Adhyaya 85: The Gods’ Hymn to the Goddess and the Emergence of Kaushiki; Shumbha Sends His Envoy

Verse 1

ऋषिरुवाच पुरा शुम्भनिशुम्भाभ्यामसुराभ्यां शचीपतेः । त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृता मदबलाश्रयात् ॥

ऋषी म्हणाले—पूर्वी असुर शुम्भ व निशुम्भ यांनी, आपल्या मदाच्या बळावर अवलंबून, शचीपति इंद्राला त्रैलोक्य व यज्ञभागांपासून वंचित केले।

Verse 2

तावेव सूर्यतां तद्वदधिकारं तथैन्दवम् । कौबेरमथ याम्यं च चक्राते वरुणस्य च ॥

ते दोघेही स्वतः सूर्याचे पद आणि चंद्राचे अधिकार धारण करू लागले; तसेच कुबेर, यम आणि वरुण यांची दिक्पाल-शासनसत्ता त्यांनी हस्तगत केली।

Verse 3

तावेव पवनार्धि च चक्रतुर्वह्निकर्म च । अन्येषाञ्चाधिकारान् स स्वयमेवाधितिष्ठति ॥ ततो देवा विनिर्धूता भ्रष्टराज्याः पराजिताः ॥

त्या दोघांनी वायू व इंद्र यांची कार्ये तसेच अग्नीचे यज्ञकर्मही केले; आणि त्याने स्वतः इतर देवांची पदेही धारण केली. म्हणून देवता राज्यांपासून वंचित होऊन पराभूत व हाकलले गेले.

Verse 4

हृताधिकारास्त्रिदशास्ताभ्यां सर्वे निराकृताः । महासुराभ्यां तां देवीं संस्मरन्त्यपराजिताम् ॥

ते त्रिंशत् देव, त्या दोन महाअसुरांनी पदच्युत करून सर्वथा हाकलून दिल्यावर, त्या अजेय देवी अपराजितेचे स्मरण करू लागले.

Verse 5

तयास्माकं वरो दत्तो यथाऽपत्त्सु स्मृताखिलाः । भवतां नाशयिष्यामि तत्क्षणात् परमापदः ॥

तिने आम्हाला वर दिला होता— ‘जेव्हा जेव्हा तुम्ही सर्वजण संकटसमयी माझे स्मरण कराल, तेव्हा तेव्हा मी त्याच क्षणी तुमच्या महान आपत्तींचा नाश करीन।’

Verse 6

इति कृत्वा मतिं देवा हिमवन्तं नगेश्वरम् । जग्मुस्तत्र ततो देवीं विष्णुमायां प्रतुṣ्टुवुः ॥

असा निश्चय करून देवता पर्वतराज हिमवंताकडे गेले; आणि तेथे त्यांनी देवी—विष्णूची माया—हिची स्तुती केली.

Verse 7

देवा ऊचुः नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः । नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥

देव म्हणाले— देवीला नमस्कार, महादेवीला नमस्कार; शिवेला सतत नमस्कार। प्रकृतीला, भद्रा (मंगलमयी)ला नमस्कार। संयमी व नम्र होऊन आम्ही तिला साष्टांग प्रणाम करतो.

Verse 8

रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः । नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः ॥

रौद्रा, नित्या, गौरी व धात्री—तुला पुनःपुन्हा नमस्कार. जगताची प्रतिष्ठा असलेल्या देवी कृत्या—तुलाही पुनःपुन्हा नमस्कार.

Verse 9

द्योत्स्नायै चेन्दुरूपिण्यै सुखायै सततं नमः । कल्याण्यै प्रणतां वृद्ध्यै सिद्ध्यै कुर्मो नमो नमः ॥

जी चंद्रिका आहे, चंद्ररूपा आहे व सुखस्वरूपा आहे—तिला नित्य नमस्कार. कल्याणी, प्रणतांची वाढ करणारी, सिद्धिरूपा—तुला पुनःपुन्हा नमस्कार.

Verse 10

नैरृत्यै भूभृतां लक्ष्म्यै शर्वाण्यै ते नमो नमः । दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै । ख्यात्यै तथैव कृष्णायै धूम्रायै सततं नमः ॥

नैरृती, पर्वतलक्ष्मी व शर्वाणी—तुला पुनःपुन्हा नमस्कार. दुर्गा, दुर्गतीतून तारिणारी, सारस्वरूपा, सर्वकर्त्री—तुला नित्य नमस्कार. ख्याती तसेच कृष्णा व धूम्रा—तुलाही पुनःपुन्हा नमस्कार.

Verse 11

अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमो नमः । (म)नो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः ॥

अतिशय सौम्य व अतिशय रौद्र—तुला पुनःपुन्हा नमस्कार; नतमस्तक होऊन आम्ही वंदन करतो. जगताची प्रतिष्ठा असलेल्या देवी कृत्या—तुला पुनःपुन्हा नमस्कार.

Verse 12

या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये ‘विष्णुमाया’ म्हणून कथिली जाते—तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुनःपुन्हा नमस्कार.

Verse 13

या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

त्या देवीला पुनःपुन्हा नमस्कार, जी सर्व प्राण्यांत ‘चेतना’ म्हणून कथिली जाते.

Verse 14

या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

त्या देवीला पुनःपुन्हा नमस्कार, जी सर्व प्राण्यांत बुद्धिरूपाने स्थित आहे.

Verse 15

या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

त्या देवीला पुनःपुन्हा नमस्कार, जी सर्व प्राण्यांत निद्रारूपाने स्थित आहे.

Verse 16

या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

त्या देवीला पुनःपुन्हा नमस्कार, जी सर्व प्राण्यांत क्षुधारूपाने स्थित आहे.

Verse 17

या देवी सर्वभूतेषु छायारूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

त्या देवीला पुनःपुन्हा नमस्कार, जी सर्व प्राण्यांत छायारूपाने स्थित आहे.

Verse 18

या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्वभूतांमध्ये शक्तिरूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार; तिलाच नमस्कार, तिलाच नमस्कार, पुनःपुन्हा नमो नमः।

Verse 19

या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्वभूतांमध्ये तृष्णारूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार; तिलाच नमस्कार, तिलाच नमस्कार, पुनःपुन्हा नमो नमः।

Verse 20

या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्वभूतांमध्ये क्षांती/सहनशीलतारूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार; तिलाच नमस्कार, तिलाच नमस्कार, पुनःपुन्हा नमो नमः।

Verse 21

या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्वभूतांमध्ये जाती/जन्मस्थितीरूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार; तिलाच नमस्कार, तिलाच नमस्कार, पुनःपुन्हा नमो नमः।

Verse 22

या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्वभूतांमध्ये लज्जा/संयमरूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार; तिलाच नमस्कार, तिलाच नमस्कार, पुनःपुन्हा नमो नमः।

Verse 23

या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्वभूतांत शांतीरूपाने स्थित आहे—तिला नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार; पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 24

या देवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्वभूतांत श्रद्धारूपाने स्थित आहे—तिला नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार; पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 25

या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्वभूतांत कांती (तेज/सौंदर्य)रूपाने स्थित आहे—तिला नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार; पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 26

या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्वभूतांत लक्ष्मी (सौभाग्य-समृद्धी)रूपाने स्थित आहे—तिला नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार; पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 27

या देवी सर्वभूतेषु धृतिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्वभूतांत धृती (धैर्य/स्थैर्य)रूपाने स्थित आहे—तिला नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार; पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 28

या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्व प्राण्यांत वृत्ती/आचरणरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 29

या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्व प्राण्यांत स्मृतिरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 30

या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्व प्राण्यांत दयारूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 31

या देवी सर्वभूतेषु नीतिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्व प्राण्यांत नीती/सदाचाररूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 32

या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तasyai namastasyai namo namaḥ ॥

जी देवी सर्व प्राण्यांत तुष्टी/संतोषरूपाने स्थित आहे, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 33

या देवी सर्वभूतेषु पुष्टिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्व प्राण्यांत पोषण व समृद्धीच्या रूपाने स्थित आहे, तिला पुन्हा पुन्हा नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार।

Verse 34

या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी सर्व प्राण्यांत मातृत्वाच्या रूपाने स्थित आहे, तिला पुन्हा पुन्हा नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार।

Verse 35

या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै namastasyai namo namaḥ ॥

जी देवी सर्व प्राण्यांत मोह व भ्रांतीच्या रूपाने स्थित आहे, तिला पुन्हा पुन्हा नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार।

Verse 36

इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानां चाखिलेषु या । भूतेषु सततं तस्यै व्याप्तिदेव्यै नमो नमः ॥

इंद्रियांची अधिष्ठात्री शक्ती असलेली, सर्वत्र सर्व प्राण्यांत निरंतर वास करणारी ती सर्वव्यापिनी देवीस मी नमस्कार करतो।

Verse 37

चितिरूपेण या कृत्स्नमेतद् व्याप्य स्थिता जगत् । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥

जी देवी चैतन्याच्या रूपाने या संपूर्ण विश्वात व्यापून स्थित आहे, तिला पुन्हा पुन्हा नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार।

Verse 38

स्तुता सुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रयात् तथासुरेन्द्रेण दिनेṣu सेविता । करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः ॥

जी देवी पूर्वी देवांनी इष्टसिद्धी देणारी शरण म्हणून स्तुत केली, आणि संकटसमयी असुरांचा अधिपतीही जिनची सेवा करीत असे—ती सार्वभौम देवी आमच्यास कल्याणकारक ठरो; वर देओ आणि आपत्तींचा नाश करो।

Verse 39

या साम्प्रतं चोद्धतदैत्यतापितैरस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते । या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति नः सर्वापदो भक्तिविनम्रकूर्तिभिः ॥

जिची आता आम्ही आणि देवही पूजा करीत आहोत, दर्पिष्ठ दैत्यांनी पीडित असताना—ती केवळ स्मरण होताच त्याच क्षणी आमच्या सर्व आपत्ती नष्ट करते, भक्तीने नतमस्तक झालेल्यांसाठी।

Verse 40

ऋषिरुवाच एवṃ स्तवादियुक्तानां देवानां तत्र पार्वती । स्त्रातुमभ्याययौ तोये जाह्नव्याः नृपनन्दन ॥

ऋषी म्हणाले—अशा रीतीने देव स्तुती-स्तोत्रात मग्न होते; तेव्हा, हे राजनंदना, पार्वती तेथे जाह्नवी (गंगा)च्या जलात स्नान करण्यास आली।

Verse 41

साऽब्रवीत्तान् सुरान् सुभ्रूर्भवद्भिः स्तूयतेऽत्र का । शरीरकोशतश्चास्याः समुद्भूता ब्रवीच्छिवा ॥

ती सुंदर भुवयांची देवी त्या देवांना म्हणाली—‘इथे तुम्ही कोणाची स्तुती करता आहात?’ तेव्हा तिच्या देहकोशातून दुसरे एक रूप प्रकट झाले आणि ते बोलले—ती शिवा होती।

Verse 42

स्तोत्रं ममैैतत् क्रियते शुम्भदैत्यनिराकृतैः । देवैः समेतैः समरे निशुम्भेन पराजितैः ॥

‘हा माझा स्तव आहे; एकत्र आलेले देव तो करीत आहेत—जे शुम्भ दैत्यापासून मुक्त झाले आहेत, आणि जे युद्धात निशुम्भाकडून पराभूत झाले होते।’

Verse 43

शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्या निःसृताम्बिका । कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु गीयते ॥

पार्वतीच्या कोशातून (देहावरणातून) अंबिका प्रकट झाली; म्हणून ती सर्व लोकांत ‘कौशिकी’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 44

तस्यां विनिर्गतायां तु कृष्णाभूत् सापि पार्वती । कालीकेति समाख्याता हिमाचलकृताश्रया ॥

ती (अंबिका/कौशिकी) बाहेर पडताच पार्वती स्वतः श्यामवर्णी झाली; हिमालयात वास करणारी ती तेव्हा ‘कालिका’ म्हणून ओळखली गेली।

Verse 45

ततोऽम्बिकां परं रूपं बिभ्राणां सुमनोहरम् । ददर्श चण्डो मुण्डश्च भृत्यौ शुम्भनिशुम्भयोः ॥

मग शुंभ-निशुंभांचे सेवक चंड व मुंड यांनी परम रूप धारण केलेली, अत्यंत मनोहर अंबिका पाहिली।

Verse 46

ताभ्यां शुम्भाय चाख्याता अतीव सुमनोहरा । काप्यास्ते स्त्री महाराज भासयन्ती हिमाचलम् ॥

त्यांनी शुंभाला सांगितले—‘हे महाराज! तेथे एक स्त्री आहे, अत्यंत मनोहर; ती हिमालयाला प्रकाशमान करीत तिथेच वास करते.’

Verse 47

नैव तादृक् क्वचिद्रूपं दृष्टं केनचिदुत्तमम् । ज्ञायतां काप्यसौ देवी गृह्यतां चासुरेश्वर ॥

अशी अनुपम कांती कुठेही कोणालाही कधी दिसली नाही. ती देवी कोण आहे हे निश्चित करा—आणि हे असुरेश्वर, तिला घेऊन या।

Verse 48

स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी द्योतयन्ती दिशस्त्विषा । सा तु तिष्ठति दैत्येन्द्र तां भवान् द्रष्टुमर्हति ॥

ती स्त्रियांमध्ये रत्न आहे, अत्यंत मनोहर अवयवांनी युक्त; आपल्या तेजाने दिशांना उजळविते। हे दैत्येंद्र, ती तेथे उभी आहे—तू जाऊन तिला पाहा।

Verse 49

यानि रत्नानि मणयो गजाश्वादीनि वै प्रभो । त्रैलोक्ये तु समस्तानि साम्प्रतं भान्ति ते गृहे ॥

हे प्रभो, त्रैलोक्यात जे काही धन—रत्ने, हत्ती, घोडे इत्यादी—आहे, ते सर्व आता तुझ्या गृही शोभून दिसत आहे।

Verse 50

ऐरावतः समानीतो गजरत्नं पुरन्दरात् । पारिजाततरुश्चायं तथैवोच्चैः श्रवा हयः ॥

पुरंदर (इंद्र) कडून हा गजरत्न ऐरावत आणला आहे; तसेच हा पारिजात वृक्ष आणि उच्चैःश्रवा घोडाही।

Verse 51

विमानं हंससंयुक्तमेतत्तिष्ठति तेऽङ्गणे । रत्नभूतमिहानीतं यदासीद्वेधसोऽद्भुतम् ॥

हंसांनी युक्त असे हे विमान तुझ्या अंगणात उभे आहे; आणि येथे वेधस (ब्रह्मा) यांच्याकडे पूर्वी आश्चर्यरूपाने असलेली ती अद्भुत रत्नसदृश वस्तूही आणली आहे।

Verse 52

निधिरेष महापद्मः समानीतो धनेश्वरात् । किञ्जल्किनीं ददौ चाब्धिर्मालामम्लानपङ्कजाम् ॥

धनेश्वर (कुबेर) कडून हा महापद्म निधी आणला आहे; आणि समुद्रानेही न मावळणाऱ्या कमळांच्या केसरांनी युक्त अशी एक माळ अर्पण केली आहे।

Verse 53

छत्रं ते वारुणं गेहे काञ्चनास्त्रावि तिष्ठति । तथायं स्यन्तनवरो यः पुरासीत् प्रजापतेः ॥

तुझ्या गृही वरुणाचे छत्र उभे आहे, तसेच सुवर्णमय धनुष्य-आयुधही आहे; आणि येथे तो उत्तम रथ आहे, जो पूर्वी प्रजापतीचा होता।

Verse 54

मृत्योः उत्क्रान्तिदा नाम शक्तिरीश त्वया हृता । पाशः सलिलराजस्य भ्रातुस्तव परिग्रहे ॥

तू मृत्यूचा ‘उत्क्रान्तिदा’ नावाचा शूल घेतलास; आणि जलाधिपती वरुणाचा पाशही तुझ्या ताब्यात आहे—तुझ्या भावाचाही।

Verse 55

निशुम्भस्य अब्धिजाताश्च समस्ता रत्नजातयः । वह्निरपि ददौ तुभ्यमग्निशौचे च वाससी ॥

निशुम्भाची समुद्रज नानाविध रत्नसंपदा तुझ्याकडे आली आहे; आणि अग्नीनेही ‘अग्निशौच’ नावाची दोन वस्त्रे तुला दिली आहेत।

Verse 56

एवं दैत्येन्द्र रत्नानि समस्तान्याहृतानि ते । स्त्रीरत्नमेषा कल्याणी त्वया कस्मान्न गृह्यते ॥

अशा रीतीने, हे दैत्येंद्र, सर्व रत्ने तुझ्याकडे आणली आहेत। ही शुभा ‘स्त्री-रत्न’ आहे—तू तिला का घेत नाहीस?

Verse 57

ऋषिरुवाच । निशम्येति वचः शुम्भः स तदा चण्डमुण्डयोः । प्रेषयामास सुग्रीवं दूतं देव्याः महासुरः ॥

ऋषी म्हणाले—ही वचने ऐकून शुम्भाने चण्ड व मुण्ड यांच्या उपस्थितीत सुग्रीवाला देवीकडे दूत म्हणून पाठविले—तो महाऽसुर।

Verse 58

शुम्भ उवाच । इति चेति च वक्तव्या सा गत्वा वचनान्मम । यथा चाभ्येति संप्रीत्या तथा कार्यं त्वया लघु ॥

शुम्भ म्हणाला—जाऊन माझी ही वचने तिला सांग; आणि असा त्वरेने उपाय कर की ती सद्भावाने येथे येईल।

Verse 59

स तत्र गत्वा यत्रास्ते शैलोद्देशेऽतिशोभने । तां च देवीं ततः प्राह श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ॥

मग ज्या अत्यंत रम्य व शोभिवंत पर्वतशिखरावर ती वसत होती, तेथे जाऊन दूताने मधुर व सुसंस्कृत शब्दांनी देवीशी बोलला।

Verse 60

दूत उवाच । देवि दैत्येश्वरः शुम्भस्त्रैलोक्ये परमेश्वरः । दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः ॥

दूत म्हणाला—हे देवी, दैत्यांचा अधिपती शुम्भ त्रैलोक्यात परम शासक आहे; त्याने पाठविल्यामुळे मी तुमच्या सन्निध येथे आलो आहे।

Verse 61

अव्याहताज्ञः सर्वासु यः सदा देवयोनिṣu । निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत् ॥

ज्याची आज्ञा सर्व देवगणांतही कधी निष्फळ होत नाही, ज्याने दैत्यांचे सर्व शत्रू जिंकले आहेत—त्याचे वचन ऐका।

Verse 62

मम त्रैलोक्यमखिलं मम देवा वशानुगाः । यज्ञभागानहं सर्वानुपाश्नामि पृथक् पृथक् ॥

‘तीन्ही लोक माझे आहेत; देव माझ्या अधीन आहेत; आणि प्रत्येक यज्ञातील सर्व भागांचा भोग मीच करतो।’

Verse 63

त्रैलोक्ये वररत्नानि मम वश्यान्यशेषतः । तथैव गजरत्नं च हृत्वा देवेन्द्रवाहनम् ॥

त्रैलोक्यातील सर्व श्रेष्ठ रत्ने पूर्णतः माझ्या अधीन आहेत; तसेच हत्तींतला रत्न—इंद्राचे वाहन ऐरावत—हेही मी आपल्या ताब्यात घेतले आहे।

Verse 64

क्षीरोदमथनोद्भूतमश्वरत्नं ममामरैः । उच्चैःश्रवससंज्ञं तत्प्रणिपत्य समर्पितम् ॥

क्षीरसागराच्या मंथनातून उत्पन्न झालेले अश्वरत्न ‘उच्चैःश्रवा’ नावाचे, देवांनी नमस्कार करून मला अर्पण केले।

Verse 65

यानि चान्यानि देवेषु गन्धर्वेषूरगेषु च । रत्नभूतानि भूतानि तानि मय्येव शोभने ॥

आणि देव, गंधर्व व नाग यांच्यात जे इतर ‘रत्नस्वभाव’ प्राणी आहेत, ते सर्व, हे सुंदरी, केवळ माझेच आहेत।

Verse 66

स्त्रीरत्नभूतां त्वां देवि लोके मन्यामहे वयम् । सा त्वमस्मानुपागच्छ यतो रत्नभुजो वयम् ॥

हे देवी, आम्ही तुला जगात ‘स्त्री-रत्न’ मानतो; म्हणून आमच्याकडे ये, कारण आम्ही रत्नांचे भोगी/स्वामी आहोत।

Verse 67

मां वा ममानुजं वापि निशुम्भमुरुविक्रमम् । भज त्वं चञ्चलापाङ्गि रत्नभूतासि वै यतः ॥

मला निवड, किंवा महाबल-पराक्रमी माझा धाकटा भाऊ निशुंभ याला; हे चंचल कटाक्षांची, आमच्यापैकी एकाची संगत/सेवा कर, कारण तू खरोखर रत्नतुल्य आहेस।

Verse 68

परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यसे मत्परिग्रहात् । एतद्बुद्ध्या समालोच्य मत्परिग्रहतां व्रज ॥

माझी होऊन, माझ्या भावात प्रवेश करून तू परम व अतुल सार्वभौम राज्यश्री प्राप्त करशील। हे बुद्धीने नीट विचारून माझ्याकडून स्वीकारली/आविष्ट हो.

Verse 69

ऋषिरुवाच इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्तःस्मिता जगौ । दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत् ॥

ऋषी म्हणाले—अशा प्रकारे संबोधित झाल्यावर देवीने गंभीर अंतःस्मितासह वचन उच्चारले—दुर्गा, भगवती, शुभा; जिने हे जग धारण केले आहे।

Verse 70

देव्युवाच सत्यं उक्तत्वया नात्र मिथ्या किञ्चित्त्वयोदितम् । त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भो निशुम्भश्चापि तादृशः ॥

देवी म्हणाली—तू जे म्हणालास ते सत्य आहे; त्यात काहीही असत्य नाही. शुम्भ त्रैलोक्याचा स्वामी आहे आणि निशुम्भही तसाच आहे.

Verse 71

किं त्वत्र यत्प्रतिज्ञातं मिथ्या तत्क्रियते कथम् । श्रूयतामल्पबुद्धित्वात् प्रतिज्ञा या कृता पुरा ॥

पण येथे जी प्रतिज्ञा केली आहे ती कृतीत कशी खोटी ठरेल? ऐक—तुझ्या अल्पबुद्धीमुळे—पूर्वी केलेली प्रतिज्ञा जशीच्या तशी.

Verse 72

यो मां जयति संग्रामे यो मे दर्पं व्यपोहति । यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति ॥

जो रणात मला जिंकेल, जो माझा अभिमान दूर करील, जो जगात बळाने माझ्या समकक्ष असेल—तोच माझा पती होईल.

Verse 73

तदागच्छतु शुम्भोऽत्र निशुम्भो वा महासुरः । मां जित्वा किं चिरेणात्र पाणिं गृह्णातु मे लघु ॥

आता शुम्भ येथे येवो—किंवा तो महान असुर निशुम्भ. मला जिंकून मग विलंब कशाला? त्याने शीघ्र विवाहार्थ माझा पाणिग्रहण करावा.

Verse 74

दूत उवाच अवलिप्तासि मैवं त्वं देवि ब्रूहि ममाग्रतः । त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेदग्रे शुम्भनिशुम्भयोः ॥

दूत म्हणाला—हे देवी, तू गर्विष्ठ आहेस; माझ्यासमोर असे बोलू नकोस. त्रैलोक्यात शुम्भ-निशुम्भांच्या समोर कोण पुरुष उभा राहू शकेल?

Verse 75

अन्येषामपि दैत्यानां सर्वे देवा न वै युधि । तिष्ठन्ति सम्मुखे देवि किं पुनः स्त्री त्वमेकिका ॥

हे देवी, इतर दैत्यांपुढेही सर्व देव युद्धात समोरासमोर उभे राहत नाहीत; मग तू एकटी स्त्री कशी टिकशील?

Verse 76

इन्द्राद्याः सकला देवास्तस्थुर्येषां न संयुगे । शुम्भादीनां कथं तेषां स्त्री प्रयास्यसि सम्मुखम् ॥

इंद्र आणि सर्व देव युद्धात त्यांच्या समोर ठाम उभे राहू शकले नाहीत; मग तू स्त्री होऊन शुम्भादींचा सामना कसा करशील?

Verse 77

सा त्वं गच्छ मयैवोक्ता पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः । केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मा गमिष्यसि ॥

म्हणून जा—मी तुला सांगितले आहे—शुम्भ-निशुम्भांच्या जवळ. केसांनी ओढत नेऊन तुझा मानभंग होऊ नये.

Verse 78

देव्युवाच एवमेतद् बली शुम्भो निशुम्भश्चातिवीर्यवान् । किं करोमि प्रतिज्ञा मे यदनालोचिता पुरा ॥

देवी म्हणाली—होय, तसेच आहे; शुंभ बलवान आहे आणि निशुंभ अत्यंत पराक्रमी आहे. मी काय करू? पूर्वी मी विचार न करता एक व्रत-संकल्प केला होता.

Verse 79

स त्वं गच्छ मयोक्तं ते यदेतत्सर्वमादृतः । तदाचक्ष्वासुरेन्द्राय स च युक्तं करोतु तत् ॥

म्हणून तू जा, आणि मी जे काही सांगितले आहे ते सर्व सावधपणे ध्यानात ठेव. ते असुराधिपतीला निवेद, आणि तो त्या विषयात जे योग्य ते करील.