ConclusionBlessingsSummary17 Shlokas

Adhyaya 93: The Goddess’s Boons to Suratha and the Merchant (Conclusion of the Devi Mahatmyam)

देवीवाक्यं (Devīvākyaṃ)

Conclusion

देवी प्रकट होताच राजा सुरथ व समाधी वैश्य यांनी भक्तिभावाने स्तुती करून वर मागितले. देवीने सुरथाला पुन्हा राज्यप्राप्तीचा वर दिला आणि पुढे स्वायंभुव मन्वंतरात ‘सावर्णी’ नावाने मनु होण्याचेही आश्वासन दिले. वैश्याला वैराग्य, आत्मज्ञान व संसारबंधनातून मुक्तीचा वर मिळाला, ज्यायोगे तो मोक्षप्राप्त होईल. नंतर जगन्माता देवी अंतर्धान पावली; ऋषींनी देवीमाहात्म्याची फलश्रुती सांगून निष्कर्ष केला की देवी सदैव भक्तांचे रक्षण करते.

Divine Beings

Devī (Parameśvarī, Jagaddhātrī, Ambā, Caṇḍikā)Bhagavān Viṣṇu (as māyā-source, referenced)

Celestial Realms

Svarga (as a boon-category: bhoga-svarga-apavarga)Apavarga/Mokṣa (as the soteriological goal)

Key Content Points

Refuge and māyā: The ṛṣi states that beings—including the king and the merchant—are deluded by Bhagavān Viṣṇu’s māyā, and prescribes surrender to the Supreme Goddess as the remedy.Ritual-ascetic program: Suratha and the vaiśya perform prolonged tapas on a riverbank, create an earthen image of the Goddess, and worship with flowers, incense, fire-offerings, libations, fasting, concentration, and blood-offerings.Theophany and boons: Caṇḍikā appears, offers boons, restores Suratha’s kingship and foretells his future birth as Sāvarṇi Manu, while granting the merchant liberating knowledge that dissolves egoic attachment.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 93Devimahatmyam Chapter 93Devivakyam Markandeya PuranaSuratha and Samadhi (Vaishya) boonsChandika appears and grants boonsSavarni Manu prophecyShakti theology in Devi MahatmyaMaya of Vishnu and refuge in DeviApavarga moksha in Devi Mahatmya

Shlokas in Adhyaya 93

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये देवीवाक्यं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः त्रिनवतितमोऽध्यायः- ९३ । ऋषिरुवाच एतत्ते कथितं भूूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम् । एवंप्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत् ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील सावर्णिक मन्वंतरातील देवीमाहात्म्याच्या ‘देवी-वाक्य’ नावाच्या बाण्णवाव्या अध्यायाची समाप्ती झाली. आता त्र्याण्णवावा अध्याय आरंभतो. ऋषी म्हणाले—हे राजन्, हे परम देवीमाहात्म्य तुला सांगितले. ज्या देवीच्या शक्तीने हे जग धारण केले आहे, तोच तिचा प्रभाव आहे.

Verse 2

विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया । तथा त्वमेेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः । मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेेष्यन्ति चापरे ॥

ज्ञानसुद्धा भगवान विष्णूच्या मायेमुळेच उत्पन्न होते. तुझ्याबाबतही, या वैश्याबाबतही, आणि इतर विवेकी लोकांबाबतही तसेच आहे—ते मोहित होतात; आणि मोहित होऊन इतरांनाही मोहात पाडतात.

Verse 3

तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम् । आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा ॥

हे महाराज! त्या परम देवीच्या शरण जा. तीच पूजिली असता मनुष्यांना इहलोकीचे भोग, स्वर्ग आणि मोक्ष प्रदान करते.

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः । प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं शंसितव्रतम् ॥

मार्कण्डेय म्हणाले: ते वचन ऐकून मनुष्यांचा अधिपती सुरथाने व्रत-कीर्तीने प्रसिद्ध त्या परम भाग्यवान मुनीस प्रणाम केला.

Verse 5

निर्विण्णोऽतिममत्‍वेन राज्यापहरणेन च । जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने ॥

अतिशय आसक्तीमुळे आणि राज्य हिरावल्यामुळे वैराग्य पावून, हे महर्षे, तो त्या वैश्यासह तत्क्षणी तपश्चर्येस गेला.

Verse 6

संदर्शनार्थमम्बायाः नदीपुलिनसंस्थितः । स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन् ॥

माता देवीचे दर्शन मिळावे म्हणून नदीकाठी राहून त्या वैश्याने देवीचे परम स्तोत्र जपत तपश्चर्या केली.

Verse 7

तौ तस्मिन् पुलिने देव्याः कृत्वा मूर्ति महीमयीम् । अर्हणां चक्रतुस् तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः ॥

त्या नदीकाठी त्या दोघांनी मातीची देवीची प्रतिमा करून, पुष्प, धूप, अग्नी आणि तर्पण/आहुती यांनी तिची पूजा केली.

Verse 8

निराहारौ यतात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ । ददतुस् तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम् ॥

उपवास करून, आत्मसंयम ठेवून, देवीवर पूर्ण एकाग्र व समाधिस्थ होऊन, त्या दोघांनी आपल्या देहातील रक्ताने शिंपडलेली बळी अर्पण केली।

Verse 9

एवं समाराधयतोस् त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः । परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका ॥

अशा रीतीने ते दोघे संयमी भक्त तीन वर्षे पूजन करीत राहिले; तेव्हा जगत्‌धारिणी चंडिका प्रसन्न होऊन प्रत्यक्ष रूपाने त्यांच्याशी बोलली।

Verse 10

श्रीदेव्युवाच यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन । मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामि तत् ॥

देवी म्हणाली—हे राजन्, आणि हे कुलानंद! तुम्ही माझ्याकडून जे काही मागता ते सर्व प्राप्त होवो; मी प्रसन्न होऊन ते वरदान देते।

Verse 11

मार्कण्डेय उवाच ततो वव्रे नृपो राज्यं अविभ्रंश्यन्यजन्मनि । अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात् ॥

मार्कंडेय म्हणाले—तेव्हा त्या राजाने वर मागितला: पुढील जन्मी अचल राज्य, आणि याच जन्मातही स्वतःचे राज्य—ज्यात शत्रूंची सेना पराक्रमाने नष्ट झालेली असेल।

Verse 12

सोऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः । ममेति अहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम् ॥

मग त्या वैश्यानेही मनाने वैराग्य पावून, ‘माझे’ आणि ‘मी’ या मुळाशी असलेल्या आसक्तीचा क्षय करणारे ज्ञान, प्राज्ञ म्हणून, वर म्हणून निवडले।

Verse 13

श्रीदेव्युवाच स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान् । हत्वा रिपूनस्कलितं तव तत्र भविष्यति ॥

देवी म्हणाली—हे राजन्, काही दिवसांतच तू आपले राज्य पुन्हा प्राप्त करशील. शत्रूंना संहारून तेथे तुझे राज्य अढळ व निश्चल राहील.

Verse 14

मृतश्च भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः । सावर्णिको नाम मनुर्भवान् भुवि भविष्यति ॥

आणि पुढे काळाने देहत्याग करून, देव विवस्वान् (सूर्य) याच्यापासून पुनर्जन्म घेऊन, तू पृथ्वीवर ‘सावर्णि’ नावाचा मनु होशील.

Verse 15

वैश्यवर्य त्वया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः । तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति ॥

हे श्रेष्ठ वैश्य, तू माझ्याकडे जो वर मागितलास तो मी देत आहे. तुझ्या पूर्ण सिद्धीसाठी तुझ्यात सम्यक् ज्ञान प्रकट होईल.

Verse 16

मार्कण्डेय उवाच इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम् । बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—अशा रीतीने त्या दोघांना त्यांच्या इच्छित वर देऊन देवी तत्क्षणी अंतर्धान पावली; आणि त्यांनी भक्तिभावाने तिची स्तुती केली.

Verse 17

एवं देव्याः वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः । सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः ॥

अशा प्रकारे देवीच्या प्रसादाने वर प्राप्त करून, क्षत्रियवृषभ सुरथ पुढे सूर्यापासून जन्म घेऊन ‘सावर्णि’ नावाचा मनु झाला.

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

It examines why discerning persons still fall under delusion (māyā) and presents śaraṇāgati to the Supreme Goddess as the practical and theological resolution, showing how devotion can culminate either in restored dharmic kingship or in detachment-based liberating knowledge.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

It explicitly links Suratha’s boon to Manvantara chronology by prophesying his rebirth as Sāvarṇi Manu (in the Sāvarṇika manvantara tradition), thereby integrating the Devīmāhātmya’s shaktic episode into the Purāṇic succession of Manus.

How does this chapter contribute to the Devi Mahatmyam (Shakti tradition)?

As the Devīmāhātmya’s closing adhyāya, it culminates the text’s shaktic theology with a direct theophany of Caṇḍikā and the doctrinal claim that the Goddess is the giver of bhoga (worldly enjoyment), svarga (heavenly fruition), and apavarga (liberation), validating both royal and renunciant aims through her grace.