Adhyaya 76: The Sixth Manvantara: Cakshusha Manu, the Child-Snatcher, and the Problem of Kinship

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रैवतमन्वन्तरे पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः । षट्सप्ततितमोऽध्यायः— ७६ । मार्कण्डेय उवाच— इत्येतत् कथितं तुभ्यं पञ्च मन्वन्तरं तव । चाक्षुषस्य मनोः षष्ठं श्रोतामिदमन्तरम् ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील रैवत-मन्वंतरातील पंच्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता शहात्तरावा अध्याय आरंभ होतो. मार्कण्डेय म्हणाले—अशा रीतीने पाच मन्वंतर तुला सांगितली; आता सहावा काळ, चाक्षुष मनूचे मन्वंतर ऐक.

Verse 2

अन्यजन्मनि जातो 'सौ चाक्षुषः परमेṣ्ठिनः । चाक्षुषत्वमतस्तस्य जन्मन्यस्मिन्नपि द्विज ॥

अन्य जन्मी तो परमेेष्ठी (ब्रह्मा) यांचा पुत्र ‘चाक्षुष’ म्हणून तो जन्मला होता. म्हणून, हे द्विज, या जन्मातही त्याच्यात ‘चाक्षुषत्व’ ही अवस्था आहे.

Verse 3

जातं माता निजोत्सङ्गे स्थितमुल्लाप्य तं पुनः । परिष्वजति हार्देन पुनरुल्लापयत्यथ ॥

बालक जन्मताच आईने त्याला आपल्या मांडीवर ठेवून पुन्हा पुन्हा लाड केला, अंतःकरणातील स्नेहाने त्याला मिठी मारली, आणि मग पुन्हा खेळकरपणे त्याच्याशी बोलली.

Verse 4

जातिस्मरः स जातो वै मातुरुत्सङ्गमास्थितः । जहास तं तदा माता संक्रुद्धा वाक्यमब्रवीत् ॥

तो बालक खरोखरच जातिस्मर होता. आईच्या मांडीवर बसून तो हसला; तेव्हा आई रागावून त्याला म्हणाली.

Verse 5

भीतास्मि किमिदं वत्स ! हासो यद्वदने तव । अकालबोधः सञ्जातः कच्चित् पश्यसि शोभनम् ॥

“मला भीती वाटते—बाळा, तुझ्या चेहऱ्यावर हे हसू कशाचे? काही अकाली उपद्रव तर झाला नाही ना? तू काही अशुभ तर पाहत नाहीस?”

Verse 6

पुत्र उवाच मामत्तुमिच्छति पुरो मार्जारी किम न पश्यसि । अन्तर्धानगता चेयं द्वितीया जातहारिणी ॥

पुत्र म्हणाला—“समोर उभी असलेली मांजरिण मला खाऊ पाहते—तुला दिसत नाही का? आणि ही दुसरी, बाल-अपहारी, लपून बसली आहे, अदृश्य झाली आहे.”

Verse 7

पुत्रप्रीत्या च भवती सहार्दा मामवेक्षती । उल्लाप्योल्लाप्य बहुशः परिष्वजति मां यतः ॥

तूही पुत्रस्नेहामुळे माझ्याकडे कोमल अनुरागाने पाहतोस; कारण तू वारंवार गोड स्वराने मला हाक मारतोस आणि पुन्हा पुन्हा मला आलिंगन देतोस।

Verse 8

उद्भूतपुलका स्नेहसम्भवास्त्राविलेक्षणा । ततो ममागतो हासः शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥

स्नेहामुळे माझ्या अंगावर रोमांच उठला आणि डोळे ओलावले; तेव्हा मला हसू आले—त्याचे कारणही येथे ऐक।

Verse 9

स्वार्थे प्रसक्ता मार्जारी प्रसक्तं मामवेक्षते । तथान्तर्धानगा चैव द्वितीया जातहारिणी ॥

स्वतःच्या हेतूवर ठाम असलेली ती मांजरीण मला तीक्ष्ण नजरेने पाहत राहते; आणि दुसरी, बाल-अपहारी, लपूनछपून फिरते।

Verse 10

स्वार्थाय स्निग्धहृदया यथैवैते ममोपरि । प्रवृत्ते स्वार्थमास्थाय तथैव प्रतिभासि मे ॥

जसे हे दोघे कोमलहृदयी वाटूनही स्वार्थाला धरून माझ्याशी वागतात, तसेच तूही मला स्वार्थपरच भासतोस।

Verse 11

किन्तु मदुपभोगाय मार्जारी जातहारिणी । त्वन्तु क्रमेणोपभोग्यं मत्तः फलमभीप्ससि ॥

मांजरीण आणि बाल-अपहारी मला थेट भोगू (वापरू) इच्छितात; पण तू माझ्याकडून ‘फळ’ मागतोस—जे योग्य काळी हळूहळू उपभोगले जाते।

Verse 12

न मां जानासि कोऽप्येष न चैवापकृतं मया । सङ्गतं नातिकालीनाṃ पञ्चसप्तदिनात्मकम् ॥

तू मला ओळखत नाहीस—मी कोण आहे ते—आणि मी तुझे काहीही वाईट केले नाही. आपला सहवास फार जुना नाही, केवळ पाच-सात दिवसांचा आहे.

Verse 13

तथापि स्तृह्यसे सास्त्रां परिष्वजसि चाप्यति । तातेतिवत्स ! भद्रेति निर्व्यलीकं ब्रवीषि माम् ॥

तरीही तू माझ्यासाठी आसुसलेली आहेस आणि मला मिठी मारतेस; 'बाळा', 'वत्सा', 'अगं भल्या बाई' असे म्हणून तू माझ्याशी कपटरहित बोलतेस.

Verse 14

मातोवाच न त्वाहमुपकारार्थं वत्स ! प्रीत्या परिष्वजे । न चेदेतद्भवत्प्रीत्यै परित्यक्तास्म्यहं त्वया ॥

माता म्हणाली: "बाळा, मी कोणत्यातरी फायद्यासाठी तुला मिठी मारत नाही; मी प्रेमापोटी मिठी मारते. जर हे तुला आवडत नसेल, तर मी तुझा त्याग केला आहे."

Verse 15

स्वार्थो मया परित्यक्तो यस्त्वत्तो मे भविष्यति । इत्युक्त्वा सा तमुत्सृज्य निष्क्रान्ता सूतिकागृहात् ॥

"तुझ्याकडून मला जो काही वैयक्तिक लाभ झाला असता, तो मी सोडून दिला आहे." असे म्हणून तिने त्याला सोडले आणि बाळंतिणीच्या खोलीतून ती निघून गेली.

Verse 16

जडाङ्गबाह्यकरणं शुद्धान्तः करणात्मकम् । जहारा तं परित्यक्तं सा तदा जातहारिणी ॥

मग त्या जातहारिणीने त्या सोडून दिलेल्या बालकाला उचलले—ज्याचे अवयव आणि बाह्य इंद्रिये अजूनही निश्चल होती, तरीही ज्याचे अंतःकरण शुद्ध होते.

Verse 17

सा हृत्वा तं तदा बालं विक्रान्तस्य महीभृतः । प्रसूतपत्नीशयने न्यस्य तस्याददे सुतम् ॥

त्या बालकाला उचलून तिने नुकतीच प्रसूती झालेल्या राजा विक्रांताच्या राणीच्या शय्येवर ठेवले आणि मग त्या राजाचा पुत्र चोरून नेला।

Verse 18

तमप्यन्यगृहे नीत्वा गृहीत्वा तस्य चात्मजम् । तृतीयं भक्षयामास सा क्रमाज्जातहारिणी ॥

त्याला पुन्हा दुसऱ्या घरात नेऊन, त्या गृहस्थाचेही बाळ घेऊन, ती जातहारिणी टप्प्याटप्प्याने तिसऱ्या बालकाला भक्षून टाकीत असे।

Verse 19

हृत्वा हृत्वा तृतीयन्तु भक्षयत्यतिनिर्घृणा । करोत्यानुदिनं सा नु परिवर्तन्तथान्ययोः ॥

ती वारंवार चोरी करी आणि तिसऱ्याला—अत्यंत निर्दयी होऊन—भक्ष करी. असे ती दिवसेंदिवस करीत राहिली; उरलेली दोन मुले मात्र घरोगरी अदलाबदल होत.

Verse 20

विक्रान्तोऽपि ततस्तस्य सुतस्यैव महीपतिः । कारयामास संस्कारान् राजन्यस्य भवन्ति ये ॥

मग राजा विक्रांताने त्याला खरोखरच आपला पुत्र मानून, क्षत्रियासाठी विहित असलेले संस्कार त्याच्यासाठी करविले।

Verse 21

आनन्देति च नामास्य पिता चक्रे विधानतः । मुदा परमया युक्तो विक्रान्तः स नराधिपः ॥

आणि त्याच्या पित्याने विधिपूर्वक त्याचे नाव ‘आनंद’ ठेवले. तो नराधिप राजा विक्रांत परम हर्षाने परिपूर्ण झाला।

Verse 22

कृतोपनयनं तन्तु गुरुराह कुमारकम् । जनन्याः प्रागुपस्थानं क्रियताञ्चाभिवादनम् ॥

बालकाचे उपनयन करून गुरुने त्या तरुणास सांगितले— “प्रथम मातेकडे जा आणि तिला आदरपूर्वक प्रणाम कर।”

Verse 23

स गुरोस्तद्वचः श्रुत्वा विहस्यैवमथाब्रवीत् । वन्द्या मे कतमा माता जननी पालनī नु किम् ॥

गुरूंचे वचन ऐकून तो हसत म्हणाला— “मी कोणत्या मातेला प्रणाम करू— जन्मदात्रीला, की जिने मला वाढवून रक्षण केले त्या मातेला?”

Verse 24

गुरुरुवाच न त्वियं ते महाभाग ! जनयित्री ऋथात्मजा । विक्रान्तस्याग्रमहिषी हैमिनी नाम नामतः ॥

गुरु म्हणाले— “हे भाग्यवान, ही तुझी जन्ममाता नाही. ही रुथाची कन्या, विक्रांताची प्रमुख महाराणी, ‘हैमिनी’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.”

Verse 25

आनन्द उवाच इयं जनित्री चैत्रस्य विशालग्रामवासिनः । विप्राग्र्यबोधपुत्रस्य योऽस्यां जातोऽन्यतो वचम् ॥

आनंद म्हणाला— “ही तर चैत्राची जन्ममाता आहे; ‘विशाल’ नावाच्या गावात राहते— आणि चैत्र हा श्रेष्ठ ब्राह्मण बोध यांचा पुत्र आहे. हे वेगळे कसे असू शकते?”

Verse 26

गुरुरुवाच कुतस्त्वं कथयानन्द ! चैत्रः को वा त्वयोच्यते । सङ्कटं महदाभाति क्व जातोऽत्र ब्रवीषि किम् ॥

गुरु म्हणाले— “आनंद, तू असे कुठून बोलतोस? तू म्हणतोस तो ‘चैत्र’ कोण? मोठा अनर्थ दिसतो आहे— तुझा जन्म कुठे झाला? तू नेमके काय सांगतोस?”

Verse 27

आनन्द उवाच जातोऽहमवनीन्द्रस्य क्षत्रियस्य गृहे द्विज । तत्पत्न्यां गिरिभद्रायामाददे जातहारिणी ॥

आनंद म्हणाला— हे ब्राह्मण, मी एका क्षत्रिय राजाच्या घरात जन्मलो. त्याच्या पत्नी गिरिभद्रेकडून एक बाल-अपहरिणी स्त्री मला पळवून नेले.

Verse 28

तयात्र मुक्तो हैमिन्या गृहीत्वा च सुतञ्च सा । बोधस्य द्विजमुख्यस्य गृहे नीतवती पुनः ॥

त्या बाल-अपहरिणीने तिथे सोडल्यावर हैमिनीने मला उचलून घेतले. आणि तिने आपला पुत्रही घेऊन, श्रेष्ठ ब्राह्मण बोधाच्या घरी मला पुन्हा आणले.

Verse 29

भक्षयामास च सुतं तस्य बोधद्विजन्मनः । स तत्र द्विजसंस्कारैः संस्कृतो हैमिनीसुतः ॥

आणि त्या बाल-अपहरिणीने त्या ब्राह्मण बोधाचा पुत्र गिळून टाकला. मग मी—हैमिनीचा (समजला गेलेला) पुत्र—तेथे द्विज-संस्कारांनी संस्कारित/दीक्षित झालो.

Verse 30

वयमत्‍र महाभाग ! संस्कृता गुरुना त्वया । मया तव वचः कार्यमुपैमी कतमां गुरो ॥

हे महाभाग, माझ्या गुरूंनी आपण मला येथे दीक्षा/उपनयन दिले आहे. मला आपली आज्ञा पाळायची आहे—म्हणून हे गुरो, मी कोणत्या (माते)कडे जावे?

Verse 31

गुरुरुवाच अतीव गहनं वत्स ! सङ्कटं महदागतम् । न वेद्मि किञ्चिन्मोहेन भ्रमन्तीव हि बुद्धयः ॥

गुरु म्हणाले— वत्सा, अत्यंत गंभीर व मोठे संकट आले आहे. काय करावे ते मला कळत नाही; मोहामुळे विचार जणू फिरत आहेत.

Verse 32

आनन्द उवाच मोहस्यावसरः कोऽत्र जगत्येवं व्यवस्थिते । कः कस्य पुत्रो विप्रर्षे ! को वा कस्य नु बान्धवः ॥

आनंद म्हणाला—जगाची रचना अशी असता मोहाला वावच कुठे? हे ब्राह्मणर्षिश्रेष्ठ, येथे कोण कोणाचा पुत्र आहे, आणि खरेच कोण कोणाचा बंधू आहे?

Verse 33

आरभ्य जन्मनो नॄणां सम्बन्धित्वमुपैति यः । अन्ये सम्बन्धिनो विप्र ! मृत्युना सन्निवर्तिताः ॥

जन्मापासूनच लोकांत ‘बंधुत्व’ प्राप्त होते; आणि हे ब्राह्मण, इतर सर्व संबंधही मृत्यूने पूर्णपणे तुटून जातात.

Verse 34

अत्रापि जातस्य सतः सम्बन्धो योऽस्य बान्धवैः । सोऽप्यस्तङ्गते देहे प्रयात्येषोऽखिलक्रमः ॥

येथेही जो जन्मला व जिवंत आहे, त्याचा स्वजनांशी जो बंध—देह अस्त पावला (नष्ट झाला) की तोही निघून जातो. हीच सर्व गोष्टींची चाल आहे.

Verse 35

अतो ब्रवीमि संसारे वसतः को न बान्धवः । को वापि सततं बन्धुः किं वो विभ्राम्यते मतिः ॥

म्हणून मी म्हणतो—या संसारात राहणाऱ्यासाठी कोण (काही ना काही प्रकारे) बंधू नाही? आणि कोण खरोखर कायमचा बंधू आहे? मग तुझे मन का गोंधळते?

Verse 36

पितृद्वयं मया प्राप्तमस्मिन्नेव हि जन्मनि । मातृद्वयञ्च किञ्चित्रं यदन्यद् देहसम्भवे ॥

याच जन्मात मला दोन पिता आणि दोन माता मिळाल्या—अहो, किती विचित्र! आणि देहधारणातून जे काही उत्पन्न होते तेही तसेच आहे.

Verse 37

सोऽहं तपः करिष्यामि त्वया यो ह्यस्य भूपतेः । विशालग्रामतः पुत्रश्चैत्र आनीयतामिह ॥

म्हणून मी तप करीन. या राजाचा पुत्र चैत्र—विशालग्रामाहून तुम्ही त्याला येथे आणा.

Verse 38

मार्कण्डेय उवाच ततः स विस्मितो राजा सभार्यः सह बन्धुभिः । तस्मान्निवर्त्य ममतामनुमेने वनाय तम् ॥

मार्कंडेय म्हणाले—तेव्हा राजा पत्नी व आप्तस्वकीयांसह आश्चर्यचकित होऊन ‘माझेपणा’ सोडून त्याला वनात जाण्याची आज्ञा दिली.

Verse 39

चैत्रमानीय तनयं राज्ययोग्यं चकार सः । सम्मान्य ब्राह्मणं येन पुत्रबुद्ध्या स पालितः ॥

पुत्र चैत्राला आणून त्याने त्याला राजपदास योग्य केले; आणि ‘हा माझा पुत्र’ या भावाने ज्याने त्याचे पालनपोषण केले त्या ब्राह्मणाचा त्याने यथोचित सन्मान केला.

Verse 40

सोऽप्यानन्दस्तपस्तेपे बाल एव महावने । कर्मणां क्षुपणार्थाय विमुक्तेः परिपन्थिनाम् ॥

आनंदही, अजून बालक असतानाच, महान अरण्यात मोक्षमार्गातील विघ्नरूप कर्मांचा क्षय व्हावा म्हणून तप करू लागला.

Verse 41

तपस्यन्तं ततस्तञ्च प्राह देवः प्रजापतिः । किमर्थं तप्यसे वत्स ! तपस्तीव्रं वदस्व तत् ॥

तेव्हा तो तपात मग्न असताना देव प्रजापती त्याला म्हणाले—‘प्रिय बालका, तू कोणत्या हेतूने हे तीव्र तप करीत आहेस? मला सांग.’

Verse 42

आनन्द उवाच आत्मनः शुद्धिकामोऽहं करोमि भगवन्स्तपः । बन्धाय मम कर्माणि यानि तत्क्षपणोन्मुखः ॥

आनंद म्हणाला—हे भगवन्! माझ्या आत्मशुद्धीच्या इच्छेने मी तप करीत आहे, जेणेकरून बंधनाचे कारण झालेले माझे कर्म नष्ट होईल।

Verse 43

ब्रह्मोवाच क्षीणाधिकारो भवति मुक्तियोग्यो न कर्मवान् । सत्त्वाधिकारवान् मुक्तिमवाप्स्यति ततो भवान् ॥

ब्रह्मा म्हणाला—ज्याचा अधिकार (अधिकारभोग) संपला आहे तोच मोक्षास योग्य होतो; कर्मबंधनात अडकलेला नाही. परंतु सत्त्वाधिकार असलेला मोक्ष प्राप्त करतो; म्हणून तूही तो प्राप्त करशील।

Verse 44

भवता मनुना भाव्यं षष्ठेन व्रज तत्कुरु । अलन्ते तपसा तस्मिन् कृते मुक्तिमवाप्स्यसि ॥

तुला सहावा मनु व्हावे लागेल—जा आणि ते धर्मकर्तव्य कर. तुझे तप पुरेसे आहे; ते कार्य पूर्ण झाल्यावर तू मोक्ष प्राप्त करशील।

Verse 45

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तो ब्रह्मणा सोऽपि तथेत्युक्त्वा महामतिः । तत्कर्माभिमुखो यातस्तपसो विरराम ह ॥

मार्कंडेय म्हणाला—ब्रह्माने असे संबोधल्यावर त्या महामनाने “एवमस्तु” असे उत्तर दिले; आणि नेमलेल्या कार्याकडे वळून त्याने तप थांबविले।

Verse 46

चाक्षुषेत्याह तं ब्रह्मा तपसो विनिवर्तयन् । पूर्वनाम्ना बभूवाथ प्रख्यातश्चाक्षुषो मनुः ॥

त्याला तपातून परत वळवित असताना ब्रह्माने त्याला “चाक्षुष” असे संबोधले; आणि पुढे त्याच पूर्व नावाने तो “चाक्षुष मनु” म्हणून प्रसिद्ध झाला।

Verse 47

उपयेमे विदर्भां स सुतामुग्रस्य भूभृतः । तस्याञ्चोत्पादयामास पुत्रान् प्रख्यातविक्रमान् ॥

त्याने राजा उग्राची कन्या विदर्भा हिच्याशी विवाह केला आणि तिच्यापासून पराक्रमप्रसिद्ध पुत्रांना जन्म दिला।

Verse 48

तस्य मन्वन्तरेशस्य येऽन्तरे त्रिदशा द्विज । ये चर्षयस्तथैवेन्द्रो ये सुताश्चास्य तान् शृणु ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, ऐक—त्या मन्वंतराधिपतीच्या अंतरकाळात कोण देव होते, कोण ऋषी होते, कोण इंद्र होता आणि त्याचे पुत्र कोण होते।

Verse 49

आप्या नाम सुरास्तत्र तेषामेकोऽष्टको गणः । प्रख्यातकर्मणां विप्र यज्ञे हव्यभुजामयम् ॥

तेथे देव ‘आप्य’ नावाने ओळखले जात; त्यांच्यात आठ जणांचा एक गण होता. हे ब्राह्मण, हे कर्मांनी प्रसिद्ध—यज्ञातील हविर्भोजक हेच होत.

Verse 50

प्रख्यातबलवीर्याणां प्रभामण्डलदुर्दृशाम् । द्वितीयश्च प्रसूताख्यो देवानामष्टको गणः ॥

बल-वीर्याने प्रसिद्ध आणि तेजोमंडलांमुळे दृष्टीस कठीण—आठ देवांचा दुसराही गण आहे, जो ‘प्रसूत’ या नावाने ओळखला जातो।

Verse 51

तथैवाष्टक एवाऽन्यो भव्याख्यो देवतागणः । चतुर्थश्च गणस्तत्र यूथगाख्यस्तथाष्टकः ॥

तसेच आठ देवतांचा आणखी एक गण ‘भव्य’ म्हणून ओळखला जातो; आणि तेथेच आठ जणांचा चौथा गणही आहे, जो ‘यूथग’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 52

लेखसंज्ञास्तथैवान्ये तत्र मन्वन्तरे द्विज । पञ्चमे च गणे देवास्तत्संज्ञा ह्यमृताशिनः ॥

हे द्विजा! त्या मन्वंतरात ‘लेखा’ नावाने इतरही प्रसिद्ध होते. पाचव्या गणात देवांना त्याच नावाने संबोधले, कारण ते अमृतभोजी, म्हणजेच अमर आहेत.

Verse 53

शतं क्रतूनामाहृत्य यस्तेषामधिपोऽभवत् । मनोजवस्तथैवेन्द्रः संख्यातो यज्ञभागभुक् ॥

शंभर यज्ञ पूर्ण करून तो त्यांचा अधिपती झाला. तो इंद्र ‘मनोजव’ या नावाने प्रसिद्ध झाला, यज्ञभागाचा भोक्ता म्हणून।

Verse 54

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुन्नतो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः ॥

सुमेधा, विरजा, हविष्मान, उन्नत, मधु, अतिनामा आणि सहिष्णु—हे सात ऋषी होते.

Verse 55

ऊरु-पुरु-शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥

उरु, पुरु आणि शतद्युम्न इत्यादी अत्यंत पराक्रमी चाक्षुष मनूचे पुत्र होते, आणि ते पृथ्वीचे अधिपती (राजे) झाले.

Verse 56

एतत्ते कथितं षष्ठं मया मन्वन्तरं द्विज । चाक्षुषस्य तथा जन्म चरितञ्च महात्मनः ॥

अशा प्रकारे, हे द्विजा! मी तुला सहावे मन्वंतर तसेच महात्मा चाक्षुष याचा जन्म व वृत्तांत सांगितला आहे.

Verse 57

साम्प्रतं वर्तते योऽयं नाम्ना वैवस्वतो मनुः । सप्तमीयेऽन्तरे तस्य देवाद्यास्तान् शृणुष्व मे ॥

आता जो वर्तमान मनु आहे त्याचे नाव वैवस्वत आहे. त्याच्या सातव्या मन्वंतरातील देवगण व इतर सर्व घटक माझ्याकडून ऐक.

Verse 58

य इदं कीर्तयेद्धीमान् चाक्षुषस्यान्तरं भुवि । शृणुते च लभेत् पुत्रानारोग्यसुखसम्पदम् ॥

जो ज्ञानी पुरुष पृथ्वीवर चाक्षुष मन्वंतराचा हा वृत्तांत पठण करतो आणि जो तो श्रवण करतो, तो पुत्रप्राप्ती तसेच आरोग्य व सुखसमृद्धीचे धन मिळवतो.