SurathaSamadhiPrelude13 Shlokas

Adhyaya 69: The King’s Neglect of His Wife and the Restoration of Dharma

भार्यापरित्यागदोषप्रायश्चित्तोपाख्यान (Bhāryā-parityāga-doṣa-prāyaścittopākhyāna)

Prelude to Devi Mahatmya

या अध्यायात पत्नीचा त्याग/उपेक्षा हा मोठा दोष सांगितला असून त्यातून राजाचा धर्मक्षय व राज्यात क्लेश उत्पन्न होतो. गुरूजन प्रायश्चित्तविधी सांगतात; राजा पश्चात्ताप करून पत्नीला सन्मानाने परत स्वीकारतो आणि दाम्पत्यधर्म व राजधर्माची पुनर्स्थापना करतो।

Celestial Realms

Svārociṣa Manvantara (स्वारोचिष मन्वन्तर)

Key Content Points

Arghya withheld as a diagnostic ritual act: the sage’s refusal signals a dharmic defect rather than a social slight.Central ethical charge: abandonment of one’s wife is framed as abandonment of dharma itself, with consequences for nitya-karman and purity.Normative teaching on kingship: the king must remain fixed in svadharma because he is the stabilizing exemplar for others.Manvantara-frame omniscience: the sage’s atītānāgata-jñāna is used to locate the abducted woman and direct restitution.Narrative resolution set-up: identification of the rākṣasa Balāka and the Utpalāvaṭaka forest as the immediate locus for remedy.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 69Svārociṣa Manvantara Markandeya Puranaarghya refusal dharma Markandeya Puranapatnī parityāga doṣa Purana ethicsBalāka rākṣasa Utpalāvaṭakaking svadharma moral instruction Purana

Shlokas in Adhyaya 69

Verse 53

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे स्वारोचिषे मन्वन्तरे पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । यथाहं समतीतञ्च वर्तमानञ्च सर्वतः ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील स्वारोचिष मन्वंतरातील पासष्टावा अध्याय समाप्त झाला. तसेच—“जसे मी सर्वत्र भूत व वर्तमान जाणतो…”

Verse 54

आलोच्याज्ञापयेत्युक्ते ततो ज्ञातं मयापि तत् । ततो न दत्तवानर्घमहं तुभ्यं विधानतः ॥

जेव्हा असे म्हटले गेले—“विचार करून आज्ञा दे”—तो विषयही मला कळला. म्हणून विधिपूर्वक मी तुला अर्घ्य (सन्मानार्पण) दिले नाही.

Verse 55

सत्यं राजन् ! त्वमर्घार्हः कुले स्वायम्भुवस्य च । तथापि नार्घयोग्यं त्वां मन्यामो वयमुत्तमम् ॥

खरे आहे, हे राजन्—तू अर्घ्ययोग्य आहेस आणि स्वायंभुव (मनु) वंशातील आहेस. तरीही, हे श्रेष्ठा, सध्या आम्ही तुला अर्घ्ययोग्य मानत नाही.

Verse 56

राजोवाच किं कृतं हि मया ब्रह्मन् ! ज्ञानादज्ञानतोऽपि वा । येन त्वत्तोऽर्घमर्हामि नाहमभ्यागतश्चिरात् ॥

राजा म्हणाला—हे ब्राह्मण! मी जाणून किंवा अजाणतेपणी असे काय केले की मी तुमच्या अर्घ्याचा पात्र राहिलो नाही? फार काळानंतर मी तुमच्याकडे आलो आहे।

Verse 57

ऋषिरुवाच किं विस्मृतं ते यत्पत्नी त्वया त्यक्ता च कानने । परित्यक्तस्तया सार्धं त्वया धर्मो नृपाखिलः ॥

ऋषी म्हणाले—तुला आठवत नाही का की तू वनात आपल्या पत्नीचा त्याग केला होतास? तिच्यासह, हे राजा, तू सर्व धर्माचाही त्याग केला।

Verse 58

पक्षेण कर्मणो हान्या प्रयात्यस्पर्शतां नरः । विण्मूत्रैर्वार्षिकी यस्य हानिस्ते नित्यकर्मणः ॥

पंधरवडाभर विहित कर्मकांडाचा लोप झाला तर मनुष्य अस्पृश्यतेत (आचार-अशुद्धीत) पडतो. ज्यांची शुद्धी वर्षातून एकदाच मल-मूत्राने मानली जाते, त्यांच्यासाठी हा नित्यकर्माचाच नाश होय.

Verse 59

पत्नीानुकूलया भाव्यं यथाशीलेऽपि भर्तरि । दुःशीलापि तथा भार्या पोषणीयाऽऽ नरेश्वर ॥

पतीचे वर्तन जसे काही असो, तरी त्याने पत्नीच्या अनुकूल वागावे. तसेच, हे नराधिप, पत्नी दुराचारी असली तरी तिचे पालनपोषण करणे आवश्यक आहे.

Verse 60

प्रतिकूला हि सा पत्नी तस्य विप्रस्य या हृता । तथापि धर्मकामोऽसौ त्वामुद्योतितवान् नृप ॥

ज्या ब्राह्मणाची पत्नी नेली गेली होती, ती त्याच्यासाठी प्रतिकूल होती. तरीही धर्माची इच्छा असलेल्या त्या पुरुषाने, हे राजा, तुझा दोष उघड केला (तुला प्रकाशात आणले)।

Verse 61

चलतः स्थापयस्यान्यान् स्वधर्मेषु महीपते । त्वां स्वधर्माद्विचलितं कोऽपरः स्थापयिष्यति ॥

हे राजन्, जे लोक आपल्या स्वधर्मातून स्खलित झाले आहेत त्यांना तू स्थिर करतोस. पण तूच जर स्वधर्मापासून ढळलास, तर तुला स्थिर कोण करील?

Verse 62

मार्कण्डेय उवाच । विलक्ष्यः स महीपाल इत्युक्तस्तेन धीमता । तथेत्युक्त्वा च पप्रच्छ हृतां पत्नीं द्विजन्मनः ॥

त्या बुद्धिमानाने असे संबोधल्यावर राजा लज्जित झाला. “तथास्तु” असे म्हणत त्याने मग अपहृत ब्राह्मणपत्नीविषयी विचारले.

Verse 63

भगवन् ! केन नीता सा पत्नी विप्रस्य कुत्र वा । अतीतानागतं वेत्ति जगत्यवितथं भवान् ॥

भगवन्, त्या ब्राह्मणाची पत्नी कोणी व कुठे नेली? आपण जगातील भूत व भावी यथार्थपणे, निर्विकल्प जाणता.

Verse 64

ऋषिरुवाच । तां जहाराद्रितनयो बलाको नाम राक्षसः । द्रक्ष्यसे चाद्य तां भूप ! उत्पलावतके वने ॥

ऋषी म्हणाले— तिला बलाक नावाच्या राक्षसाने, जो गिरिसुत (पर्वतपुत्र) आहे, अपहरण केले. आणि आज, हे राजन्, तू तिला उत्पलावटकेच्या वनात पाहशील.

Verse 65

गच्छ संयो जयाशु त्वं भार्यया हि द्विजात्तमम् । मा पापास्पदतां यातु त्वमिवासौ दिने दिने ॥

जा— लवकर त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला त्याच्या पत्नीशी पुन्हा एकत्र कर; नाहीतर तो दिवसेंदिवस पापाच्या आसनात पडेल, जसा तू पडलास.

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

It examines how personal marital abandonment (patnī-parityāga) constitutes a public dharmic breach for a ruler, diminishing ritual eligibility (arghya) and undermining the king’s role as the exemplar who anchors others in svadharma.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

Situated in the Svārociṣa Manvantara frame, the chapter uses the sage’s atītānāgata-jñāna to connect ethical causality with cosmic-era narration, showing how dharma is assessed and restored within the Manvantara’s moral order.

What lineage, social duty, or normative rule is emphasized in this chapter’s teaching?

It foregrounds gṛhastha- and rāja-dharma norms: sustaining and protecting one’s wife (even amid difficulty) is treated as integral to maintaining nitya-karman, purity, and the king’s capacity to stabilize society’s adherence to duty.