Adhyaya 23: Ashvatara’s Vow for Madalasa and the Bestowal of Musical Science by Sarasvati

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कुवलयाश्वीयॆ मदालसावियोग नाम द्वाविंशोऽध्यायः । त्रयोविंशोऽध्यायः पुत्रावूचतुः स राजपुत्रः संप्राप्य वेगादात्मपुरं ततः । पित्रोरवन्दिषुः पादौ दिदृक्षुश्च मदालसाम् ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील कुवलयाश्वचरित्रात ‘मदालसावियोग’ नावाचा बाविसावा अध्याय समाप्त झाला. आता तेवीसावा अध्याय आरंभ होतो. दोन्ही पुत्र म्हणाले. तो राजपुत्र शीघ्र आपल्या नगरीस पोहोचून माता-पित्यांच्या चरणी प्रणाम करून मदालसेला पाहण्याची इच्छा करू लागला।

Verse 2

ददर्श जनमुद्विग्नमप्रहृष्टमुखं पुरः । पुनश्च विस्मिताकारं प्रहृष्टवदनं ततः ॥

त्याने आपल्या समोरचे लोक पाहिले—ते चिंताकुल होते, त्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद नव्हता; आणि पुन्हा त्याने इतरांना पाहिले, जे विस्मयाने भरलेले, हर्षाने उजळलेल्या मुखांचे होते।

Verse 3

अन्यमुत्फुल्लनयनं दृष्ट्या दृष्ट्येतिवादिनम् । परिष्वजन्तमन्योन्यमतिकौतूहलान्वितम् ॥

त्याने इतरांनाही पाहिले—डोळे विस्फारलेले, ‘पहा! पहा!’ असे म्हणत, एकमेकांना आलिंगन देत, महान कुतूहल व उत्साहाने भरलेले।

Verse 4

चिरं जीवोरुकल्याण ! हतास्ते परिपन्थिनः । पित्रोः प्रह्लादय मनस्तथास्माकमकण्टकम् ॥

“दीर्घायुषी हो, हे महाभाग्यवान! जे शत्रू घात लावून बसले होते ते मारले गेले आहेत. आता आपल्या आई-वडिलांचे मन आनंदित कर—आणि आमचा मार्गही निष्कंटक (कष्टमुक्त) कर.”

Verse 5

पुत्रावूचतुः इत्येवं वादिभिः पौरैः पुरः पृष्ठे च संवृतः । तत्क्षणप्रभवानन्दः प्रविवेश पितुर्गृहम् ॥

नगरातील लोकांनी पुढून-मागून त्याला वेढून असे बोलल्यावर, त्याच्या मनात त्या क्षणीच हर्ष उत्पन्न झाला आणि तो पित्याच्या घरात प्रवेशला।

Verse 6

पिता च तं परिष्वज्य माता चान्ये च बान्धवाः । चिरं जीवेतिकल्याणीर्ददुस्तस्मै तदाशिषः ॥

त्याच्या पित्याने त्याला आलिंगन दिले; आईने व इतर नातेवाईकांनीही तसेच केले. मग त्यांनी ‘दीर्घायुषी हो’ असे म्हणत शुभ आशीर्वाद दिले।

Verse 7

प्रणिपत्य ततः सोऽथ किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ पितरं तात ! सोऽस्मै सम्यक् तदुक्तवान् ॥

मग तो तो विस्मित होऊन नमस्कार करून पित्याला विचारू लागला—“तात, हे काय?” तेव्हा पित्याने त्याला ते सर्व यथावत् नीट समजावून सांगितले।

Verse 8

स भार्यां तां मृतां श्रुत्वा हृदयेष्टां मदालसाम् । पितरौ च पुरो दृष्ट्वा लज्जाशोकाब्धिमध्यगः ॥

प्रिय पत्नी मदालसा मरण पावली हे ऐकून, आणि समोर माता-पित्यांना पाहून, तो लज्जा व शोक यांच्या सागरात बुडून गेला।

Verse 9

चिन्तयामास सा बाला मां श्रुत्वा निधनं गतम् । तत्याज जीवितं साध्वी धिङ्मां निष्ठुरमानसम् ॥

“त्या तरुणीने नक्कीच असे विचारले असेल—‘माझ्या मृत्यूची वार्ता ऐकून ती पतिव्रता प्राणत्याग करून गेली।’ धिक्कार असो मला—मी किती क्रूरहृदयी!”

Verse 10

नृशंसोऽहमनार्योऽहं विना तां मृगलोचनाम् । मत्कृते निधनं प्राप्तां यज्जीवाम्यतिनिर्घृणः ॥

“मी निर्दय आहे; त्या मृगनयनीशिवाय मी अयोग्य, अनार्य आहे. माझ्यामुळेच तिला मृत्यू आला—आणि तरीही मी जिवंत आहे, करुणाहीन!”

Verse 11

पुनः स चिन्तयामास परिसंस्तभ्य मानसम् । मोहोद्गममपास्याशु निःश्वस्योच्छ्वस्य चातरः ॥

पुन्हा त्याने मन स्थिर करून विचार केला; उफाळणारा मोह झटकन दूर करून तो चंचल व व्याकुळ होऊन जोरजोराने श्वास आत-बाहेर घेऊ लागला।

Verse 12

मृतेति सा मन्ममित्तं त्यजामि यदि जीवितम् । किं मयोपकृतं तस्याः श्लाघ्यमेतत्तु योषिताम् ॥

मी ‘ती मेली आहे’ असे समजून प्राणत्याग केला, तर तिच्यासाठी मी कोणता उपकार केला? स्त्रियांसाठी असा त्यागच प्रशंसनीय (उदार) मानला जातो.

Verse 13

यदि रोदिमि वा दीनो हा प्रियेति ! वदन्मुहुः । तथाप्यश्लाघ्यमेतन्नो वयं हि पुरुषाः किल ॥

मी दुःखाने व्याकुळ होऊन वारंवार ‘हाय, प्रिये!’ असे म्हणत रडलो तरी, तेही आमच्यासाठी प्रशंसनीय मानले जात नाही; कारण आम्ही पुरुष आहोत.

Verse 14

अथ शोकजडो दीनो स्त्रजा हीनो मलान्वितः । विपक्षस्य भविष्यामि ततः परिभवास्पदम् ॥

मग शोकाने जड झालेला, दीन, हार-फुलांशिवाय, अशुद्ध व मलिन असा मी शत्रूंच्या तिरस्काराचे लक्ष्य बनेन.

Verse 15

मयारिशातनं कार्यं राज्ञः शुश्रूषणं पितुः । जीवितं तस्य चायत्तं सन्त्याज्यं तत्कथं मया ॥

मला रणात शत्रूंचा नाश करावा लागेल; राजाची सेवा करावी लागेल; पित्याची परिचर्या करावी लागेल. माझे प्राण त्यावरच अवलंबून आहेत—मग मी ते कसे त्यागू?

Verse 16

किंत्वत्र मन्ये कर्तव्यस्त्यागो भागस्य योषितः । स चापि नोपकाराय तन्वङ्ग्याः किन्तु सर्वथा ॥

पण येथे माझे मत असे की स्त्रीसाठी आपल्या वाट्याचा त्याग करावा; तरीही तो त्याग त्या सुकुमारांगीच्या हितासाठी नाही, तर सर्वथा अन्य हेतूसाठी आहे.

Verse 17

मया नृशंस्यं कर्तव्यं नोपकार्यपकारि च । या मदर्थे 'त्यजत प्राणांस्तदर्थे 'ल्पमिदं मम ॥

मला कठोर कर्मही करावे लागेल—हे ‘सहाय्य करणाऱ्याला सहाय्य’ नाही, ना ‘अहिंसकाला इजा’; जिने माझ्यासाठी प्राण त्यागले, तिच्या तुलनेत माझे हे दान अत्यल्प आहे।

Verse 18

पुत्रावूचतुरिति कृत्वा मतिं सो 'थ निष्पाद्योदकदानिकम् । क्रियाश्चानन्तरं कृत्वा प्रत्युवाच ऋतध्वजः ॥

दोन्ही पुत्रांनी बोलून झाल्यावर त्याने निश्चय केला व जलदान केले; नंतर पुढील विधी पूर्ण करून ऋतध्वजाने उत्तर दिले।

Verse 19

ऋतध्वज उवाच यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याद्भार्या मदालसा । अस्मिन् जन्मनि नान्या मे भवित्री सहचारिणी ॥

ऋतध्वज म्हणाला: ती सुकुमारांगिनी मदालसा माझी पत्नी नसती, तर या जन्मात दुसरी कोणतीही स्त्री माझी संगिनी झाली नसती।

Verse 20

तामृते मृगशावाक्षीं गन्धर्वतनयामहम् । न भोक्ष्ये योषितं काञ्चिदिति सत्यं मयोदितम् ॥

गंधर्वकन्या, हरिणाक्षी तिला सोडून मी अन्य कोणत्याही स्त्रीचा उपभोग घेणार नाही—हे माझे सत्यवचन आहे।

Verse 21

सद्धर्मचारिणीं पत्नीं तां मुक्त्वा गजगामिनीम् । काञ्चिन्नाङ्गीकरिष्यामीत्येतत् सत्यं मयोदितम् ॥

सुधर्माने चालणारी, गजगामिनी त्या पत्नीला सोडून मी दुसरी कोणालाही स्वीकारणार नाही—हे माझे सत्यवचन आहे।

Verse 22

पुत्रावूचतुः परित्यज्य च स्त्रीभोगान् तात! सर्वंस्तया विना । क्रीडन्नास्ते समं तुल्यैर्वयस्यैः शीलसम्पदा ॥

दोन्ही पुत्र म्हणाले—पित्या, तिच्याविना त्याने स्त्रीसंबंधी सर्व भोग त्यागले आहेत। तो फक्त आपल्या वय-स्वभावाच्या सोबत्यांसह खेळतच राहतो।

Verse 23

एतत्तस्य परं कार्यं तात! तत् केन शक्यते । कर्तुमत्यर्थदुष्प्राप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः ॥

पित्या, हेच त्याचे परम ध्येय आहे; ते कोण साध्य करू शकेल? ते तर बलवानांनाही अत्यंत दुर्लभ; मग इतरांचे काय सांगावे?

Verse 24

जड उवाच इति वाक्यं तयोः श्रुत्वा विमर्शमगमत्पिता । विमृश्य चाह तौ पुत्रौ नागराट् प्रहसन्निव ॥

जड म्हणाला—त्या दोघांचे शब्द ऐकून त्यांचा पिता विचारमग्न झाला; आणि विचार करून नागराज जणू स्मित करत आपल्या दोन्ही पुत्रांना म्हणाला।

Verse 25

नागराडश्वतर उवाच यद्यशक्यमिति ज्ञात्वा न करिष्यन्ति मानवाः । कर्मण्युद्यममुद्योगहाण्या हानिस्ततः परम् ॥

नागराट अश्वतर म्हणाला—‘हे अशक्य आहे’ असे मानून जर लोक कृतीस प्रवृत्त होत नाहीत, तर कृतीतील पुढाकार व उद्योग नष्ट होऊन केवळ अधिकच विनाश होतो।

Verse 26

आरभेत नरः कर्म स्वपौरुषमहापयन् । निष्पत्तिः कर्मणो दैवे पौरुषे च व्यवस्थिताः ॥

मनुष्याने स्वतःचा प्रयत्न न सोडता कर्माचा आरंभ करावा. कर्मसिद्धी दैव आणि पुरुषार्थ—या दोन्हीवरच आधारलेली असते.

Verse 27

तस्मादहं तथा यत्नं करिष्ये पुत्रकावितः । तपश्चर्यां समास्थाय यथैतत् साध्यतेऽचिरात् ॥

म्हणून, हे पुत्रांनो, तुमच्या प्रेरणेने मी तसाच प्रयत्न करीन; तपश्चर्या आरंभ करून, जेणेकरून हे कार्य विलंब न होता सिद्ध होईल।

Verse 28

जड उवाच एवमुक्त्वा स नागेन्द्रः प्लक्षावतरणं गिरेः । तीर्थं हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥

जड म्हणाला—असे बोलून नागांचा तो अधिपती हिमवत् पर्वतावरील ‘प्लक्षावतरण’ नावाच्या पवित्र तीर्थस्थानी गेला आणि तेथे अत्यंत दुर्धर तप आचरू लागला।

Verse 29

तुष्टाव गीर्भिश्च ततस्तत्र देवीṃ सरस्वतीम् । तन्मना नियताहारो भूत्वा त्रिषवणाप्लुतः ॥

मग त्याने तेथे देवी सरस्वतीची स्तोत्रांनी स्तुती केली; मन तिच्यावर स्थिर करून, नियत आहार घेऊन, आणि त्रिसंध्येला स्नान केले।

Verse 30

अश्वतर उवाच जगद्धात्रीमहं देवीमारिराधयिषुः शुभाम् । स्तोष्ये प्रणम्य शिरसा ब्रह्मयोनिṃ सरस्वतीम् ॥

अश्वतर म्हणाला—जग धारण करणाऱ्या त्या शुभ देवीला प्रसन्न करण्याची इच्छा ठेवून, ब्रह्माची जननी सरस्वतीला शिर नतमस्तक करून मी स्तुती करीन।

Verse 31

सदसद्देवि! यत् किंचिन्मोक्षवच्चार्थवत् पदम् । तत्सर्वं त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि! संस्थितम् ॥

हे देवी! सत् आणि असत् रूपाने जे काही वचन/उच्चार आहे—मोक्षदायी असो वा अर्थवाही—ते सर्व योगासारखे अविभाज्य रीतीने तुझ्यातच स्थित आहे।

Verse 32

त्वमक्षरं परं देवि ! यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अक्षरं परमं देवि ! संस्थितं परमाणुवत् ॥

हे देवी, तूच परम अक्षर (अविनाशी) आहेस; ज्यामध्ये सर्व काही प्रतिष्ठित आहे. हे देवी, तूच ते सर्वोच्च अक्षर आहेस, अणूसारखी सूक्ष्म, सर्वव्यापी व आधाररूपाने स्थित आहेस.

Verse 33

अक्षरं परमं ब्रह्म विश्वञ्चैतत् क्षरात्मकम् । दारुण्यवस्थितो वह्निर्भौमाश्च परमाणवः ॥

परम ब्रह्म हे अक्षर (अविनाशी) आहे; पण हे संपूर्ण जगत् क्षर (नाशवान) स्वभावाचे आहे. जसे काष्ठात अग्नी वास करतो, तसेच भूत-अणू प्रकट जगताचा सूक्ष्म आधार म्हणून स्थित असतात.

Verse 34

तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषतः । ओङ्काराक्षरसंस्थानं यत्तु देवि ! स्थिरास्थिरम् ॥

तसेच तुझ्यामध्ये ब्रह्म स्थित आहे आणि हे संपूर्ण जगत् देखील निरवशेष. आणि जे काही ‘ॐ’ या अक्षरात प्रतिष्ठित आहे—हे देवी—चर-अचर ते सर्वही तुझ्यातच आहे.

Verse 35

तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद्देवि नास्ति च । त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् ॥

तेथे ‘ॐ’च्या तीन मात्रांच्या त्रयात जे काही आहे—आणि जे नाही (अव्यक्त अर्थाने)—ते सर्व समाविष्ट आहे. तीन लोक, तीन वेद, त्रिविध पवित्र विद्या आणि तीन अग्नीही आहेत.

Verse 36

त्रीणि ज्योतींषि वर्णाश्च त्रयो धर्मागमास्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दस्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः ॥

तीन प्रकाश आहेत आणि वर्णही तीन; तसेच धर्मपर परंपरा/उपदेशही तीन. तीन गुण, तीन स्वर (वैदिक उच्चार), तीन वेद, आणि त्याचप्रमाणे आश्रमही त्रिरूपाने मानले जातात.

Verse 37

त्रयः कालास्तथावस्थाः पितरोऽहर्निशादयः । एतन्मात्रात्रयं देवि ! तव रूपं सरस्वति ॥

तीन काळ तसेच तीन अवस्था; पितर, दिन-रात्र इत्यादी सर्व त्यात अंतर्भूत आहेत. हे देवी, हीच मात्रांची त्रयी—हेच सरस्वतीरूपाने तुझे स्वरूप आहे.

Verse 38

विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातनाः । सोमसंस्था हविः संस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः ॥

भिन्न मतांच्या लोकांसाठी ब्रह्माची प्राचीन व नित्य रूपे प्रधान म्हणून सांगितली आहेत. ती सात—सोमसंस्था, हविःसंस्था आणि पाकसंस्था अशी आहेत.

Verse 39

तास्त्वदुच्चारणाद्देवि ! क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः । अनिर्देश्यं तथा चान्यदर्धमात्रान्वितं परम् ॥

हे देवी, ती (सात) ब्रह्मवेत्ते तुझ्या उच्चारणशक्तीनेच साध्य करतात. आणि आणखी एक परम तत्त्व आहे—अवर्णनीय, ‘अर्धमात्रा’युक्त.

Verse 40

अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् । तवैत्तत्परमं रूपं यन्न शक्यं मयोदितुम् ॥

अविकार, अजर, दिव्य आणि परिवर्तनरहित—हे तुझे परम स्वरूप आहे; ते मी वाणीने व्यक्त करू शकत नाही.

Verse 41

न चास्ये न च तज्जिह्वा ताम्रोष्ठादिभिरुच्यते । इन्द्रोऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्रार्कौ ज्योतिरेव च ॥

इथे ‘मुख’ नाही, ‘जिभ’ही नाही—लाल ओठ इत्यादींसह जसा देह-उपकरणांचा उल्लेख होतो तसा तिथे लागू पडत नाही. त्या अर्थी इंद्र, वसु, ब्रह्मा तसेच चंद्र-सूर्य हेही केवळ प्रकाशमात्र (पराधीन तेज) आहेत.

Verse 42

विश्वावासं विश्वरूपं विश्वेशं परमेश्वरम् । सांख्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतम् ॥

हे देवी! तूच जगताचे अधिष्ठान, विश्वरूपा, सर्वेश्वरी व परम नियामिका आहेस—सांख्य व वेदान्तसिद्धान्तांनी घोषित आणि अनेक शास्त्रशाखांत प्रतिष्ठित।

Verse 43

अनादिमध्यानिधनं सदसन्न सदेव यत् । एकान्त्वनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रितम् ॥

ज्याला न आरंभ, न मध्य, न अंत; जे भाव व अभाव दोन्ही असूनही सत्यतः सत् आहे; जे एक असूनही अनेक, केवळ एकच नाही—व्यक्त अस्तित्वाच्या भेदांवर आधारलेले।

Verse 44

अनाख्यं षड्गुणाख्यञ्च वर्गाख्यं त्रिगुणाश्रयम् । नानाशक्तिमतामेकं शक्तिवैभविकं परम् ॥

तू अवर्णनीय आहेस; तरीही षड्गुणांनी तुझे नामकरण होते। समूहांत विभागली, त्रिगुणांवर अधिष्ठित—तथापि अनेक शक्तींमध्ये तूच एक परमा; ज्याचे ऐश्वर्य म्हणजे शक्तीच।

Verse 45

सुखासुखं महासौख्यरूपं त्वयि विभाव्यते । एवं देवि ! त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलञ्च यत् । अद्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम् ॥

सुख-दुःख आणि परमानंदाचे रूप तुझ्यातच चिंतिले जाते। म्हणून, हे देवी, तुझ्यामुळे सर्वत्र व्याप्त आहे—सावयवही व निरवयवही; अद्वैतात प्रतिष्ठित ब्रह्मही आणि द्वैतात प्रतिष्ठित तत्त्वही।

Verse 46

येऽर्था नित्या ये विनश्यन्ति चान्ये ये वा स्थूला ये च सूक्ष्मातिसूक्ष्माः । ये वा भूमौ येऽन्तरीक्षेऽन्यतो वा तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धिः ॥

जे जे तत्त्व नित्य आहेत आणि जे अन्य नश्वर; जे स्थूल आहेत आणि जे सूक्ष्म वा अतिसूक्ष्म; पृथ्वीवर, अंतरिक्षात किंवा अन्यत्र—ते सर्व केवळ तुझ्यामुळेच ज्ञात होतात।

Verse 47

यच्चामूर्तं यच्च मूर्तं समस्तं यद्वा भूतेष्वेकमेकञ्च किञ्चित् । यद्दिव्यस्ति क्ष्मातले खेऽन्यतो वा त्वत्सम्बद्धं त्वत्स्वरैर्व्यञ्जनैश्च ॥

जे अमूर्त आणि जे मूर्त—ते सर्व; प्राणिजातांत जे काही एकेक वस्तू अस्तित्वात आहे; जे काही दिव्य—पृथ्वीवर, आकाशात किंवा अन्यत्र—ते सर्व तुझ्याशी संबद्ध आहे आणि तुझ्या स्वर-व्यंजनांनीच व्यक्त होते।

Verse 48

जड उवाच एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती । प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः ॥

जड म्हणाला: अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर देवी—विष्णूची जिह्वा असलेली सरस्वती—तेव्हा महात्मा नाग अश्वतराला उत्तर देऊ लागली।

Verse 49

सरस्वत्युवाच वरं ते कंबलब्रातः प्रयच्छाम्युरगाधिप । तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते ॥

सरस्वती म्हणाली: हे कंबलाच्या भ्राता, हे नागाधिपती, मी तुला वर देते. तुझ्या मनात जे आहे ते सांग—ते सर्व मी तुला देईन।

Verse 50

अश्वतर उवाच सहायं देहि देवि ! त्वं पूर्वं कंबलमेव मे । समस्तस्वरसंबन्धमुभयोः संप्रयच्छ च ॥

अश्वतर म्हणाला: हे देवी, प्रथम मला तशीच मदत दे, जशी माझ्या भ्राता कंबलाला दिलीस. आणि आम्हा दोघांना सर्व स्वरांचे पूर्ण समन्वय-ज्ञानही प्रदान कर।

Verse 51

सरस्वत्युवाच सप्त स्वराः ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ! कीटकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्च्छनाः ॥

सरस्वती म्हणाली: हे फणिश्रेष्ठ, सात स्वर आहेत; सात ग्राम-राग आहेत; सात कीटकही आहेत—आणि मूर्च्छनाही सातच आहेत।

Verse 52

तालाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयं च यत् । एतत्सर्वं भवान् गाता कंबलश्च तथानघ ॥

एकोणपन्नास ताल आणि तीन ग्राम—या सर्वांचे तू ज्ञाता व गायक होशील; आणि हे निष्पाप, कंबलही तसाच (ज्ञाता) होईल.

Verse 53

ज्ञास्यसे मत्प्रसादेन भुजगेन्द्रापरं तथा । चतुर्विधं पदं तालं त्रिः प्रकारं लयत्रयम् ॥

माझ्या कृपेने तू दुसऱ्या नागराजालाही जाणशील; चतुर्विध पद, ताल, त्रिविध भेद आणि लयांचे त्रयही तू जाणशील.

Verse 54

यदित्रयं तथाऽतोद्यं मया दत्तं चतुर्विधम् । एतद्भवान् मत्प्रसादात् पन्नगेन्द्रापरं च यत् ॥

त्रय (समूह) आणि चतुर्विध वाद्य (आतोद्य) हे मी दिले आहे. माझ्या कृपेने तू हेही जाणशील, तसेच दुसऱ्या नागराजाशी संबंधित जे काही आहे तेही.

Verse 55

अस्यान्तर्गतमा यत्तं स्वरव्यञ्जनसंमितम् । तदशेषं मया दत्तं भवतः कंबलस्य च ॥

यात जे काही स्वर व व्यंजनांवर अवलंबून व त्यांद्वारे मोजलेले आहे—त्याचे संपूर्ण ज्ञान मी तुला आणि कंबलालाही दिले आहे.

Verse 56

तथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले चापि पन्नग । प्रणेता रौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भविष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ॥

हे नागा, पृथ्वीवर किंवा पाताळातही तुमच्यासारखा दुसरा कोणी नसेल. पुढील काळात तुम्ही दोघेही या सर्व विद्येचे प्रवर्तक व्हाल—पाताळात, देवलोकात आणि पृथ्वीवरही, हे नागांनो.

Verse 57

जड उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती । जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा ॥

जड म्हणाला—असे बोलून कमलनेत्री सर्वजिह्वा सरस्वती देवी तत्क्षणी नागाच्या दृष्टीआड अंतर्धान पावली।

Verse 58

तयोश्च तद्यथावृत्तं भ्रात्रोः सर्वमजायत । विज्ञानमुभयोर्ग्र्यं पदतालस्वरादिकम् ॥

आणि त्या दोन्ही भावांसाठी सर्व काही देवीने सांगितल्याप्रमाणेच घडले। दोघांनाही पद, ताल, स्वर इत्यादींचे उत्कृष्ट ज्ञान उत्पन्न झाले।

Verse 59

ततः कैलासशैलेन्द्र-शिखरस्थितमीश्वरम् । गीतकैः सप्तभिर्नागौ तन्त्रीलयसमन्वितौ ॥

मग त्या दोन्ही नागांनी कैलासशिखरावर स्थित प्रभूची तंत्री-वाद्य व लययुक्त सात गीतांनी स्तुती केली।

Verse 60

आरिराधयिषू देवं अनङ्गाङ्गहरं हरम् । प्रचक्रतुः परं यत्नमुभौ संहतवाक्कलौ ॥

अनंग (काम) याच्या देहाचा संहार करणाऱ्या हर देवाला प्रसन्न करण्यासाठी, स्वर व कौशल्याने एकरूप झालेले ते दोघे परम प्रयत्न करू लागले।

Verse 61

प्रातर्निशायां मध्याह्ने सन्ध्ययोश्चापि तत्परौ । तयोः कालेन महता स्तूयमानो वृषध्वजः ॥

प्रातः, रात्रि, मध्यान्ह आणि संध्याकाळीही—त्या उपासनेत तत्पर राहून—दीर्घकाळ वृषध्वज (शिव) यांची त्या दोघांनी स्तुती केली।

Verse 62

तुतोष गीतकैस्तौ च प्राहेशो गृह्यतां वरः । ततः प्रणम्याश्वतरः कंबलेन समं तदा ॥

त्यांच्या स्तुतिगानांनी प्रसन्न होऊन भगवान् महेश म्हणाले—“वर स्वीकारा.” तेव्हा कंबलासह अश्वतराने नमस्कार केला.

Verse 63

व्यज्ञापयन्महादेवं शितिकण्ठमुमापतिम् । यदि नौ भगवान्प्रीतो देवदेवस्त्रिलोचनः ॥

ते नीलकंठ, उमा-पती, त्रिनेत्र देवांचा देव महादेव यांना विनवू लागले—“जर देवाधिदेव त्रिनेत्र भगवान् आमच्यावर प्रसन्न असतील…”

Verse 64

ततो यथाभिलषितं वरमेनं प्रयच्छ नौ । मृता कुवलयाश्वस्य पत्नी देव ! मदालसा ॥

म्हणून, हे देव, आमच्या इच्छेप्रमाणे हा वर द्या—कुवलयाश्वाची पत्नी मदालसा मृत झाली आहे.

Verse 65

तेनैव वयसा सद्यो दुहितृत्वं प्रयातु मे । जातिस्मरा यथा पूर्वं तद्वत्कान्तिसमन्विता । योगिनी योगमाता च मद्गेहे जायतां भव ॥

ती त्याच वयात त्वरित माझी कन्या होवो; पूर्वीप्रमाणे पूर्वजन्माचे स्मरण ठेवो; त्याच सौंदर्याने युक्त होवो; आणि योगिनी—खरे तर योगमाता—होऊन माझ्या घरी जन्म घेओ.

Verse 66

महादेव उवाच यथोक्तं पन्नगश्रेष्ठ ! सर्वमेतद्भविष्यति । मत्प्रसादादसन्दिग्धं शृणु चेदं भुजङ्गम ॥

महादेव म्हणाले—“हे नागश्रेष्ठ, तू जसे बोललास तसेच हे सर्व घडेल. माझ्या कृपेने यात संशय नाही. आता ऐक, हे नाग.”

Verse 67

श्राद्धे तु समनुप्राप्ते मध्यमं पिण्डमात्मना । भक्षयेथाः फणिश्रेष्ठ ! शुचिः प्रयतमांसनः ॥

श्राद्धकाळ आला की, हे फणिधरांतील श्रेष्ठा, तू स्वतः शुद्ध होऊन व मन संयमित ठेवून मधला पिंड भक्षण करावा।

Verse 68

भक्षिते तु ततस्तस्मिन् भवतो मध्यमात्फणात् । समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता ॥

तो पिंड भक्षण झाल्यावर, तुझ्या मधल्या फण्यातून ती शुभा स्त्री मृत्युकाळी जशी होती तशीच प्रकट होईल।

Verse 69

कामञ्चेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पणम् । तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात्फणात् ॥

हा हेतू मनात धरून पितृतर्पण कर; त्याच क्षणी, तू श्वास घेत असताना, तुझ्या मधल्या फण्यातून ती सुंदर-भ्रू स्त्री प्रकट होईल।

Verse 70

समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता । एतच्छ्रुत्वा ततस्तौ तु प्रणिपत्य महेश्वरम् ॥

ती शुभा स्त्री मृत्युकाळी जशी होती तशीच प्रकट होईल। हे ऐकून ते दोघेही महेश्वरास नमस्कार करून वाकले।

Verse 71

रसातलं पुनः प्राप्तौ परितोषसमन्वितौ । तथा च कृतवान् श्राद्धं स नागः कंबलानुजः ॥

ते दोघे समाधान पावून पुन्हा रसातळाला गेले. आणि त्याचप्रमाणे कंबलाचा धाकटा भाऊ तो नाग श्राद्ध करू लागला।

Verse 72

पिण्डञ्च मध्यमं तद्वद्यथावदुपभुक्तवान् । तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमाः ॥

त्याने विधिपूर्वक मध्यभागाचा ग्रासही भक्षण केला. नंतर जशी इच्छा तसा त्याचा ध्यान करताच तेथेच सडपातळ कटीची स्त्री प्रकट झाली.

Verse 73

जज्ञे निश्वसतः सद्यस्तद्रूपा मध्यमात् फणात् । न चापि कथयामास कंस्यचित् स भुजङ्गमः ॥

तो श्वास सोडताच त्याच रूपाचा एक जण सर्पाच्या मध्यफणातून तत्क्षणी उत्पन्न झाला. आणि त्या नागाने ही गोष्ट कोणालाही मुळीच सांगितली नाही.

Verse 74

अन्तर्गृहे तां सुदतीं स्त्रीभिर्गुप्तामधारयत् । तौ चानुदिनमागम्य पुत्रौ नागपतेः सुखम् ॥

त्याने शुभदंत असलेल्या त्या स्त्रीला स्त्रियांच्या पहाऱ्यात अंतःपुरात ठेवले. आणि ते दोघे पुत्र दिवसेंदिवस येऊन नागाधिपतीचा आनंद वाढवीत गेले.

Verse 75

ऋतध्वजेन सहितौ चिक्र्रीडातेऽमराविव । एकदा तु सुतौ प्राह नागराजौ मुदान्वितः ॥

ऋतध्वजासह ते दोघे अमरांसारखे क्रीडा करीत. मग एके दिवशी आनंदाने भरलेला नागराज आपल्या दोन्ही पुत्रांना असे म्हणाला.

Verse 76

यन्मया पूर्वमुक्तन्तु क्रियते किं न तत्तथा । स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकम् ॥

मी पूर्वी जे सांगितले होते ते का केले जात नाही? तुमचा उपकारी तो युवराज माझ्या समोर आणा.

Verse 77

कस्मान्नानीयते वत्सावुपकाराय मानदः । एवमुक्तौ ततस्तेन पित्रा स्नेहवता तु तौ ॥

‘अरे माझ्या प्रिय पुत्रांनो, त्याच्या उपकाराचे प्रतिदान करण्यासाठी, हे मानद, त्याला का आणले जात नाही?’ असे म्हणताच स्नेहाळ पित्याने त्या दोघांना प्रेमाने उत्तर दिले।

Verse 78

गत्वा तस्य पुरं सख्यू रेमाते तेन धीमता । ततः कुवलयाश्वं तौ कृत्वा किञ्चित्कथान्तरम् ॥

त्याच्या नगरात जाऊन ते दोघे मित्र त्या बुद्धिमानासोबत आनंदाने राहिले. नंतर कुवलयाश्वविषयी आणखी काही व्यवस्था करून, इतर संभाषणानंतर ते पुढे निघाले।

Verse 79

अब्रूतां प्रणयोपेतं स्वगेहगमनं प्रति । तावाह नृपपुत्रोऽसौ नन्विदं भवतोर्गृहम् ॥

ते प्रेमाने आपल्या घरी परतण्याची गोष्ट बोलू लागले. तेव्हा त्या राजपुत्राने त्यांना म्हटले—‘हेही तर तुमचेच घर नाही काय?’

Verse 80

धनवाहनवस्त्रादि यन्मदीयं तदेव वाम् । यत्तु वां वाञ्छितं दातुं धनं रत्नमथापि वा ॥

‘माझे जे काही आहे—धन, वाहने, वस्त्रे इत्यादी—ते सर्व तुमचेच आहे. आणि तुम्हा दोघांना जे द्यावे असे वाटते—धन असो वा रत्ने—ते सांगा.’

Verse 81

तद्दोयतां द्विजसुतौ यदि वां प्रणयो मयि । एतावता अहं दैवेन वञ्चितोऽस्मि दुरात्मना ॥

‘हे ब्राह्मणपुत्रांनो, तुम्हा दोघांचे माझ्यावर प्रेम असेल तर तेवढेच द्या. मी तर एवढ्याच बाबतीत दैवाने—त्या निर्दयी शक्तीने—फसविला गेलो आहे.’

Verse 82

यद्भवद्भ्यां ममत्‍वं नो मदीये क्रियते गृहे । यदि वां मत्प्रियं कार्यमनुग्राह्योऽस्मि वां यदि ॥

जर तुमच्या दोघांमुळे माझ्या घरात ‘माझेपणा’ची भावना प्रकट होत असेल, आणि मला प्रिय असे काही करावयाचे असेल—जर मी तुमच्या कृपेचा पात्र असेन—

Verse 83

तद्धने मम गेहे च ममत्‍वमनुकल्प्यताम् । युवयोऱ्यन्मदीयं तन्मामकं युवयोः स्वकम् ॥

म्हणून त्या धनाबाबत आणि माझ्या घराबाबत यथोचित स्वामित्वभाव निश्चित केला जावा. जे माझे आहे ते तुमचे समजा; आणि जे तुमचे आहे ते निश्चिंतपणे तुमचेच (सुरक्षित) मानावे.

Verse 84

एतत् सत्यं विजानीतं युवां प्राणा बहिश्चराः । पुनर्नैवं विभिन्नार्थं वक्तव्यं द्विजसत्तमौ ॥

हे सत्य समजा—तुम दोघे माझेच प्राण आहात, जणू माझ्याबाहेर चालत आहात. म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठा, पुन्हा असे बोलू नका की ज्यामुळे आपल्या प्रयोजनात फूट पडेल.

Verse 85

मत्प्रसादपरौ प्रीत्या शापितौ हृदयेन मे । ततः स्नेहार्द्रवदनौ तावुभौ नागनन्दनौ ॥

माझ्या प्रसन्नतेस समर्पित असूनही, स्नेहापोटी मी अंतःकरणातून त्यांना शाप दिला. तेव्हा स्नेहाने मृदू झालेल्या मुखांचे ते दोघे नागकुमार (उत्तर) बोलू लागले.

Verse 86

ऊचतुर्नृपतेः पुत्रं किञ्चित् प्रणयकोपितौ । ऋतध्वज ! न सन्देहो यथैवाह भवानिदम् ॥

स्नेहात किंचित् रुष्ट होऊन ते दोघे राजपुत्राला म्हणाले—‘हे ऋतध्वज, यात संशय नाही; तू जसे म्हणाला आहेस तसेच आहे.’

Verse 87

तथैव चास्मन्मनसि नात्र चिन्त्यमतोऽन्यथा । किन्त्वावयोः स्वयं पित्रा प्रोक्तमेतन्महात्मना ॥

आमच्या मनात हेच निश्चयाने आहे; अन्यथा संशय नाही. हे आम्हांस आमच्या पित्यानेच, त्या महात्म्याने, सांगितले होते.

Verse 88

द्रष्टुं कुवलयाश्वं तमिच्छामीति पुनः पुनः । ततः कुवलयाश्वोऽसौ समुत्थाय वरासनात् । यथाह तातेति वदन् प्रणाममकरोद्भुवि ॥

ते म्हणाले—“आम्हांस त्या कुवलयाश्वास पुन्हा पुन्हा पाहावयाचे आहे.” तेव्हा कुवलयाश्व श्रेष्ठ आसनावरून उठला आणि “एवमस्तु, प्रिय” असे म्हणत भूमीवर साष्टांग प्रणाम केला.

Verse 89

कुवलयाश्व उवाच धन्योऽहमति पुण्योऽहं कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः ॥

कुवलयाश्व म्हणाला—“मी धन्य आहे; मी अत्यंत पुण्यवान आहे. माझ्यासारखा दुसरा कोण, कारण माझ्या पित्याचे मन मला पाहण्यासाठी प्रवृत्त होते?”

Verse 90

तदुत्तिष्ठत गच्छामस्ताताज्ञां क्षणमप्यहम् । नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पदेभ्यां तस्य शपाम्यहम् ॥

म्हणून उठा—चला जाऊ. पित्याची आज्ञा मी क्षणभरही विलंबित करू इच्छित नाही. मी त्यांच्या चरणांची शपथ घेतो.

Verse 91

जड उवाच एवमुक्त्वा ययौ सोऽथ सह ताभ्यां नृपात्मजः । प्राप्तश्च गोमतीं पुण्यां निर्गम्य नगराद्वहिः ॥

जड म्हणाला—असे बोलून राजपुत्र तेव्हा त्या दोघांसह निघाला; आणि नगराबाहेर पडून पवित्र गोमती नदीस जाऊन पोहोचला.

Verse 92

तन्मध्येन ययुस्ते वै नागेन्द्रनृपनन्दनाः । मेने च राजपुत्रोऽसौ पारे तस्यास्तयोर् गृहम् ॥

त्याच्या मध्यातून जाऊन नागराजाचे पुत्र पुढे निघाले. आणि त्या राजकुमाराने समजले की त्यांचे निवासस्थान त्याच्या पलीकडील तीरावर आहे.

Verse 93

ततश्चाकृष्य पातालं ताभ्यां नीतो नृपात्मजः । पाताले ददृशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ ॥

मग त्या दोघांनी त्याला ओढून पाताळात नेले आणि राजकुमाराला तेथे घेऊन गेले. पाताळात त्याने त्या दोघांना पाहिले—तरुण नागकुमारांना.

Verse 94

फणामणिकृतोद्योतौ व्यक्तस्वस्तिकलक्षणौ । विलोक्य तौ सुरूपाङ्गौ विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥

फण्यांवरील रत्नांच्या प्रभेने ते तेजस्वी दिसत होते आणि त्यांच्यावर स्पष्ट दिसणारी शुभ स्वस्तिक-चिन्हे होती. त्या सुदृढ, सुंदर अंगांच्या तरुणांना पाहून त्याचे डोळे विस्मयाने विस्फारले.

Verse 95

विहस्य चाब्रवीत् प्रेम्णा साधु भो द्विजसत्तमौ । कथयामासतुस् तौ च पितरं पन्नगेश्वरम् ॥

तो हसून स्नेहाने म्हणाला—“साधु, साधु, हे द्विजश्रेष्ठ!” मग त्या दोघांनी त्याला आपल्या पित्याविषयी, नागाधिपतीविषयी, सांगितले.

Verse 96

शान्तमश्वतरं नाम माननीयं दिवौकसाम् । रमणीयं ततोऽपश्यत् पातालं स नृपात्मजः ॥

त्याने ‘शान्तमश्वतर’ नावाच्या, जो स्वर्गवासीयांमध्येही पूज्य होता, अशा व्यक्तीविषयी ऐकले. मग त्या राजकुमाराने पाताळ पाहिले—दर्शनास रम्य.

Verse 97

कुमारैस्तरुणैर्वृद्धैरुरगैरुपशोभितम् । तथैव नागकन्याभिः क्रीडन्तीभिरितस्ततः ॥

ते पाताळ सर्पांनी शोभून गेले होते—बालक, तरुण व वृद्ध सर्वच; तसेच नागकन्याही इकडे-तिकडे क्रीडा करीत त्यास अलंकृत करीत होत्या।

Verse 98

चारुकुण्डलहाराभिस्ताराभिर्गगनं यथा । गीतशब्दैस्तथान्यत्र वीणावेणुस्वनानुगैः ॥

सुंदर कुंडले व हारांनी ते तारकांनी युक्त आकाशासारखे भासत होते; आणि अन्यत्र वीणा व वंशीच्या स्वरांसह गीतांचा निनाद घुमत होता।

Verse 99

मृदङ्गपणवातोद्यम् हारिवेश्मशताकुलम् । वीक्षमाणः स पातालं ययौ शत्रुजितः सुतः ॥

पाताळ मृदंग व पणव यांच्या वादनाने परिपूर्ण होते आणि शेकडो भव्य प्रासादांनी गजबजलेले होते। ते पाहून शत्रुजिताचा पुत्र पुढे निघाला।

Verse 100

सह ताभ्यामभीष्टाभ्यां पन्नगाभ्यामरिन्दमः । ततः प्रविश्य ते सर्वे नागराजनिवेशनम् ॥

त्या दोन प्रिय नागांसह शत्रुनिवारक तो वीर, त्या सर्वांसह, मग नागराजाच्या भवनात प्रविष्ट झाला।

Verse 101

ददृशुस्ते महात्मानमुरगाधिपतिं स्थितम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं मणिकुण्डलभूषणम् ॥

तेथे त्यांनी महात्मा नागाधिपतीला उभा पाहिले—दिव्य माळा व वस्त्रे धारण केलेला आणि मणिकुंडलांनी अलंकृत।

Verse 102

स्वच्छमुक्ताफललताहारिहारोपशोभितम् । केयूरिणं महाभागमासने सर्वकाञ्चने ॥

तो नागेन्द्र स्वच्छ मोत्यांच्या हारांनी व मोत्यांच्या सूत्रगुच्छांनी अलंकृत, केयूरधारी, परम भाग्यवान स्वामी, सर्वथा सुवर्णमय सिंहासनावर विराजमान होता।

Verse 103

मणिविद्रुमवैदूर्य-जालान्तरितरूपके । स ताभ्यां दर्शितस्तस्य तातोऽस्माकमसाविति ॥

रत्न, प्रवाळ व वैडूर्य यांच्या जाळ्यांनी गुंफलेल्या त्या रूपामध्ये त्या दोघांनी त्याला दाखवून म्हटले—“हा आमचा पिता आहे।”

Verse 104

वीरः कुवलयाश्वोऽयं पित्रे चासौ निवेदितः । ततो ननाम चरणौ नागेन्द्रस्य ऋतध्वजः ॥

“हा वीर कुवलयाश्व आहे” असे म्हणत त्याला पित्यापुढे सादर केले. तेव्हा ऋतध्वजाने नागेन्द्राच्या चरणी प्रणाम केला।

Verse 105

तमुत्थाप्य बलाद्गाढं नागेन्द्रः परिषस्वजे । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय चिरं जीवेत्युवाच सः ॥

नागेन्द्राने त्याला बलपूर्वक उचलून घट्ट आलिंगन केले; आणि मस्तकावर घ्राण घेऊन (चुंबन करून) म्हणाला—“दीर्घायुषी हो.”

Verse 106

निहतामित्रवर्गश्च पित्रोः सुश्रूषणं कुरु । वत्स ! धन्यस्य कथ्यन्ते परोक्षस्यापि ते गुणाः ॥

“शत्रुसैन्याचा संहार करून आता माता-पित्यांची योग्य रीतीने सेवा कर. हे पुत्रा! धन्य जनांचे गुण त्यांच्या अनुपस्थितीतही सांगितले जातात.”

Verse 107

भवतो मम पुत्राभ्यामसामान्या निवेदिताः । त्वमेवानेन वर्धेथा मनोवाक्कायचेष्टितैः ॥

माझ्या पुत्रांनी तुमचे अपूर्व गुण कथन केले आहेत। मन, वाणी व देह यांच्या कर्मांनी तुम्ही निश्चयच यामुळे समृद्ध व्हा।

Verse 108

जीवितं गुणिनः श्लाघ्यं जीवान्नेव मृतोऽगुणः । गुणवान् निर्वृतिं पित्रोः शत्रूणां हृदयज्वरम् ॥

सज्जनांचे जीवन स्तुत्य आहे; दुर्जन जिवंत असूनही मृतासमान आहे। सदाचारी पुरुष माता-पित्यांना आनंद देतो आणि शत्रूंच्या हृदयात ज्वर उत्पन्न करतो।

Verse 109

करोत्यात्महितं कुर्वन् विश्वासञ्च महाजने । देवताः पितरो विप्रा मित्रार्थिविकलादयः ॥

असे वागून तो आपले हित साधतो आणि थोरांमध्ये विश्वास मिळवतो। देव, पितर, ब्राह्मण, मित्र, याचक, पीडित व इतरही त्याच्याकडे आशेने पाहतात।

Verse 110

बान्धवाश्च तथैच्छन्ति जीवितं गुणिनश्चिरम् । परिवादनिवृत्तानां दुर्गतेषु दयावताम् । गुणिनां सफलं जन्म संश्रितानां विपद्गतैः ॥

नातेवाईकही सज्जनांनी दीर्घायुषी व्हावे अशी इच्छा करतात। जे निंदेपासून दूर राहतात व दीनांवर करुणा करतात, त्यांचा सज्जन-जन्म सफल ठरतो—कारण ते संकटग्रस्तांचा आधार होतात।

Verse 111

जड उवाच एवमुक्त्वा स तं वीरं पुत्राविदमथाब्रवीत् । पूजां कुवलयाश्वस्य कर्तुकामो भुजङ्गमः ॥

जड म्हणाला: असे बोलून त्याने मग त्या वीराला संबोधिले, जो त्याच्या पुत्रांना परिचित होता। आणि नागराज कुवलयाश्वाची पूजा करण्याची इच्छा धरून तिची तयारी करू लागला।

Verse 112

स्नानादिकक्रमं कृत्वा सर्वमेव यथाक्रमम् । मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्च यथेप्सितम् ॥

स्नानादि क्रम विधिपूर्वक पूर्ण करून त्याने नंतर मधुपान व इतर भोगांचा आस्वाद घेतला आणि इच्छेनुसार भोजन केले।

Verse 113

ततः कुवलयाश्वेन हृदयोत्सवभूतया । कथया स्वल्पकं कालं स्थास्यामो हृष्टचेतसः ॥

मग कुवलयाश्वासह, हृदयाला उत्सवासारख्या त्या संवादाने, आम्ही आनंदित मनाने काही काळ थांबू।

Verse 114

अनुमेना च तन्मौनं वचः शत्रुजितः सुतः । तथा चकार नृपतिः पन्नगानामुदारधीः ॥

आणि शत्रुजिताचा पुत्रही मौनाने त्या वचनांना संमती देऊ लागला; अशा रीतीने तो राजा, महानात्मा नागाधिपती, त्यानुसार वागला।

Verse 115

समेत्य तैरात्मजभूपनन्दनैर्महोरगाणामधिपः स सत्यवाक् । मुदान्वितोऽन्नानि मधूनि चात्मवान् यथोपयोगं बुभुजे स भोगभुक् ॥

राजाच्या त्या पुत्रांना भेटून, सत्यवादी महोरगाधिपती हर्षित व संयमी होऊन, यथोचित रीतीने अन्न व मधुपान सेवन करू लागला—तो भोगांचा भोक्ता होता।