Adhyaya 2: The Lineage of Garuda and the Birth of the Wise Birds: Kanka and Kandhara

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे वपुशापो नाम प्रथमोऽध्यायः । द्वितीयोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अरिष्टनेमिपुत्रोऽभूद् गरुडो नाम पक्षिराट् । गरुडस्याभवत् पुत्रः सम्पातिरिति विश्रुतः ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील ‘वपुशाप’ नावाचा पहिला अध्याय समाप्त झाला। आता दुसरा अध्याय आरंभ होतो। मार्कण्डेय म्हणाले—अरिष्टनेमीपासून पक्षिराज गरुड उत्पन्न झाला। गरुडाचा पुत्र ‘सम्पाति’ या नावाने प्रसिद्ध होता।

Verse 2

तस्याप्यासीद् सुतः शूरः सुपार्श्वो वायुविक्रमः । सुपार्श्वतनयः कुन्तिः कुन्तिपुत्रः प्रलोलुपः ॥

त्यालाही एक पुत्र झाला—वीर सुपार्श्व, ज्याचा पराक्रम वायूसमान होता। सुपार्श्वापासून कुन्ती उत्पन्न झाली; आणि कुन्तीचा पुत्र प्रलोलुप होता।

Verse 3

तस्यापि तनयावास्तां कङ्कः कन्धर एव च ।

त्यालाही दोन पुत्र होते—कङ्क आणि कन्धर।

Verse 4

कङ्कः कैलासशिखरे विद्युद्रूपेति विश्रुतम् । ददर्शाम्बुजपत्राक्षं राक्षसं धनदानुगम् ॥

कैलासशिखरावर कङ्काने धनद (कुबेर) याचा अनुचर, पद्मपत्र-नेत्र असलेला, विद्युद्रूप नावाने प्रसिद्ध राक्षस पाहिला।

Verse 5

आपानासक्तममलस्त्रग्दामाम्बरधारिणम् । भार्यासहायमासीनं शिलापट्टेऽमले शुभे ॥

तो पेय पिण्यास उद्यत होता; निर्मळ माळा, कटीबंध व स्वच्छ वस्त्रे धारण केलेली; आणि पत्नीसमवेत शुभ्र, निर्मळ दगडी आसनावर बसला।

Verse 6

तद्दृष्टमात्रं कङ्केन रक्षः क्रोधसमन्वितम् । प्रोवाच कस्मादायातस्त्वमितो ह्यण्डजाधम ॥

कङ्काला पाहताच तो राक्षस क्रोधाने भरून म्हणाला— “तू इथे कुठून आलास? अरे अंडजांतील अधम!”

Verse 7

स्त्रीसन्निकर्षे तिष्ठन्तं कस्मान्मामुपसर्पसि । नैष धर्मः सुबुद्धीनां मिथो निष्पाद्यवस्तुषु ॥

“तू स्त्रीच्या सान्निध्यात असताना अशा रीतीने माझ्याकडे का येतोस? परस्पर-सम्भोग्य विषयांत (कामविषयांत) प्रवृत्त होणे हे पंडितांचे धर्म नाही।”

Verse 8

कङ्क उवाच साधारणोऽयं शैलेन्द्रो यथा तव तथा मम । अन्येषां चैव जन्तूनां ममता भवतोऽत्र का ॥

कङ्क म्हणाला— “हा पर्वतराज सर्वांसाठी समान आहे; जसा तुझा तसाच माझाही— आणि इतर प्राण्यांचाही। मग इथे तुझी ममता कशी?”

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच ब्रुवाणमित्थं खड्गेन कङ्कं छिन्चेद राक्षसः । क्षरत्क्षतजबिभत्सं विस्फुरन्तमचेतनम् ॥

मार्कंडेय म्हणाले—तो असे बोलत असतानाच त्या राक्षसाने खड्गाने कंकाला छेदून पाडले; जखमेतून रक्त वाहत होते, तो भयंकर दिसत, तडफडत आणि मूर्च्छित झाला।

Verse 10

कङ्कं विनिहतं श्रुत्वा कन्धरः क्रोधमूर्च्छितः । विद्युद्रूपवधायाशु मनश्चक्रेऽण्डजेश्वरः ॥

कंकाचा वध झाल्याचे ऐकून कंधर क्रोधमूर्च्छित झाला आणि अंडजांचा (पक्ष्यांचा) अधिपती विद्युद्रूप याचा वध करायचा असा त्याने मनोमन निश्चय केला।

Verse 11

स गत्वा शैलशिखरं कङ्को यत्र हतः स्थितः । तस्य संकलनं चक्रे भ्रातुर्ज्येष्ठस्य खेचरः ॥ कोपामर्षविवृताक्षो नागेन्द्र इव निःश्वसन् ॥

तो त्या पर्वतशिखरावर गेला जिथे कंक मारला पडला होता. आकाशचारीने मग आपल्या ज्येष्ठ भावाचे अवशेष गोळा केले. क्रोध-रोषाने डोळे विस्फारले; तो नागराजासारखा जोराने श्वास घेऊ लागला।

Verse 12

जगामाथ स यत्रास्ते भ्रातृहा तस्य राक्षसः । पक्षवातेन महता चालयन् भूधरान् वरान् ॥

मग तो त्या भ्रातृहंता राक्षसाच्या निवासस्थानी गेला—जो आपल्या पंखांच्या प्रचंड वाऱ्याच्या बळाने श्रेष्ठ पर्वतांनाही कंपवित असे।

Verse 13

वेगात् पयोदजालानि विक्षिपन् क्षतजेक्षणः । क्षणात् क्षयितशत्रुः स पक्षाभ्यां क्रान्तभूधरः ॥

महावेगाने त्याने पावसाळी मेघांचे समूह उधळून लावले. रक्तारुण डोळ्यांनी तो क्षणात शत्रूंचा संहार करी; आणि दोन्ही पंखांनी पर्वतांना लंघून गेला।

Verse 14

पानासक्तमतिं तत्र तं ददर्श निशाचरम् । आताम्रवक्त्रनयनं हेमपर्यङ्कमाश्रितम् ॥

तेथे त्याने त्या निशाचराला पाहिले—ज्याचे चित्त मद्यपानात आसक्त होते; त्याचा मुख व नेत्र तांबूस-लाल होते आणि तो सुवर्णशय्येवर निजला होता।

Verse 15

स्रग्दामापूरितशिखं हरिचन्दनभूषितम् । केतकीगर्भपत्राभिर्दन्तैर्घोरतराननम् ॥

त्याची शिखा माळांनी भरलेली व अलंकृत होती आणि तो पिवळ्या चंदनाने विभूषित होता; केतकीफुलाच्या आतल्या पाकळ्यांसारखे दात असलेला त्याचा मुख अत्यंत भयंकर होता।

Verse 16

वामोरुमाश्रितां चास्य ददर्शायतलोचनाम् । पत्नीं मदनिकाṃ नाम पुंस्कोकिलकलस्वनाम् ॥

आणि त्याने त्याची पत्नी मदनिका नावाची पाहिली—ती त्याच्या डाव्या मांडीवर टेकलेली, विशालाक्षी, आणि तिचा स्वर नर-कोकिळेच्या कूजनासारखा मधुर होता।

Verse 17

ततो रोषपरीतात्मा कन्धरः कन्दरस्थितम् । तमुवाच सुदुष्टात्मन्नेहि युध्यस्व वै मया ॥

मग कंधर क्रोधाने व्याकुळ मनाने गुहेत राहणाऱ्यास म्हणाला—“अरे दुष्टात्म्या, ये; नक्कीच माझ्याशी युद्ध कर!”

Verse 18

यस्माज्जेष्ठो मम भ्राता विश्रब्धो घाततस्त्वया । तस्मात्त्वां मदसंसक्तं नयिष्ये यमसादनम् ॥

“कारण माझा ज्येष्ठ भाऊ—तुझ्यावर विश्वास ठेवून—तुझ्यामुळे मारला गेला आहे; म्हणून मी तुला, मदाने आंधळा व दर्पाचा गुलाम, यमाच्या धामास नेईन।”

Verse 19

विश्वस्तघातिनां लोकाः ये च स्त्रीबालघातिनाम् । यास्यसे निरयान् सर्वांस्तांस्त्वमद्य मया हतः ॥

विश्वासघातकी आणि स्त्री-बालहत्या करणाऱ्यांसाठी जे लोक (नरक) आहेत, माझ्या हातून मारला गेल्यावर आज तू त्या सर्व नरकांमध्ये जाशील.

Verse 20

मार्कण्डेय उवाच । इत्येवं पतगेन्द्रेण प्रोक्तं स्त्रीसन्निधौ तदा । रक्षः क्रोधसमाविष्टं प्रत्यभाषत पक्षिणम् ॥

मार्कंडेय म्हणाले: त्या स्त्रीच्या समोर पक्षीराजांनी असे बोलल्यावर, क्रोधाने व्याकुळ झालेल्या त्या राक्षसाने त्या पक्ष्याला उत्तर दिले.

Verse 21

यदि ते निहतो भ्राता पौरुषं तद्धि दर्शितम् । त्वामप्यद्य हनिष्ये ऽहं खड्गेनानेन खेचर ॥

जर तुझा भाऊ मारला गेला असेल, तर तो माझा पराक्रमच होता. हे खेचरा (पक्ष्या), आज मी या तलवारीने तुलाही ठार मारीन.

Verse 22

तिष्ठ क्षणं नात्र जीवन् पतगाधम यास्यसि । इत्युक्त्वाञ्जनपुञ्जाभं विमलं खड्गमाददे ॥

"एक क्षण थांब, अरे मूर्खा! तू इथून जिवंत परत जाणार नाहीस!" असे म्हणून त्याने काजळासारखी काळी आणि निर्मळ तलवार हाती घेतली.

Verse 23

ततः पतगराजस्य यक्षाधिपभटस्य च । बभूव युद्धमतुलं यथा गरुडशक्रयोः ॥

त्यानंतर पक्षीराज आणि यक्षराजाचा तो योद्धा यांच्यात गरुड आणि इंद्र यांच्यातील युद्धाप्रमाणे एक अतुलनीय युद्ध झाले.

Verse 24

ततः स राक्षसः क्रोधात् खड्गमाविध्य वेगवत् । चिक्षेप पतगेन्द्राय निर्वाणाङ्गारवर्चसम् ॥

तेव्हा तो राक्षस क्रोधाने, अतिवेगाने तलवार उगारून, मावळत्या ज्वालेच्या धगधगत्या निखाऱ्यासारखी प्रभा असलेली ती तलवार पक्षिराजावर फेकून दिली।

Verse 25

पतगेन्द्रश्च तं खड्गं किञ्चिदुत्प्लुत्य भूतलात् । वक्त्रेण जग्राह तदा गरुडः पन्नगं यथा ॥

तेव्हा पक्षिराज गरुड जमिनीवरून किंचित उडी मारून, त्या तलवारीला चोचीत तसेच पकडून घेतले, जसे तो सर्प पकडतो।

Verse 26

वक्त्रपादतलैर्भङ्क्त्वा चक्रे क्षोभमथातुलम् । तस्मिन्भग्ने ततः खड्गे बाहुयुद्धमवर्तत ॥

मग त्याने तोंडाने व पायांच्या तळव्यांनी प्रहार करून अमाप गोंधळ माजविला। ती तलवार तुटताच, पुढील युद्ध हातोहात झाले।

Verse 27

ततः पतगराजेन वक्षस्याक्रम्य राक्षसः । हस्तपादकरैराशु शिरसा च वियोजितः ॥

तेव्हा पक्षिराजाने छातीवर पायाने तुडविल्यामुळे तो राक्षस त्वरेने हात, पाय आणि मस्तक यांपासून छिन्नभिन्न झाला।

Verse 28

तस्मिन् विनिहते सा स्त्री खगं शरणमभ्यगात् । किञ्चित् संजातसंत्रासा प्राह भर्त्या भवामि ते ॥

तो मारला गेल्यावर ती स्त्री त्या पक्ष्याच्या आश्रयास आली। किंचित भयभीत होऊन ती म्हणाली, “मी तुझी पत्नी होईन.”

Verse 29

तामादाय खगश्रेष्ठः स्वकं गृहमगात् पुनः । गत्वा स निष्कृतिं भ्रातुर्विद्युद्रुपनिपातनात् ॥

तिला घेऊन पक्षिश्रेष्ठ तो पुन्हा आपल्या घरी परतला. तेथे जाऊन वज्राघाताने पडलेल्या वृक्षामुळे झालेल्या दोषासाठी त्याने भावाच्या वतीने प्रायश्चित्त केले.

Verse 30

कन्धरस्य च सा वेश्म प्राप्येच्छारूपधारिणी । मेनकातनया सुभ्रूः सौपर्णं रूपमाददे ॥

कंधराच्या निवासस्थानी पोहोचून, इच्छेनुसार रूप धारण करणारी, मेनकेची सुंदर भुवयांची कन्या गरुडासारखे पक्षिरूप धारण करू लागली.

Verse 31

तस्यां स जनयामास तार्क्षों नाम सुतां तदा । मुनिशापाग्निविप्लुष्टां वपुमप्सरसां वराम् ॥ तस्या नाम तदा चक्रे तार्क्षोमिति विहङ्गमः ॥

तिच्यात त्याने ‘तार्क्षो’ नावाची कन्या उत्पन्न केली. ती श्रेष्ठ अप्सरा होती; परंतु ऋषीच्या शापरूपी अग्नीने तिचे शरीर दग्ध झाले होते. त्या पक्ष्यानेच तिला ‘तार्क्षो’ असे नाव दिले.

Verse 32

मण्डपालसुताश्चासंश्चत्वारोऽमितबुद्धयः । जरितारिप्रभृतयो द्रोणान्ता द्विजसत्तमाः ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! मण्डपालाचे चार पुत्र होते, ज्यांची बुद्धी अपरिमित होती—जरितारीपासून आरंभ करून द्रोणपर्यंत.

Verse 33

तेषां जगहन्यो धर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः । उपयेमे स तां तार्क्षी कन्धरानुमते शुभाम् ॥

त्यांपैकी कनिष्ठ पुत्र धर्मात्मा व वेद-वेदांगांत पारंगत होता. कंधराच्या संमतीने त्याने त्या शुभ तार्क्षीशी विवाह केला.

Verse 34

कस्यचित्त्वथ कालस्य तार्क्षो गर्भमवाप ह । सप्तपक्षाहिते गर्भे कुरुक्षेत्रं जगाम सा ॥

काही काळानंतर तार्क्षेने गर्भ धारण केला. सात पंधरवडे गर्भ धारण करून ती कुरुक्षेत्री गेली.

Verse 35

कुरुपाण्डवयोर्युद्धे वर्तमाने सुदारुणे । भावित्वाच्चैव कार्यस्य रणमध्ये विवेश सा ॥

कौरव आणि पांडव यांच्यात अत्यंत भयंकर युद्ध सुरू असताना, आणि ते कार्य नियतीने ठरलेले असल्याने, ती रणांगणाच्या मध्यभागी प्रविष्ट झाली.

Verse 36

तत्रापश्यत् तदा युद्धं भगदत्तकिरीटिनोः । निरन्तरं शरैरासीदाकाशं शलभैरिव ॥

तेथे त्याने भगदत्त आणि किरीटधारी योद्धा यांच्यातील संग्राम पाहिला. आकाश सतत बाणांनी भरून गेले, जणू पतंगांच्या/टोळ्यांच्या थव्यांनीच.

Verse 37

पार्थकोदण्डनिर्मुक्तमासन्नमतिवेगवत् । तस्या भल्लमहिश्यामं त्वचं चिच्छेद जाठरीम् ॥

पार्थाच्या धनुषातून सुटलेला बाण प्रचंड वेगाने जवळ आला; त्याच्या रुंद अग्रभागाने, सर्पासारख्या श्याम वर्णाच्या तिच्या उदरचर्माला छेदून टाकले.

Verse 38

भिन्ने कोष्ठे शशाङ्काभं भूमावण्डचतुष्टयम् । आयुषः सावशेषत्वात् तूलराशाविवापतत् ॥

कोठार (भांडार) फुटल्यावर चंद्रासारखी शुभ्र, अंड्यासारखी चार वस्तू—जणू कापसाचा ढीग—भूमीवर पडल्या; कारण आयुष्याचा थोडाच अवशेष उरला होता.

Verse 39

तत्पातसमकाले च सुप्रतीकाद्गजोत्तमात् । पपात महती घष्टा बाणसंच्छिन्नबन्धना ॥

तो पडताच त्या क्षणी सुप्रतीक नावाच्या श्रेष्ठ हत्तीवरून, बाणांनी छिन्न झालेल्या बंधनांसह एक मोठा हौदा (मंच) खाली कोसळला।

Verse 40

समं समन्तात् प्राप्ता तु निर्भिन्नधरणीतला । छादयन्ती खगाण्डानि स्थितानि पिशितोपरी ॥

पण ते सर्व बाजूंनी समप्रमाणात पसरले; पृथ्वीचा पृष्ठभाग फाटला. मांसावर पडलेल्या पक्ष्यांच्या अंड्यांना झाकून ते तिथेच उभे राहिले।

Verse 41

हते च तस्मिन् नृपतौ भगदत्ते नरेश्वरे । बहून्यहाऽन्यभूद्युद्धं कुरुपाण्डवसैन्ययोः ॥

मनुष्यांचा नाथ राजा भगदत्त मारला गेल्यावर, त्यानंतर कुरू आणि पांडव सैन्यांतील युद्ध अनेक दिवस चालू राहिले।

Verse 42

वृत्ते युद्धे धर्मपुत्रे गते शान्तनवान्तिकम् । भीष्मस्य गदतोऽशेषान् श्रोतुं धर्मान् महात्मनः ॥

युद्ध संपल्यावर धर्मपुत्र (युधिष्ठिर) शंतनुपुत्र (भीष्म) यांच्याकडे गेला, महात्मा भीष्म सांगत असलेल्या धर्मांचे संपूर्ण श्रवण करण्यासाठी।

Verse 43

घष्टागतानि तिष्ठन्ति यत्राण्डानि द्विजोत्तम । आजगाम तमुद्देशं शमीको नाम संयमी ॥

“हे द्विजश्रेष्ठ! जिथे ती अंडी येऊन स्थिर राहिली, त्याच ठिकाणी शमीक नावाचा संयमी तपस्वी येऊन पोहोचला।”

Verse 44

स तत्र शब्दमशृणोच्चिचीकुचीति वाशताम् । बाल्यादस्फुटवाक्यानां विज्ञानेऽपि परे सति ॥

तेथे त्याने शिशूसारख्या “चिचीकु-ची” अशा रडण्याच्या ध्वनी ऐकल्या. जरी त्याची बुद्धी प्रौढ होती, तरी बाल्यजन्य वाणी असल्याने त्यांचे बोलणे अस्पष्ट होते।

Verse 45

अथर्षिः शिष्यसहितो घृष्टामुत्पाट्य विस्मितः । अमातृपितृपक्षाणि शिशुकानि ददर्श ह ॥

मग मुनींनी शिष्यांसह तो घरट्याचा/झुडपाचा गुच्छ उपटून टाकला आणि आश्चर्यचकित होऊन पाहिले—आई-वडिलांविना लहान पिल्ले तेथे होती।

Verse 46

तानि तत्र तथा भूमौ शमीको भगवान् मुनिः । दृष्ट्वा स विस्मयाविष्टः प्रोवाचानुगतान् द्विजान् ॥

त्याच प्रकारे ती जमिनीवर पडलेली पाहून, आश्चर्याने भरलेले पूज्य शमीक ऋषी आपल्या मागोमाग आलेल्या ब्राह्मणांना म्हणाले।

Verse 47

सम्यगुक्तं द्विजाग्र्येण शुक्रेणोशनसा स्वयम् । पलायनपरं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यं सुरार्दितम् ॥

अशा रीतीने द्विजश्रेष्ठ—शुक्र उशनस—यांनी जे सांगितले होते तेच योग्य ठरले; कारण देवांनी छळलेल्या व पळ काढण्यास तत्पर दैत्यसेनेला त्याने पाहिले।

Verse 48

न गन्तव्यं निवर्तध्वं कस्माद् व्रजथ कातराः । उत्सृज्य शौर्ययशसी क्व गताः न मरिष्यथ ॥

“जाऊ नका—परत फिरा! भित्र्यांसारखे का पळता? शौर्य आणि मान टाकून तुम्ही कुठे जाणार, जिथे मृत्यू येणार नाही?”

Verse 49

नश्यतो युध्यतो वापि तावद्भवति जीवितम् । यावद्धातासृजत् पूर्वं न यावन्मनसेप्सितम् ॥

कोणी नाश पावत असो वा रणात लढत असो, प्राणधारण तेवढ्याच काळ टिकते जितके धातृने पूर्वी निर्माण केले आहे; केवळ मनातील इच्छेने ते वाढत नाही।

Verse 50

एके म्रियन्ते स्वगृहे पलायन्तोऽपरे जनाः । भुञ्जन्तोऽन्नं तथैवापः पिबन्तो निधनं गताः ॥

काही जण आपल्या घरातच मरतात, काही पळताना मरतात. तसेच काही अन्न खात असताना प्राण सोडतात, तर काही पाणी पिताना।

Verse 51

विलासिनस्तथैवान्ये कामयाना निरामयाः । अविक्षताङ्गाः शस्त्रैश्च प्रेतराजवशङ्गताः ॥

काही भोगलोलुप होते; काही इच्छा-आकांक्षांनी परिपूर्ण असूनही निरोगी होते. शस्त्रांनीही त्यांचे अवयव जखमी झाले नव्हते—तरीही ते प्रेतराज (यम) यांच्या अधीन गेले।

Verse 52

अन्ये तपस्याभिरता नीताः प्रेतनृपानुगैः । योगाभ्यासे रताश्चान्ये नैव प्रापुरमृत्युताम् ॥

काही तपश्चर्येत निष्ठावान असूनही प्रेतराजाच्या सेवकांनी त्यांना नेले; आणि काही योगाभ्यासात तल्लीन असूनही अमरत्व प्राप्त करू शकले नाहीत।

Verse 53

शम्बराय पुरा क्षिप्तं वज्रं कुलिशपाणिना । हृदयेऽभिहतस्तेन तथापि न मृतोऽसुरः ॥

पूर्वी वज्रधारी (इंद्र) यांनी शंबरावर वज्र फेकला होता. तो वज्र हृदयात लागूनही तो असुर तेव्हा मेला नाही।

Verse 54

तेनैव खलु वज्रेण तेनैनेन्द्रेण दानवाः । प्राप्‍ते काले हता दैत्या स्तत्क्षणान्निधनं गताः ॥

त्याच वज्राने—इंद्राच्या आयुधाने—दानव मारले गेले. जेव्हा त्यांचा नियत काळ आला, तेव्हा दैत्य आघाताने त्या क्षणीच नष्ट झाले।

Verse 55

विदित्वैवं न सन्त्रासः कर्तव्यो विनिवर्तते । ततो निवृत्तास्ते दैत्या स्त्यक्त्वा मरणजं भयम् ॥

असे समजल्यावर घाबरू नये; तो भय शांत होतो. मग ते दैत्य मृत्यूजन्य भीती टाकून परत गेले।

Verse 56

इति शुक्रवचः सत्यं कृतमेभिः खगोत्तमैः । ये युद्धेऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे ॥

या श्रेष्ठ पक्ष्यांनी शुक्राचार्यांचे वचन सत्य केले. जे युद्धातही ‘पंचत्व’ (मृत्यू) पावले नव्हते, त्यांनी मानवी मापापलीकडच्या रीतीने ते प्राप्त केले।

Verse 57

क्वाणाडानां पतनं विप्राः क्व घण्टापतनं समम् । क्व च मांसवसारक्तैर्भूमेरास्तरणक्रियाः ॥

हे ब्राह्मणांनो, लहान आṇāḍa-चे पडणे कुठे आणि घंटा पडण्यासारखी गोष्ट कुठे? आणि मांस, मेद व रक्ताने पृथ्वीला आंथरणे/झाकणे कुठे?

Verse 58

केऽप्येते सर्वथा विप्रा नैते सामान्यपक्षिणः । दैवानुकूलता लोके महाभाग्यप्रदर्शिनी ॥

कसेही असो, हे ब्राह्मणांनो, हे सर्वथा विलक्षण आहेत; हे सामान्य पक्षी नाहीत. जगात दैवाची अनुकूलताच महान सौभाग्य प्रकट करते।

Verse 59

एवमुक्त्वा स तान् वीक्ष्य पुनर्वचनमब्रवीत् । निवर्तताश्रमं यात गृहीत्वा पक्षिबालकान् ॥

असे बोलून त्यांच्याकडे पाहून तो पुन्हा म्हणाला— “परत जा; ही पिल्ले घेऊन आश्रमात जा।”

Verse 60

मार्जाराखुभयं यत्र नैषामण्डजजन्मनाम् । श्येनतो नकुलाद्वापि स्थाप्यन्तां तत्र पक्षिणः ॥

जिथे या अंडज प्राण्यांना मांजर व उंदरांची भीती नाही, तिथेच पक्षी ठेवावेत; तसेच जिथे ते घार किंवा मुंगूसापासूनही सुरक्षित असतील।

Verse 61

द्विजाः किं वातियत्नेन मार्यन्ते कर्मभिः स्वकैः । रक्ष्यन्ते चाखिला जीवा यथैते पक्षिबालकाः ॥

हे द्विजांनो, केवळ पुरुषार्थाने काय साध्य होईल? प्राणी आपल्या कर्मांनीच मृत्यूला भेटतात; आणि सर्व जीवांचे रक्षणही होते—जसे या पिल्लांचे।

Verse 62

तथापि यत्नः कर्तव्यो नरैः सर्वेषु कर्मसु । कुर्वन् पुरुषकारं तु वाच्यतां याति नो सताम् ॥

तरीही सर्व कार्यांत लोकांनी प्रयत्न करावा; पण जो केवळ पुरुषार्थावरच अवलंबून राहून कर्म करतो, तो सज्जनांच्या दृष्टीने निंद्य ठरतो।

Verse 63

इति मुनिवरचोदितास्ततस्ते मुनितनयाः परिगृह्य पक्षिणस्तान् । तरुविटपसमाश्रितालिसङ्घं ययुरथ तापसरम्यमाश्रमं स्वम् ॥

श्रेष्ठ मुनींचा उपदेश ऐकून त्या मुनीपुत्रांनी ते पक्षी घेतले. मग ते आपल्या आश्रमाकडे गेले—तपस्वींना रम्य—जिथे वृक्षांच्या फांद्यांत मधमाश्यांचे थवे आश्रयाला होते।

Verse 64

स चापि वन्यं मनसाभिकामितं प्रगृह्य मूलं कुसुमं फलं कुशान् । चकार चक्रायुध-रुद्र-वेधसां सुरेन्द्र-वैवस्वतः जातवेदसाम् ॥

मग त्याने मनात ठरविलेले वन्य-उपहार—मुळे, फुले, फळे व कुश—घेऊन चक्रधारी विष्णू, रुद्र, वेधस् (ब्रह्मा), देवाधिपती इंद्र, वैवस्वत यम आणि जातवेदस् अग्नी यांना विधिपूर्वक हवी अर्पण केली।

Verse 65

अपाम्पतेर्गोष्पतिवित्तरक्षिणोः समीरणस्यापि तथा द्विजोत्तमाः । धातुर्विधातुस्त्वथ वैश्वदेविकाः श्रुतिप्रयुक्ता विविधास्तु सत्क्रियाः ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! वेदविहित सत्क्रिया अनेक प्रकारच्या आहेत—जलाधिपती वरुणाशी संबंधित, पशुपतीशी, धनरक्षक (कुबेर) शी, तसेच वायूशी; तसेच धाता व विधाता यांच्यासाठी, आणि सर्वदेवांशी संबंधित वैश्वदेव कर्मही आहेत।