आणि भूमिपती प्रवाहात वाहत गेला.

Verse 11

अथ दूरे जलौघेन ह्रियमाणो महीपतिः । आससाद जले रौहीं स पुच्छे जगृहे च ताम् ॥

मग पाण्याच्या प्रवाहाच्या वेगाने दूर वाहून गेलेल्या राजाने पाण्यात एक रौही (हरिणी) पाहिली आणि तिची शेपटी पकडली.

Verse 12

तेन प्लवेन स ययावूध्यमानो महीतले । इतश्चेतश्चान्धकारे आससाद तटं ततः ॥

तिला जणू तरंगणाऱ्या आधारासारखी वापरून तो पुढे गेला, जमिनीवरून वाहत राहिला. अंधारात इकडे-तिकडे फेकला जात अखेर तो काठावर पोहोचला.

Verse 13

विस्तारि पङ्कमत्यर्थं दुस्तरं स नृपस्तरन् । तथैव कृष्यमाणोऽन्यद्रम्यं वनमवाप सः ॥

राजा पायांनी चालत दूरवर पसरलेल्या, पार करणे कठीण अशा चिखलातून तुडवत—तरीही ओढला जात—दुसऱ्या रम्य वनात पोहोचला.

Verse 14

तत्रान्धकारे सा रौही चकर्ष वसुधाधिपम् । पुच्छे लग्नं महाभागं कृशं धमनिसन्ततौ ॥

तेथे अंधारात ती रौही, जिच्या शेपटीला भूमिपती चिकटून होता, त्याला ओढत नेऊ लागली—तो कुलीन असूनही कृश झाला होता, आणि शिरा फुगून दिसत होत्या.

Verse 15

तस्याश्च स्पर्शसम्भूतामवाप मुदमुत्तमाम् । सोऽन्धकारे भ्रमन् भूयो मदनाकृष्टमानसः ॥

तिच्या स्पर्शाने त्याला परम आनंद मिळाला; आणि पुन्हा अंधारात भटकताना त्याचे मन कामाने ओढले गेले।

Verse 16

विज्ञाय सानुरागं तं पृष्ठस्पर्शनतत्परम् । नरेन्द्रं तद्वनस्यान्तः सा मृगी तमुवाच ह ॥

तो आसक्तीने भरलेला व तिची पाठ स्पर्श करण्यास तत्पर आहे असे जाणून, त्या मृगीने वनात राजाला हे वचन सांगितले।

Verse 17

किं पृष्ठं वेपथुमता करेण स्पृशसे मम । अन्यथैवास्य कार्यस्य सञ्जाता नृपते गतिः ॥

कंपणाऱ्या हाताने तू माझी पाठ का स्पर्श करतोस? हे राजन्, या विषयाची गती तर अगदी वेगळ्याच प्रकारे उद्भवली आहे।

Verse 18

नास्थाने वो मनो यातं नागम्याहं तवेश्वर । किन्तु त्वत्सङ्गमे विघ्नमेष लोलः करोति मे ॥

तुझे मन अयोग्य स्थानी गेले आहे; हे प्रभो, मी तुझ्या द्वारा प्राप्त होण्यास योग्य नाही. उलट हा चंचल आवेगच माझ्या तुझ्याशी संगतीत येण्यास अडथळा निर्माण करतो।

Verse 19

माङ्कण्डेय उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्या मृग्याश्च जगतीपतिः । जातकौतूहलो रौहीमिदं वचनमब्रवीत् ॥

मार्कंडेय म्हणाले—त्या मृगीचे वचन ऐकून पृथ्वीपतीचे कुतूहल जागे झाले आणि त्याने त्या रौहीला हे वचन सांगितले।

Verse 20

का त्वं ब्रूहि मृगी वाक्यं कथं मानुषवद्वदेत् । कश्चैव लोलो यो विघ्नं त्वत्सङ्गे कुरुते मम ॥

तू कोण आहेस, हे मृगी? सांग—मानवासारखी तू कशी बोलतेस? आणि तो चंचल कोण आहे, जो तुझ्याशी माझ्या संगतीत विघ्न घालतो?

Verse 21

मृग्युवाच अहं ते दयिता भूप ! प्रागासमुत्पलावती । भार्या शताग्रमहिषी दुहिता दृढधन्वनः ॥

मृगी म्हणाली—हे राजन्, मी पूर्वी तुझी प्रिया उत्पलावती होते. मी शताग्राची महिषी (मुख्य राणी) आणि दृढधन्वाची कन्या होते.

Verse 22

राजोवाच किन्तु यावत्कृतं कर्म येनेमां योनिमागता । पतिव्रता धर्मपरा सा चेत्थं सथमीदृशी ॥

राजा म्हणाला—तिने असे कोणते कर्म केले की ती या योनीत आली? जर ती पतिव्रता व धर्मपरायण होती, तर ती अशी कशी झाली?

Verse 23

मृग्युवाच अहं पितृगृहे बाला सखीभिः सहिता वनम् । रन्तुं गता ददर्शैकं मृगं मृग्या समागतम् ॥

मृगी म्हणाली—मी पित्याच्या घरी तरुणी असताना सख्यांसह खेळण्यासाठी वनात गेले. तेथे मी एका हरिणाला एका मृगीसह संयुक्त पाहिले.

Verse 24

ततः समीपवर्तिन्या मया सा ताडिता मृगी । मया त्रस्ता गतान्यत्र क्रुद्धः प्राह ततो मृगः ॥

मग मी जवळ गेले आणि त्या मृगीला मारले. माझ्या भीतीने ती दुसरीकडे पळून गेली; तेव्हा तो हरिण क्रोधाने बोलला.

Verse 25

मूढे किमेवं मत्तासि धिक्ते दौः शील्यमीदृशम् । आधानकालो येनायं त्वया मे विफलीकृतः ॥

मूढ कन्ये—तू इतकी चंचल का आहेस? तुझ्या या दुष्ट आचरणाला धिक्कार असो. या कृत्याने माझा गर्भाधानकाळ निष्फळ झाला.

Verse 26

वाचं श्रुत्वा ततस्तस्य मानुषस्येव भाषतः । भीता तमब्रुवं कोऽसीत्येतां योनिमुपागतः ॥

तो मनुष्याप्रमाणे बोलत आहे असे त्याचे वचन ऐकून मी भयभीत झाले आणि त्याला म्हणाले—‘तू कोण आहेस, जो हरिणरूपाने या गर्भात आला आहेस?’

Verse 27

ततः स प्राह पुत्रोऽहमृषेर्निर्वृतिचक्षुषः । सुतपा नाम मृग्यान्तु साभिलाषो मृगोऽभवम् ॥

मग तो म्हणाला—‘मी मुनि निर्वृतिचक्षुष यांचा पुत्र आहे. माझे नाव सुतपा. मृगीची इच्छा धरून मी हरिण (नर-मृग) झालो.’

Verse 28

इमाञ्चानुगतः प्रेम्णा वाञ्छितश्चानया वने । त्वया वियोजिता दुष्टे तस्माच्छापं ददामि ते ॥

मी प्रेमाने हिच्यामागे गेलो, आणि अरण्यात तीही मला इच्छू लागली. दुष्टे, तू आम्हा दोघांना वेगळे केलेस; म्हणून मी तुला शाप देतो.

Verse 29

मया चोक्तं तवाज्ञानादपराधः कृतो मुने । प्रसादं कुरु शापं मे न भवान् दातुमर्हति ॥

आणि मी म्हणाले—‘भगवन् मुने, माझ्याकडून अज्ञानाने अपराध झाला आहे. कृपा करा—आपण मला शाप देऊ नका.’

Verse 30

इत्युक्तः प्राह मां सोऽपि मुनिरित्थं महीपते । न प्रयच्छामि शापं ते यद्यात्मानं ददासि मे ॥

असे संबोधिल्यावर त्या मुनींनी मला म्हटले— “हे राजन्, तुझा शाप मी मागे घेणार नाही; जोवर तू स्वतःला मला अर्पण करीत नाहीस।”

Verse 31

मया चोक्तं मृगी नाहं मृगरूपधरा वने । लप्स्यसेऽन्यां मृगीन्तावन्मयि भावो निवर्त्यताम् ॥

आणि मी म्हणाले— “मी हरिणी नाही; वनात मी हरिणीचे रूप धारण केले आहे. तुला दुसरी हरिणी मिळेल; तोपर्यंत माझ्याविषयीची तुझी भावना निवळो।”

Verse 32

इत्युक्तः कोपरक्ताक्षः स प्राह स्फुरिताधरः । नाहं मृगी त्वयेत्युक्तं मृगी मूढे भविष्यसि ॥

असे संबोधिल्यावर, क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी व थरथरत्या ओठांनी तो म्हणाला— “तू म्हणालीस ‘मी हरिणी नाही’; म्हणून, हे मूढे, तू हरिणीच होशील।”

Verse 33

ततो भृशं प्रव्यथिता प्रणम्य मुनिमब्रुवम् । स्वरूपस्थमतिक्रुद्धं प्रसीदेति पुनः पुनः ॥

मग अत्यंत व्याकुळ होऊन मी त्या मुनींना नमस्कार केला आणि पुन्हा पुन्हा म्हणाले— तो आपल्या रूपातच असूनही अतिशय क्रुद्ध होता— “प्रसन्न व्हा, प्रसन्न व्हा!”

Verse 34

बालानभिज्ञा वाक्यानां ततः प्रोक्तमिदं मया । पितर्यसति नारीभिर्व्रियते हि पतिः स्वयम् ॥

मग मी, बालपणामुळे आणि बोलण्यात अज्ञान असल्यामुळे, असे म्हणाले— “खरेच, पिता उपस्थित नसताना स्त्रिया स्वतःच पती निवडतात।”

Verse 35

सति ताते कथञ्चाहं वृणोमि मुनिसत्तम । सापराधाथवा पादौ प्रसीदेश नमाम्यहम् ॥

माझे पिता जिवंत असताना, हे श्रेष्ठ मुनी, मी वर कसा निवडू? मी दोषी असो वा निर्दोष, तुमच्या चरणांशी नम्र प्रणाम करते; हे प्रभो, कृपा करा।

Verse 36

प्रसीदेति प्रसीदेति प्रणतायाः महामते । इत्थं लालप्यमानायाः स प्राह मुनिपुङ्गवः ॥

ती नम्रपणे प्रणाम करून ‘कृपा करा, कृपा करा’ असे, हे ज्ञानी, वारंवार विनवू लागली; तेव्हा मुनींमध्ये वृषभसमान त्या महर्षींनी उत्तर दिले।

Verse 37

न भवत्यन्यथा प्रोक्तं मम वाक्यं कदाचन । मृगी भविष्यसि मृता वनेऽस्मिन्नेव जन्मनि ॥

माझे उच्चारलेले वचन कधीही अन्यथा होत नाही. तू याच जन्मात, याच वनात, मृगी होऊन मृत्यू पावशील।

Verse 38

मृगत्वे च महाबाहुस्तव गर्भमुपैष्यति । लोलो नाम मुनेः पुत्रः सिद्धवीर्यस्य भामिनि ॥

आणि तू मृगीरूपात असताना, एक महाबाहु तुझ्या गर्भाजवळ येईल. हे सुंदरी, मुनी सिद्धवीर्यांचा पुत्र ‘लोल’ या नावाने ओळखला जाईल।

Verse 39

जीतिस्मरा भवित्री त्वं तस्मिन्गर्भमुपागते । स्मृतिं प्राप्य तथा वाचं मानुषीमीrayiṣ्यसि ॥

तो गर्भ उत्पन्न झाल्यावर तुला पूर्वजन्माची स्मृती टिकून राहील; स्मरण परत आल्यावर तू मानवी वाणीही बोलशील।

Verse 40

तस्मिन् जाते मृगीत्वात् त्वं विमुक्ता पतिनार्चिता । लोकानवाप्स्यसि प्राप्या ये न दुष्कृतकर्मभिः ॥

तो जन्माला येईल तेव्हा तू हरिणीपणाच्या अवस्थेतून मुक्त होशील। पतीकडून सन्मानित होऊन तू पापकर्माने अकलुषित नसणाऱ्यांना जे लोक प्राप्त होतात ते लोक प्राप्त करशील।

Verse 41

सोऽपि लोलो महावीर्यः पितृशत्रून् निपात्य वै । जित्वा वसुन्धरां कृत्स्नां भविष्यति ततो मनुः ॥

महावीर्यवान तो लोलोही निश्चयच आपल्या पित्याच्या शत्रूंना ठार करील। संपूर्ण पृथ्वी जिंकून तो पुढे मनु होईल।

Verse 42

एवं शापमहं लब्ध्वा मृता तिर्यक्त्वमागता । त्वत्संस्पर्शाच्च गर्भोऽसौ संभूतो जठरे मम ॥

अशा प्रकारे शाप प्राप्त करून मी मरण पावले आणि पशुयोनीत आले. आणि तुझ्या संस्पर्शामुळे माझ्या उदरात तो गर्भ उत्पन्न झाला आहे.

Verse 43

अतो ब्रवीमि नास्थाने तव यातं मनो मयि । न चाप्यगम्या गर्भस्थो लोलो विघ्नं करोत्‍यसौ ॥

म्हणून मी सांगते—तुझे मन माझ्याकडे अयोग्य रीतीने वळले आहे. आणि माझ्याजवळ येऊ नकोस; कारण गर्भस्थ लोलो निश्चयच विघ्न निर्माण करील.

Verse 44

मार्कण्डेय उवाच एवमुक्तस्ततः सोऽपि राजा प्राप्य परां मुदम् । पुत्रो ममारिञ्जित्वेति पृथिव्यां भविता मनुः ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—असे ऐकून तो राजाही परम आनंदित झाला, (असे मनात धरून) ‘माझा पुत्र शत्रूंना जिंकून पृथ्वीवर मनु होईल।’

Verse 45

ततस्तं सुषुवे पुत्रं सा मृगी लक्षणान्वितम् । तस्मिन् जाते च भूतानि सर्वाणि प्रययुर्मुदम् ॥

त्यानंतर त्या हरिणीने शुभलक्षणांनी युक्त असा पुत्र प्रसविला; तो जन्मताच सर्व प्राणी आनंदित झाले।

Verse 46

विशेषतश्च राजासौ पुत्रे जाते महाबले । सा विमुक्ता मृगी शापात् प्राप लोकाननुत्तमान् ॥

विशेषतः त्या राजाला त्या महाबलवान पुत्राच्या जन्माने परम आनंद झाला; ती हरिणी शापमुक्त होऊन अनुपम लोकांना प्राप्त झाली।

Verse 47

ततस्तस्यर्षयः सर्वे समेत्य मुनिसत्तम । अवेक्ष्य भाविनीमृद्धिं नाम चक्रुर्महात्मनः ॥

त्यानंतर, हे मुनीश्रेष्ठ, सर्व ऋषी एकत्र झाले; येणारी समृद्धी पाहून त्यांनी त्या महात्म्यास एक नाव दिले।

Verse 48

तामसीं भजमानायां योनिं मातर्यजायत । तमसा चावृते लोके तामसोऽयं भविष्यति ॥

तो तामसी योनीत प्रविष्ट झालेल्या मातेकडून जन्मला; आणि जग तमाने आच्छादित असल्यामुळे तो ‘तामस’ म्हणून ओळखला जाईल।

Verse 49

ततः स तामसस्तेन पित्रा संवर्धितो वने । जातबुद्धिरुवाचेदं पितरं मुनिसत्तम ॥

त्यानंतर तो तामस पित्याने वनात वाढविला; जेव्हा त्याची बुद्धी जागी झाली, हे मुनीश्रेष्ठ, तेव्हा त्याने पित्याला ही वचने सांगितली।

Verse 50

कस्त्वं तात कथं वाहं पुत्रो माता च का मम । किमर्थमागतश्च त्वमेतत् सत्यं ब्रवीहि मे ॥

हे प्रिये, तू कोण आहेस? आणि मी तुझा पुत्र कसा, व माझी माता कोण? तू कोणत्या हेतूने येथे आली आहेस? हे सर्व सत्याने मला सांग।

Verse 51

मार्कण्डेय उवाच । ततः पिता यथावृत्तं स्वराज्यच्यवनादिकम् । तस्याचष्टे महाबाहुः पुत्रस्य जगतीपतिः ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—मग पित्याने आपल्या राज्यनाशापासून आरंभ करून जे काही घडले ते सर्व त्याला सांगितले. जगाचा महाबाहु स्वामी पुत्राला ते सर्व स्पष्ट करून सांगू लागला।

Verse 52

श्रुत्वा तत् सकलं सोऽपि समाराध्य च भारस्करम् । अवाच दिव्यान्यस्त्राणि ससंहाराण्यशेषतः ॥

हे सर्व ऐकून त्यानेही भारस्कर (सूर्यदेव) यांची उपासना केली आणि प्रत्याहार व उपसंहाराच्या विधीसह सर्व दिव्यास्त्रे पूर्णपणे प्राप्त केली।

Verse 53

कृतास्त्रस्तानरीन् जित्वा पितुरानीय चान्तिकम् । अनुज्ञातान् मुनोचाथ तेन स्वं धर्ममास्थितः ॥

त्या शस्त्रांनी सज्ज होऊन त्याने त्या शत्रूंना जिंकले आणि त्यांना पित्यापुढे आणले. नंतर परवानगी मिळाल्यावर त्यांना सोडून दिले आणि अशा रीतीने तो स्वधर्मात स्थिर राहिला।

Verse 54

पितापि तस्य स्वान् लोकांस्तपोयज्ञसमार्जितान् । विसृष्टदेहः संप्राप्तो दृष्ट्वा पुत्रमुखं सुखम् ॥

आणि पित्यानेही तप व यज्ञाने मिळविलेले आपले लोक प्राप्त केले; पुत्राचे मुख पाहून आनंदित होऊन त्याने देहत्याग केला आणि सुखाने परलोकास गेला।

Verse 55

जित्वा समस्तां पृथिवीं तामसाख्यः स पार्थिवः । तामसाख्यो मनुरभूत्तस्य मन्वन्तरं शृणु ॥

संपूर्ण पृथ्वी जिंकून तामस नावाचा तो राजा तामस मनु झाला. आता त्याचा मन्वंतर ऐक.

Verse 56

ये देवा यत्पतिर्यश्च देवेन्द्रो ये तथर्षयः । ये पुत्राश्च मनोस्तस्य पृथिवीपरिपालकाः ॥

तेथे कोणते देव होते, त्यांचा अधिपती—इंद्र कोण होता, कोणते ऋषी होते; आणि त्या मनूचे कोणते पुत्र पृथ्वीचे रक्षक झाले—हे सर्व वर्णिले जाईल.

Verse 57

सत्यास्तथान्ये सुधियः सुरूपा हरयस्तथा । एते देवगणास्तत्र सप्तविंशतिकाः मुने ॥

तेथे सत्य, अन्य, सुधी, सुरूप तसेच हरय असे देवगण होते. हे मुने, ते दिव्य समूह सत्तावीस होते.

Verse 58

महाबलो महावीर्यः शतयज्ञोपलक्षितः । शिखिरीन्द्रस्तथा तेषां देवानामभवद्विभुः ॥

बलवान, पराक्रमी आणि शंभर यज्ञांनी विशिष्ट—शिखिरी हा त्या देवांचा इंद्र, अधिपती झाला.

Verse 59

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोऽग्निर्वलकस्तथा । पीवरश्च तथा ब्रह्मन् ! सप्त सप्तर्षयोऽभवन् ॥

हे ब्राह्मणा, ज्योतिस, धर्म, पृथु, काव्य, चैत्र, अग्नि, वलक आणि पीवर—हेच ते सात सप्तर्षी होते.

Verse 60

नरः क्षान्तिः शान्तदान्तजानुजङ्घादयस्तथा । पुत्रास्तु तामसस्यासन् राजानः सुमहाबलाः ॥

नर, क्षान्ति तसेच शान्त, दान्त, जानु, जंघा इत्यादी तामसाचे पुत्र होते; ते अतिशय महान् बलवान राजे झाले.

Verse 61

इत्येतत्तामसं विप्र मन्वन्तरमुदाहृतम् । यः पठेत् शृणुयाद्वापि तमसा स न बाध्यते ॥

हे ब्राह्मण, अशा प्रकारे हा तामस मन्वंतर सांगितला आहे. जो याचे पठण करतो किंवा केवळ ऐकतोही, तो तम (अंधकार) ने बाधित होत नाही.