Adhyaya 82: The Rise of Mahishasura and the Manifestation of the Goddess from the Gods’ Tejas
मधुकैटभवधः / देवीप्रादुर्भावः (Mahiṣāsura-yuddha-prastāvaḥ; Devī-prādurbhāvaḥ)
Death of Shumbha
या अध्यायात महिषासुराचा उदय, त्याच्या दर्पामुळे देवांचा पराभव आणि त्रैलोक्याची पीडा वर्णिली आहे. देव ब्रह्मा‑विष्णु‑शिवांकडे शरण जातात. त्यांच्या क्रोध‑शोकातून उत्पन्न झालेले तेज एकत्र होऊन महादेवी प्रकट होते; देव आपापली आयुधे व अलंकार अर्पण करतात. स्तुतींनी प्रसन्न झालेली देवी महिषासुर-वधासाठी युद्धाचा निर्धार करते.
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 82
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवींमाहात्म्ये मधुकैटभवधो नामैकाशीतितमोऽध्यायः । द्व्यशीतितमोऽध्यायः- ८२ ऋषिरुवाच देवासुरमभूद् युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा । महिषेऽसुराणामधिपे देवानां च पुरन्दरे ॥
अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील सावर्णिक मन्वंतरातील देवीमाहात्म्यात ‘मधु-कैटभवध’ नावाचा एक्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला. आता ब्याऐंशीवा अध्याय आरंभ होतो. ऋषी म्हणाले—पूर्वी असुरांचा स्वामी महिषासुर आणि देवांचा स्वामी पुरंदर (इंद्र) यांच्यात देव-दानव युद्ध अखंड शंभर वर्षे चालले होते।
Verse 2
तत्रासुरैर्महावीर्यैर्देवसैन्यं पराजितम् । जित्वा च सकलान् देवानिन्द्रोऽबून्महिषासुरः ॥
तेथे बलाढ्य असुरांनी देवसेनेचा पराभव केला; आणि सर्व देवांना जिंकून महिषासुर जणू इंद्रच झाला।
Verse 3
ततः पराजिता देवाः पद्मयोनिं प्रजापतिम् । पुरस्कृत्य गतास्तत्र यत्रेश-गरुडध्वजौ ॥
मग पराभूत देवांनी कमलयोनी प्रजापती (ब्रह्मदेव) यांना अग्रस्थानी ठेवून ज्या ठिकाणी ईश (शिव) आणि गरुडध्वज (विष्णु) होते त्या स्थानी प्रस्थान केले।
Verse 4
यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम् । त्रिदशाः कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम् ॥
त्या त्रिंशत् देवांनी त्या दोघांना (शिव व विष्णु) घडलेला सर्व वृत्तांत यथार्थ सांगितला—महिषासुराने कसा व्यवहार केला आणि देवांचे दमन व पराभव कसा झाला हे सविस्तर वर्णन केले।
Verse 5
सूर्येन्द्राग्न्यनिलेन्दूनां यमस्य वरुणस्य च । अन्येषां चाधिकारान् स स्वयमेवाधितिष्ठति ॥
तोच स्वतः सूर्य, इंद्र, अग्नी, वायू, सोम, यम, वरुण तसेच इतर देवतांचेही अधिकार व पदे हस्तगत करून त्यांवर अधिष्ठित झाला आहे।
Verse 6
स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि । विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना ॥
त्या दुष्टात्मा महिषासुराने स्वर्गातून हाकलून दिल्यामुळे देवांचे सर्व गण मर्त्यांसारखे पृथ्वीवर भटकत आहेत।
Verse 7
एतद्वः कथितं सर्वममरारिविचेष्टितम् । शरणं वः प्रपन्नाः स्मो वधस्तस्य विचिन्त्यताम् ॥
हे सर्व तुला सांगितले—अमरांच्या शत्रूचे आचरण। आम्ही शरण घेण्यासाठी तुझ्याकडे आलो आहोत; त्याचा वध करण्याचा निश्चय होवो।
Verse 8
ऋषिरुवाच इत्त्थं निशम्य देवानां वचांसि मधुसूदनः । चकार कोपं शम्भुश्च भ्रुकुटीकुटिलाननौ ॥
ऋषी म्हणाले: देवतांचे वचन ऐकून मधुसूदन (विष्णू) आणि शंभू (शिव) क्रुद्ध झाले; भुवया आकुंचन पावून त्यांचे मुख विकृत झाले।
Verse 9
ततोऽतिकोपपूर्णस्य चक्रिणो वदनात्ततः । निष्चक्राम महत्तेजो ब्रह्मणः शङ्करस्य च ॥
मग तीव्र क्रोधाने परिपूर्ण चक्रधारी (विष्णू) यांच्या मुखातून महान तेज प्रकट झाले; तसेच ब्रह्मा आणि शंकर (शिव) यांच्यापासूनही।
Verse 10
अन्येषाञ्चैव देवानां शक्रादीनां शरीरतः । निर्गतं सुमहत्तेजस्तच्चैक्यं समगच्छत ॥
शक्र (इंद्र) इत्यादी अन्य देवांच्या देहांतूनही अत्यंत महान तेज प्रकट झाले; ते सर्व एकत्र येऊन एका रूपात विलीन झाले।
Verse 11
अतीव तेजसः कूटं ज्वलन्तमिव पर्वतम् । ददृशुस्ते सुरास्तत्र ज्वालाव्याप्तदिगन्तरम् ॥
तेथे देवांनी अतुल तेजाने उजळलेले एक शिखर पाहिले—जणू धगधगता पर्वत—ज्याच्या ज्वाळा दिशांमध्ये व विदिशांमध्ये पसरल्या होत्या।
Verse 12
अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम् । एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा ॥
तेथे सर्व देवांच्या देहांतून उत्पन्न झालेले ते अनुपम तेज एका ठिकाणी एकवटून स्त्रीरूप झाले आणि आपल्या प्रभेने त्रैलोक्य भरून टाकू लागले।
Verse 13
यदभूच्छाम्भवं तेजस्तेनाजाय तन्मुखम् । याम्येन चाभवन् केशा बहवो विष्णुतेजसा ॥
शांभव (शिव) तेज तिचे मुख झाले. यमाच्या तेजाने तिचे अनेक केशपाश उत्पन्न झाले; आणि विष्णूच्या तेजानेही ते समन्वित झाले।
Verse 14
सौम्येन स्तनयोर्युग्मं मध्यं चैन्द्रेण चाभवत् । वारुणेन च जङ्घोरू नितम्बस्तेजसा भुवः ॥
सोमाच्या तेजाने तिचे स्तनयुगल झाले; इंद्राच्या तेजाने तिची कटि. वरुणाच्या तेजाने तिच्या जंघा व ऊरू; आणि पृथ्वीच्या प्रभेने तिचे नितंब झाले।
Verse 15
ब्रह्मणस्तेजसा पादौ तदङ्गुल्योरर्कतेजसा । वसूनाञ्च कराङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका ॥
ब्रह्मतेजाने तिचे चरण घडले, सूर्यतेजाने तिच्या पायाच्या बोटांची रचना झाली. वसूंमधून तिच्या बोटांच्या अंगुली उत्पन्न झाल्या आणि कुबेरतेजाने तिची नासिका निर्मिली गेली.
Verse 16
तस्यास्तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा । नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा ॥
प्रजापतीच्या तेजातून तिचे दात उत्पन्न झाले; आणि अग्नीच्या तेजातून त्याचप्रमाणे तिचे त्रिनेत्र प्रकट झाले.
Verse 17
भ्रुवौ च सन्ध्ययोस्तेजः श्रवणावनिलस्य च । अन्येषां चैव देवानां सम्भवस्तेजसां शिवा ॥
संध्यांच्या तेजातून तिच्या भुवया झाल्या आणि वायूच्या तेजातून तिचे कान. हे शुभे! इतर देवतांच्या तेजातूनही तिची उरलेली अंगे-प्रत्यंगे उत्पन्न झाली.
Verse 18
ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् । तां विलोक्य मुदं प्रापुरमराः महिषार्दिताः ॥
त्यानंतर सर्व देवतांच्या तेजराशीपासून उत्पन्न झालेल्या तिला पाहून, महिषासुराने पीडित झालेले अमर हर्षित झाले.
Verse 19
ततो देवा ददुस्तस्यै स्वानि स्वान्यायुधानि च । ऊचुर्जयजयेत्युच्चैर्जयन्तीं ते जयैषिणः ॥
त्यानंतर देवांनी तिला आपापली शस्त्रे-अस्त्रे अर्पण केली. विजयाची इच्छा धरून, विजयी रूपाने उभी असलेल्या तिला उद्देशून ते मोठ्याने म्हणाले—“जय! जय!”
Verse 20
शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाकधृक् । चक्रं च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाद्य स्वचक्रतः ॥
स्वतःच्या त्रिशुळातून त्रिशुळ काढून पिनाकधारी महेश्वराने ते देवीस दिले. आणि कृष्ण (विष्णू) यांनी आपल्या चक्रातून चक्र प्रकट करून तिला अर्पण केले.
Verse 21
शङ्खञ्च वरुणः शक्तिं ददौ तस्यै हुताशनः । मारुतो दत्तवांश्चापं बाणपूर्णे तथेषुधी ॥
वरुणाने तिला शंख दिला; हुताशन (अग्नी) यांनी शक्ती (भाला) दिली. मारुत (वायू) यांनी धनुष्य दिले आणि बाणांनी भरलेले दोन भातेही अर्पण केले.
Verse 22
वज्रमिन्द्रः समुत्पाद्य कुलिशादमराधिपः । ददौ तस्यै सहस्राक्षो घण्टामैरावताद्गजात् ॥
अमरांचा अधिपती इंद्राने आपल्या वज्रातून वज्र निर्माण करून ते तिला दिले; सहस्रनेत्र इंद्राने आपल्या ऐरावत हत्तीवरून घंटाही तिला अर्पण केली.
Verse 23
कालदण्डाद्यमो दण्डं पाशं चाम्बुपतिर्ददौ । प्रजापतिश्चाक्षमालां ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम् ॥
यमाने आपल्या मृत्युदंडातून दंड देऊन तिला दिला; जलाधिपती वरुणाने पाश दिला. प्रजापतीने जपमाळ दिली आणि ब्रह्माने कमंडलू अर्पण केला.
Verse 24
समस्तरोमकूपेषु निजरश्मीन् दिवाकरः । कालश्च दत्तवान् खड्गं तस्याश्चर्म च निर्मलम् ॥
दिवाकर (सूर्य) यांनी आपल्या किरणांना तिच्या सर्व रोमकूपांवर तेजस्वी आवरणासारखे स्थापिले. आणि काळाने तिला तलवार व निर्मळ ढाल अर्पण केली.
Verse 25
क्षीरोदश्चामलं हारमजरे च तथाम्बरे । चूडामणिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च ॥
क्षीरोद-सागराने देवीला निर्मळ हार व अजर वस्त्रे दिली. तसेच दिव्य शिरोमणी, कुंडले आणि कंकणेही अर्पण केली.
Verse 26
अर्धचन्द्रं तथा शुभ्रं केयूरान् सर्वबाहुषु । नूपुरौ विमलौ तद्वद् ग्रैवेयकमनुत्तमम् । अङ्गुलीयकरत्नानि समस्तास्वङ्गुलीषु च ॥
तेजस्वी शुभ्र अर्धचंद्र-आभूषणही दिले गेले; तिच्या सर्व भुजांवर बाहुबंद. तसेच निर्मळ नूपुर, अनुपम कंठभूषण आणि सर्व बोटांत रत्नजडित मुद्रिका.
Verse 27
विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुञ्चातिनिर्मलम् । अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम् ॥
विश्वकर्म्याने देवीला परम निर्मळ परशु, अनेक प्रकारची आयुधे आणि अभेद्य कवच (उरस्त्राण)ही प्रदान केले.
Verse 28
अम्लानपङ्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम् । अददज्जलधिस्तस्यै पङ्कजं चातिशोभनम् ॥
सागराने देवीला अक्षय कमळमाळ दिली, तसेच शिर व वक्षावर धारण करण्यासाठी आणखी एक माळ. सागराने अतिशय शोभिवंत कमळही प्रदान केले.
Verse 29
हिमवान् वाहनं सिंहं रत्नानि विविधानि च । ददावशून्यं सुरया पानपात्रं धनाधिपः ॥
हिमवानाने देवीला वाहनासाठी सिंह व विविध रत्ने दिली. आणि धनाधिप कुबेराने सुरेने कधीही रिकामे न होणारे पानपात्र प्रदान केले.
Verse 30
शेषश्च सर्वनागेशो महामणिविभूषितम् । नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम् ॥
पृथ्वी धारण करणारा सर्वनागाधिपती शेषाने देवीस महामण्यांनी अलंकृत असा सर्पहार अर्पण केला।
Verse 31
अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा । सम्मानिता ननादोच्चैः साट्टहासं मुहुर्मुहुः ॥
इतर देवांनीही आभूषणे व आयुधे देऊन तिचा सन्मान केला; तेव्हा देवीने निनादत्या हास्यासह पुन्हा पुन्हा गर्जना केली।
Verse 32
तस्याः नादेन घोरेण कृत्स्नमापूरितं नभः । अमायतातिमहता प्रतिशब्दो महानभूत् ॥
तिच्या भयंकर नादाने संपूर्ण आकाश भरून गेले; आणि त्याच्या अपरिमित विस्तारामुळे महान् प्रतिध्वनी उठला।
Verse 33
चुक्षुभुः सकला लोकाः समुद्राश्च चकम्पिरे । चचाल वसुधा चेलुः सकलाश्च महीधराः ॥
सर्व लोकांमध्ये खळबळ उडाली; समुद्र थरथरले; पृथ्वी हलली; आणि सर्व पर्वत डगमगले।
Verse 34
जयेत्ये देवाश्च मुदा तामूचुः सिंहवाहिनीम् । तुष्टुवुर्मुनयश्चैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तयः ॥
देव आनंदित होऊन सिंहवाहिनीला म्हणाले, ‘जय!’ आणि ऋषींनी भक्तीने नतमस्तक होऊन तिची स्तुती केली।
Verse 35
दृष्ट्वा समस्तं संक्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः । सन्नद्धाखिलसैन्यास्ते समुत्तस्थुरुदायुधाः ॥
संपूर्ण त्रैलोक्य व्याकुळ झालेले पाहून देवांचे शत्रू असुरांनी आपली सर्व सेना सज्ज केली आणि शस्त्र हातात घेऊन उठून उभे राहिले।
Verse 36
आः किमेतदिति क्रोधादाभाष्य महिषासुरः । अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्वृतः ॥
‘अरे! हे काय?’ असे क्रोधाने म्हणत, सर्व असुरांनी वेढलेला महिषासुर त्या शब्दाकडे वेगाने धावला।
Verse 37
स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा । पादाक्रान्त्या नतभुवं किरीटोल्लिखिताम्बराम् ॥
मग त्याने त्रैलोक्यभर तेज पसरलेल्या देवीचे दर्शन घेतले—जिच्या पावलांच्या दाबाने पृथ्वी वाकत होती आणि जिचा मुकुट जणू आकाशाला घासीत होता।
Verse 38
क्षोभिताशेषपातालां धनुर्ज्यानिः स्वनेन ताम् । दिशो भुजसहस्रेण समन्ताद् व्याप्य संस्थिताम् ॥
तिच्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या टंकाराने सर्व पाताळे हादरली; सहस्रभुजा देवी सर्व दिशांना व्यापून उभी राहिली।
Verse 39
ततः प्रववृते युद्धं तया देव्याः सुरद्विषाम् । शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् ॥
मग देवीने देवशत्रूंशी संग्राम आरंभ केला; विविध शस्त्रास्त्रांच्या प्रक्षेपाने दिशांमधील अवकाश ज्वाळांनी उजळून निघाले।
Verse 40
महिषासुरसेनानीश्चिक्षुराख्यो महासुरः । युयुधे चामरश्चान्यैश्चतुरङ्गबलान्वितः ॥
महिषासुराच्या सेनेचा सेनापती महाबली चिक्शुर नावाचा असुर युद्धास उभा राहिला; तसेच चामर इत्यादीही चतुरंगिणी सैन्याने युक्त होऊन समरात लढले।
Verse 41
रथानामयुतैः षड्भिरुदग्राख्यो महासुरः । अयुध्यतायुतानाञ्च सहस्रेण महाहनुः ॥
उदग्र नावाचा महाबली असुर सहा मिरियद रथांसह लढला; आणि महाहनु हजार मिरियदांसह समरात लढला।
Verse 42
पञ्चाशद्भिश्च नियुतैरसिलोमा महासुरः । अयुतानां शतैः षड्भिर्वाष्कलो युयुधे रणे ॥
असिलोमा नावाचा महाबली असुर पन्नास नियुतांसह लढला; आणि वाष्कल सहाशे मिरियदांसह युद्धात लढला।
Verse 43
गजवाजिसहस्रौघैरनेकैरुग्रदर्शनः । वृतो रथानां कोट्या च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत ॥
त्या युद्धात उग्रदर्शन हजारो हत्ती-घोड्यांच्या असंख्य लाटांनी वेढलेला, तसेच एक कोटी रथांनीही परिवृत होऊन लढला।
Verse 44
बिडालाक्षो 'युतानाञ्च पञ्चाशद्भिरथायुतैः । युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारितः ॥
त्याच संग्रामात बिडालाक्षही तेथे रथांनी वेढलेला, आणि पन्नास मिरियदांसह युद्धात लढला।
Verse 45
वृतः कालो रथानाञ्च रणे पञ्चाशतायुतैः । युयुधे संयुगे तत्र तावद्भिः परिवारितः ॥
तेथे काले नावाचा असुर पन्नास हजार रथांनी वेढलेला, रणांगणातील घनघोर संग्रामात तितक्याच योद्ध्यांनी परिघात बांधला जाऊन युद्ध करू लागला।
Verse 46
अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृताः । युयुधुः संयुगे देव्याः सह तत्र महासुराः ॥
आणि तेथे इतर महान असुरही दहा-दहा हजारांच्या गटांनी, रथ, हत्ती व घोड्यांनी वेढलेले, त्या युद्धात देवीविरुद्ध एकत्र लढले।
Verse 47
कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथानां दन्तिनां तथा । हयानां च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुरः ॥
त्या युद्धात महिषासुरही रथ, हत्ती व घोड्यांच्या असंख्य समुदायांनी—कोटींच्या कोटी व हजारोंनी—परिवेष्टित होऊन उभा राहिला।
Verse 48
तोमरैर्भिन्दिपालैश्च शक्तिभिर्मुसलैस्तथा । युयुधुः संयुगे देव्याः खड्गैः परशुपट्टिशैः ॥
ते शूल, भिंदिपाल, भाले, गदा, तलवार, कुऱ्हाड आणि पट्टिश घेऊन निकट युद्धात देवीवर तुटून पडले।
Verse 49
केचिच्च चिक्षिपुः शक्तीः केचित् पाशांस्तथापरे । देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमुः ॥
काहींनी भाले फेकले, काहींनी पाश टाकले; आणि तलवारीच्या घावांनी देवीचा वध करण्याचा प्रयत्न करू लागले।
Verse 50
सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका । लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी ॥
तेव्हा देवी चंडिकेने क्रीडाभावाने ती शस्त्रे व प्रक्षेपास्त्रे तुकडे तुकडे करून टाकली आणि स्वतःच्या शस्त्रांनी व दिव्य अस्त्रांनी वर्षाव केला।
Verse 51
अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरर्षिभिः । मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी ॥
जिचे कर्म सहज आहे आणि जिला देव व ऋषींनी स्तुती केली आहे, अशी परमेś्वरी देवीने असुरांच्या देहांत आपली शस्त्रे व अस्त्रे सोडली।
Verse 52
सोऽपि क्रुद्धो धुतसटो देव्याः वाहनकेशरी । चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशनः ॥
आणि तिचा सिंहवाहनही क्रुद्ध होऊन केसर हलवीत, जसा दावाग्नी वनांतून धावतो तसा असुरसेनांमध्ये धावू लागला।
Verse 53
निश्वसान्मुमुचे यांश्च युध्यमाना रणेऽम्बिका । त एव सद्यः सम्भूता गणाः शतसहस्रशः ॥
आणि रणांगणात युद्ध करताना अंबिकेने आपल्या श्वासांतून ज्यांना उत्पन्न केले, तेच क्षणार्धात शेकडो हजारांनी गणरूप झाले।
Verse 54
युयुधुस्ते परशुभिर्भिन्दिपालासिपट्टिशैः । नाशयन्तोऽसुरगणान् देवीशक्त्युपबृंहिताः ॥
ते गण परशु, भिंदिपाल, खड्ग आणि पट्टिश घेऊन लढले; देवीच्या शक्तीने बळकट व समर्थ होऊन त्यांनी दैत्यसमूहांचा नाश केला।
Verse 55
अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खांस्तथापरे । मृदङ्गांश्च तथैवान्ये तस्मिन् युद्धमहोत्सवे ॥
त्या महान संग्रामोत्सवात काही अनुचर भेरी वाजवीत होते, काही शंख फुंकत होते, आणि इतर मृदंगांचा निनाद करीत होते।
Verse 56
ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभिः । षड्गादिभिश्च शतशो निजघान महासुरान् ॥
मग देवीने त्रिशूलाने, गदेने, भाल्यांच्या वर्षावाने, तसेच तलवारी व इतर शस्त्रांनी शेकडो महाअसुरांचा संहार केला।
Verse 57
पातयामास चैवान्यान् घण्टास्वनविमोहितान् । असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत् ॥
देवीच्या घंटानादाने मोहग्रस्त झालेले काही असुर तिने भूमीवर पाडले; आणि काहींना पाशाने बांधून ओढत नेले।
Verse 58
केचिद् द्विधा कृतास्तीक्ष्णैः खड्गपातैस्तथापरे । विपोथिता निपातेन गदया भुवि शेरते ॥
काही तीक्ष्ण तलवारीच्या घावांनी दोन तुकडे झाले; तर काही गदेच्या आघाताने चिरडले जाऊन भूमीवर पडून राहिले।
Verse 59
वेमुश्च केचिद्रुधिरं मुसले भृशं हताः । केचिन्नपातिता भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि ॥
काही जण तीव्र दंडप्रहाराने आघात होऊन रक्त वमू लागले; आणि काहींचे वक्ष भाल्याने फाटून ते पृथ्वीवर कोसळले।
Verse 60
निरन्तराः शरौघेण कृताः केचिद्रणाजिरे । शैलानुकारिणः प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दनाः ॥
काही रणांगणात बाणांच्या धारांनी जखमांचा अखंड गोळा झाले; ते देवपीडक पर्वतासारखे कोसळत प्राणत्याग करू लागले।
Verse 61
केषाञ्चिद्वाहवश्छिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे । शिरांसि पेतुरन्येषामन्ये मध्ये विदारिताः ॥
काहींच्या भुजा छिन्न झाल्या, काहींच्या मान छाटल्या गेल्या; काहींची शिरे पडली, तर काही मधोमध फाडले गेले।
Verse 62
विच्छिन्नजङ्घास्त्वपरे पेतुरुर्व्यां महासुराः । एकबाह्वक्षिचरणाः केचिद्देव्याः द्विधा कृताः ॥
इतरांची जंघा छिन्न झाल्याने ते पृथ्वीवर कोसळले—ते महान असुर; आणि काही, एक बाहू, एक डोळा व एक पाय उरला तरीही, देवीने त्यांना दोन तुकडे केले।
Verse 63
छिन्नेऽपि चान्ये शिरसि पतिताः पुनरुत्थिताः । कबन्धा युयुधुर्देव्याः गृहीतपरमायुधाः ॥
काहींची शिरे छाटली तरी ते पडूनही पुन्हा उभे राहिले; शिरोहीन कबंधरूप होऊन, श्रेष्ठ शस्त्रे घेऊन, ते देवीशी युद्ध करू लागले।
Verse 64
ननृतुश्चापरे तत्र युद्धे तूर्यलयाश्रिताः । कबन्धाश्छिन्नखिरसः खड्ग-शक्त्यृष्टिपाणयः ॥
आणखी काही त्या युद्धात वाद्यांच्या तालावर नाचू लागले; शिरच्छिन्न कबंधांच्या हातात खड्ग, शूल व तोमर होते।
Verse 65
तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो देवीं अन्ये महासुराः । रुधिरौघविलुप्ताङ्गाः संग्रामे लोमहर्षणे ॥
त्या अंगावर काटा आणणाऱ्या संग्रामात रक्तप्रवाहांनी विदीर्ण देह वाहून जात असताना इतर महान असुर देवीला ओरडून म्हणाले— “थांब, थांब; युद्ध कर!”
Verse 66
पातितै रथनागाश्वैः असुरैश्च वसुन्धरा । अगम्या सा अभवत् तत्र यत्राभूत् स महारणः ॥
पडलेल्या रथांमुळे, हत्ती-घोडे व असुरांच्या देहांमुळे तेथील भूमी दुर्गम झाली—जिथे तो महान संग्राम झाला होता।
Verse 67
शोणितौघा महा नद्यः सद्यस्तत्र विसुस्रुवुः । मध्ये चासुरसैन्यस्य वारणासुरवाजिनाम् ॥
तेथे असुरसेनेच्या मध्यभागी, हत्ती, असुर व घोड्यांमध्ये, रक्ताचे प्रचंड प्रवाह—जणू महान नद्या—क्षणात वाहू लागले।
Verse 68
क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका । निन्ये क्षयं यथा वह्निस्तृणदारुमहाचयम् ॥
क्षणातच अंबिकेने त्या विशाल असुरसेनेचा नाश केला—जसा अग्नी गवत व लाकडाच्या मोठ्या राशीला भस्म करतो।
Verse 69
स च सिंहो महानादमुत्सृजन् धुतकेसरः । शरीरेभ्यो 'मरारीणामसूनिव विचिन्वति ॥
मग तिचा सिंह अयाल हलवत महागर्जना करीत, देवांच्या शत्रूंच्या देहांतून जणू प्राणच ओढून घेत आहे असे भासले।
Verse 70
देव्या गणैश्च तैस्तत्र कृतं युद्धं तथासुरैः । यथैषां तुतुषुर्देवाः पुष्पवृष्टिमुचो दिवि ॥
तेथे देवीने आपल्या गणांसह असुरांशी घोर संग्राम केला. स्वर्गातील देव आनंदित झाले आणि पुष्पवृष्टी करू लागले.
Frequently Asked Questions
The chapter frames sovereignty and cosmic order as contingent on dharmic legitimacy rather than sheer force: when Mahiṣāsura usurps the devas’ adhikāras, restoration requires a supra-sectarian synthesis—divine powers unified into Devī—indicating that ultimate authority is grounded in the integrated, corrective force of śakti.
Placed in the Sāvarṇika Manvantara setting of the Devī Māhātmya, this adhyāya functions as an exemplar narrative within Manvantara chronology: it depicts a paradigmatic collapse-and-restoration cycle (devas displaced, cosmic offices seized, order reconstituted) that illustrates how divine governance is periodically reset within Manu-ages.
It establishes the Devī’s ontological status as sarvadevaśarīraja tejas—one Goddess constituted from the energies of all gods—then shows her being formally invested with their weapons and insignia, her lion mount, and her world-shaking nāda, thereby inaugurating the Mahiṣāsura-vadha cycle central to Devī Māhātmya theology.