Adhyaya 32: Rules for Parvana Śrāddha: Foods that Please the Ancestors and Items to Avoid

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽलर्कानुशासने पार्वणश्राद्धकल्पोनाम एकत्रिंशोऽध्यायः । द्वात्रिंशोऽध्यायः । मदालसोवाच । अतः परं शृणुष्वेमं पुत्र ! भक्त्या यदाहृतम् । पितॄणां प्रीतये यद्वा वर्ज्यं वा प्रीतिकारकम् ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील अलर्कोपदेशांत ‘पार्वण-श्राद्धविधी’ नावाचा एकतीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता बत्तीसावा अध्याय सुरू होतो. मदालसा म्हणाली—आता पुढे, पुत्रा, भक्तीने ऐक; जे उपदेशिले जाते ते—पितरांना आनंद देणारे काय, आणि काय टाळावे किंवा कशाने त्यांची तृप्ती होते.

Verse 2

मासं पितॄणां तृप्तिश्च हविष्यानेन जायते । मासद्वयं मत्स्यमांसैस्तृप्तिं यान्ति पितामहाः ॥

हविष्यन्नाच्या भोजनार्पणाने पितरांची तृप्ती एक महिना टिकते; आणि मासे व मांस यांमुळे पितामहांना दोन महिने तृप्ती मिळते.

Verse 3

त्रीन् मासान् हारिणां मांसं विज्ञेयं पितृतृप्तये । चतुर्मासांस्तु पुष्णाति शशस्य पिशितं पितॄन् ॥

हरिणाचे मांस तीन महिने पितरांना तृप्त करते, असे सांगितले आहे. सशाचे मांस चार महिने पितरांचे पोषण व तर्पण करते.

Verse 4

शाकुनं पञ्च वै मासान् षण्मासान् शूकरामिषम् । छागलं सप्त वै मासान् ऐणेयं चाष्टमासिकीम् ॥

पक्ष्यांचे मांस पाच महिने पितरांना तृप्त करते; वराहाचे मांस सहा महिने; बकऱ्याचे मांस सात महिने; आणि कृष्णमृग/हरिणाचे मांस आठ महिने पितरांना तृप्त करते.

Verse 5

करोति तृप्तिं नव वै रुरोर्मांसं न संशयः । गवयस्यामिषं तृप्तिं करोति दशमासिकीम् ॥

रुरु-मृगाचे मांस निश्चयाने नऊ महिने तृप्ती निर्माण करते. गवयाचे मांस दहा महिने तृप्ती निर्माण करते.

Verse 6

तथैकादशमासांस्तु औरभ्रं पितृतृप्तिदम् । संवत्सरं तथा गव्यं पयः पायसमेव वा ॥

तसेच औरभ्र (मेंढा/भेळ) याचे मांस अकरा महिने पितरांना तृप्त करते. आणि गायीपासून उत्पन्न पदार्थ—दूध किंवा दुधात शिजवलेला पायस—पूर्ण एक वर्ष पितरांना तृप्त करतात.

Verse 7

वाद्ह्रीणसामिषं लौहं कालशाकं तथा मधु । दौहित्रामिषमन्यच्च यच्चान्यत् स्वकुलोद्भवैः ॥

वाध्रीणाचे मांस, तसेच लौह, काळशाक (काळे पालेभाजे) आणि मध; तसेच दौहित्र (कन्यापुत्र) याचे मांस इत्यादी अन्य—जे काही स्वतःच्या कुलपरंपरेत उत्पन्न होते—तेही पितृतृप्तीच्या प्रसंगात येथे सांगितले आहे.

Verse 8

अनन्तां वै प्रयच्छन्ति तृप्तिं गौरीसुतस्तथा । पितॄणां नात्र सन्देहो गयाश्राद्धञ्च पुत्रक ॥

हे निश्चयच अनंत तृप्ती देतात—असे गौरीपुत्रही सांगतो. बाळा, पितरांच्या बाबतीत येथे काहीही संशय नाही; तसेच गयेत केलेले श्राद्धही (तसेच फल देते).

Verse 9

श्यामाकराजश्यामाकौ तद्वच्चैव प्रसातिकाः । नीवाराः पौष्कलाश्चैव धान्यानां पितृतृप्तये ॥

श्यामाक, राजश्यामाक तसेच प्रसातिका; आणि नीवार व पौष्कलही—ही धान्ये पितरांच्या तृप्तीसाठी प्रशंसनीय आहेत.

Verse 10

यवव्रीहिसगोधूमतिला मुद्गाः ससरषपाः । प्रियङ्गवः कोविदारा निष्पावाश्चातिशोभनाः ॥

जव, तांदूळ, गहू, तीळ; मोड (मूग) सरसोंसह; प्रियंगु, कोविदार आणि निष्पाव—हे (श्राद्धकर्मासाठी) अत्यंत उत्तम आहेत.

Verse 11

वर्ज्या मर्कटकाः श्राद्धे राजमाषास्तथाणवः । विप्राषिका मसूराश्च श्राद्धकर्मणि गर्हिताः ॥

मरकटका, राजमाष, अणु, विप्राषिका आणि मसूर—हे श्राद्धात वर्ज्य आहेत; श्राद्धकर्मात यांची निंदा केली आहे.

Verse 12

लशुनं गृञ्जनञ्चैव पलाण्डं पिण्डमूलकम् । करम्भं यानि चान्यानि हीनानि रसवर्णतः ॥

लसूण, गृञ्जन, कांदा, पिंडमूळक, करंभ आणि इतर जे रस व वर्णाने हीन आहेत—यांचा त्याग करावा.

Verse 13

गान्धारिकामलाबूनि लवणान्यूषराणि च । आरक्ताः ये च निर्यासाः प्रत्यक्षलवणानि च ॥

गांधारिक मीठ, आमला-बू फळ, खारट पदार्थ, क्षार/लवणीय द्रव्ये, लालसर झिरपणारे रस, आणि अतिखारट वस्तू—ही सर्व श्राद्धकर्मात वर्ज्य आहेत।

Verse 14

वर्ज्यान्येतानि वै श्राद्धे यच्च वाचा न शस्यते । यच्चोत्कोचादिना प्राप्तं पतिताद्यदुपार्जितम् ॥

ही सर्व द्रव्ये श्राद्धात निश्चयाने वर्ज्य; तसेच जे सद्वाणीने अनुमोदित नाही, जे लाच इत्यादींनी मिळाले, आणि जे पतित/अशुद्ध जनांच्या संगतीतून कमावले—तेही त्याज्य।

Verse 15

अन्यायकन्याशुल्कोत्थं द्रव्यञ्चात्र विगर्हितम् । दुर्गन्धि फेनिलञ्चाम्बु तथैवाल्पतरोदकम् ॥

येथे अन्याय्य ‘कन्याशुल्क’ (अयोग्य वधूमूल्य) इत्यादींपासून आलेले धन निंद्य आहे; तसेच दुर्गंधीयुक्त किंवा फेसाळ पाणी, आणि अल्प प्रवाहामुळे कमी झालेले पाणीही वर्ज्य।

Verse 16

न लभेद्यत्र गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चाप्युपाहृतम् । यन्न सर्वापचोत्सृष्टं यच्चाभोज्यं निपानजम् ॥

ज्या पाण्याने गाय तृप्त होत नाही (समाधानाने पीत नाही), ते पाणी वापरू नये; रात्री आणलेले पाणी नको; ‘पूर्ण/कुशल स्वयंपाकी’ यांनी योग्यरीत्या सोडले/शुद्ध न केलेले पाणी नको; तसेच पिण्याच्या हौद/पात्रातील अनुपेय पाणीही नको।

Verse 17

तद्वर्ज्यं सलिलं तात ! सदैव पितृकर्मणि । मार्गमाविकमौष्ट्रञ्च सर्वमैैकशपफञ्च यत् ॥

म्हणून, प्रिय, पितृकर्मांत असे पाणी सदैव वर्ज्य करावे. तसेच हरिण, मेंढा, उंट इत्यादींचे मांस, आणि सर्व एकखुरी प्राण्यांचे मांसही त्याज्य आहे।

Verse 18

माहिषञ्चामरञ्चैव धेन्वा गोश्चाप्यनिर्दशम् । पित्रर्थं मे प्रयच्छस्वेत्युक्त्वा यच्चाप्युपाहृतम् ॥

म्हशीचे व उंटाचे दूध, तसेच अनिर्दिष्ट/अस्वीकृत गायीचे दूध, आणि ‘माझ्या पितरांसाठी द्या’ असे म्हणत याचना करून आणलेले जे काही—हे सर्व श्राद्धात वर्ज्य आहे.

Verse 19

वर्जनीयṃ सदा सदिभस्तत्पयः श्राद्धकर्मणि । वर्ज्या जन्तुमती रूक्षा क्षितिः प्लुष्टा तथाग्निना ॥

श्राद्धात ‘सदिभ’संबंधित दूध नेहमी वर्ज्य आहे. तसेच ज्या भूमीत अनेक जीव आहेत, जी रूक्ष व कोरडी आहे, आणि जी अग्नीने दग्ध झाली आहे—तीही वर्ज्य आहे.

Verse 20

अनिष्टदुष्टशब्दोग्रदुर्गन्धा चात्र कर्मणि । कुलापमानकाः श्राद्धे व्यायुञ्ज्य कुलहिंसकाः ॥

या कर्मात अमंगळ व क्रूर ध्वनी आणि तीव्र दुर्गंध वर्ज्य आहेत. जे कुलाला कलंकित करतात, श्राद्धात विघ्न करतात व वंशाला हानी पोहोचवतात—त्यांना दूर ठेवावे.

Verse 21

नग्नाः पातकिनश्चैव हन्युर्दृष्ट्या पितृक्रियाम् । अपुमानपविद्धश्च कुक्कुटो ग्रामशूकरः ॥

नग्न मनुष्य व पापी, केवळ दर्शनानेच पितृकर्म दूषित करतात. तसेच कोंबडा, गावचा डुक्कर, आणि ‘अपुमान-पविद्ध’ (निंद्य/अशुचि) व्यक्ती—यांनाही दूर ठेवावे.

Verse 22

श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि यातुधानाश्च दर्शनात् । तस्मात् सुसंवृतो दद्याद् तिलैश्चावकिरन् महीम् ॥

कुत्रा निश्चयच श्राद्ध नष्ट करतो, आणि यातुधानही केवळ दर्शनाने. म्हणून अर्पण/दान नीट झाकून व सुरक्षित ठेवून द्यावे, आणि भूमीवर तीळ विखुरावेत.

Verse 23

एवं रक्षा भवेच्छ्राद्धे कृता तातोभयोरपि । शावसूतकसंस्पृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च ॥

अशा प्रकारे श्राद्धात कर्ता व पितर—उभयांची रक्षण-व्यवस्था स्थापित मानली जाते. परंतु शाव-अशौच किंवा सूतक-अशौचाने दूषित तसेच दीर्घरोगग्रस्त व्यक्तींनी स्पर्श केलेले अन्न व कर्म टाळावे.

Verse 24

पतितैर्मलिनैश्चैव न पुष्णाति पितामहान् । वर्जनीयं तथा श्राद्धे तथोदक्याश्च दर्शनम् ॥

पतित व अशुद्ध व्यक्तींच्या संसर्गाने पितरांचे पोषण होत नाही. म्हणून श्राद्धात त्यांचा त्याग करावा; तसेच उदक्यावस्थेतील (ऋतुकालीन) स्त्रीचे दर्शन/उपस्थितीही वर्ज्य आहे.

Verse 25

मुण्डशौण्डसमाभ्यासो यजमानेन यादरात् । केशकीटावपन्नञ्च तथाश्वभिरवेक्षितम् ॥

यजमानाने प्रमादाने मुंडित (कुपात्र) किंवा मद्यपी यांच्याशी संग केला तर दोष होतो. तसेच केस किंवा कीटकांनी दूषित झालेले, आणि कुत्र्यांनी पाहिलेले अन्नादीही (श्राद्धात) वर्ज्य आहे.

Verse 26

पूति पर्युषितञ्चैव वार्ताक्यभिषवांस्तथा । वर्जनीयानि वै श्राद्धे यच्च वस्त्रानिलाहतम् ॥

दुर्गंधीयुक्त व शिळे अन्न, तसेच वर्ताकी इत्यादी काही पदार्थ, आणि सुरा/आसवसारखी किण्वित-मादक पेये—हे सर्व श्राद्धात वर्ज्य आहेत; तसेच वाऱ्याने उडून मळलेले वस्त्रही.

Verse 27

श्रद्धया परया दत्तं पितॄणां नामगोत्रतः । यदाहारास्तु ते जातास्तदाहारत्वमेति तत् ॥

जे परम श्रद्धेने पितरांना त्यांच्या नाव-गोत्रांसह उद्देशून दिले जाते, तेच त्यांचे भोजन होते—त्यांना ज्या स्वरूपाचे अन्न योग्य आहे, ते अर्पण तसाच भाव/स्वरूप प्राप्त करते.

Verse 28

तस्मात् श्रद्धावता पात्रे यच्छस्तं पितृकर्मणि । यथावच्चैव दातव्यं पितॄणां तृप्तिमिच्छता ॥

म्हणून पितृकर्मात श्रद्धेने योग्य पात्राला दान द्यावे; आणि ज्याला पितरांचे तृप्तीकरण हवे आहे त्याने विधिपूर्वक सम्यक् रीतीने दान करावे।

Verse 29

योगिनश्च सदा श्राद्धे भोजनीया विपश्चिता । योगाधारा हि पितरस्तस्मात् तान् पूजयेत् सदा ॥

श्राद्धात नेहमी प्रज्ञावान योगींना भोजन द्यावे; कारण पितर योगानेच आधारलेले आहेत, म्हणून अशा योगींचा नित्य सन्मान करावा।

Verse 30

ब्राह्मणानां सहस्रेभ्यो योगी त्वग्राशनी यदि । यजमानञ्च भोक्तॄंश्च नौरीवाम्भसि तारयेत् ॥

श्राद्धात जर योगी प्रथम भोजन करतो, तर तो पाण्यातील नौकेप्रमाणे यजमान व भोजन करणारे—दोघांनाही पार नेतो; हे हजार ब्राह्मणांपेक्षाही अधिक फलदायी आहे।

Verse 31

पितृगाथास्तथवात्र गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः । या गीताः पितृभिः पूर्वमैलस्यासीन् महीपतेः ॥

येथेही ब्रह्मवादी पितृ-गाथा गातात—ज्या गाथा पूर्वी पितरांनी ऐल राजाच्या काळी गायिल्या होत्या, हे राजन्।

Verse 32

कदा नः सन्ततावग्र्यः कस्यचिद् भविता सुतः । यो योगिभुक्तशोषान्नो भुवि पिण्डं प्रदास्यति ॥

पितर म्हणतात—“कधी बरं कोणत्या तरी वंशात आमच्यासाठी श्रेष्ठ पुत्र जन्माला येईल, जो योगी भोजन करून झाल्यावर उरलेल्या अन्नातून भूमीवर पिंड अर्पण करील?”

Verse 33

गयायामथवा पिण्डं खड्गमांसं महाहविः । कालशाकं तिलाढ्यं वा कृसरं मासतृप्तये ॥

गयेस पिंडदान करावे; आणि गेंड्याचे मांस हे महान हविर्भाग मानले जाते. किंवा काळी पालेभाजी, अथवा तिळयुक्त कृसरा (तांदूळ-डाळीचा पदार्थ) अर्पण करावा—यांनी पितर एक महिना तृप्त होतात असे सांगितले आहे.

Verse 34

वैश्वदेवञ्च सौम्यञ्च खड्गमांसं परं हविः । विषाणवर्ज्यखड्गाप्त्या आसूर्यञ्चाश्नुवामहे ॥

वैश्वदेव व सौम्य कर्मांत गेंड्याचे मांस परम हवि म्हणून सांगितले आहे. शिंगरहित गेंडा प्राप्त केल्याने सूर्य असेपर्यंत टिकणारे पुण्य मिळते.

Verse 35

दद्यात् श्राद्धं त्रयोदश्यां मघासु च यथाविधि । मधुसर्पिः समायुक्तं पायसं दक्षिणायने ॥

त्रयोदशी तिथीस तसेच मघा नक्षत्र असताना विधिपूर्वक श्राद्ध करावे. दक्षिणायनात मधु व तूप मिसळलेले पायस (दूध-भात) अर्पण करावे.

Verse 36

तस्मात् सम्पूजयेत् भक्त्या स्वपितॄन् पुत्र मानवः । कामानभीप्सन् सकलान् पापाच्चात्मविमोचनम् ॥

म्हणून, हे पुत्रा, ज्याला सर्व इच्छा पूर्ण व्हाव्यात आणि पापातून मुक्ती हवी आहे, त्याने भक्तीने आपल्या पितरांची पूजा करावी.

Verse 37

वसून् रुद्रांस्तथादित्यान् नक्षत्रग्रह तारकाः । प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥

श्राद्ध व तर्पणाने मनुष्यांचे पितर संतुष्ट झाले की ते वसु, रुद्र, आदित्य तसेच नक्षत्रे, ग्रह आणि तारे यांनाही प्रसन्न करतात.

Verse 38

आयुः प्रज्ञां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च । प्रयच्छन्ति तथा राज्यं पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥

श्राद्ध व तर्पणाने संतुष्ट झालेले पितर दीर्घायुष्य, बुद्धी, धन, विद्या, स्वर्ग, मोक्ष, सुख तसेच राज्य/साम्राज्य प्रदान करतात।

Verse 39

एतत् ते पुत्र कथितं श्राद्धकर्म यथोदितम् । काम्यानां श्रूयतां वत्स श्राद्धानां तिथिकीर्तनम् ॥

अशा प्रकारे, हे पुत्रा, परंपरेप्रमाणे सांगितलेला श्राद्धविधी तुला समजाविला. आता, प्रिय बाळा, काम्य श्राद्धांसाठी तिथींचे पठण ऐक.