KingshipPietyRighteousness39 Shlokas

Adhyaya 89: The Wrath of Shumbha and Nishumbha and the Fall of Nishumbha

शुम्भनिशुम्भयुद्धे निशुम्भवधः (Śumbha-Niśumbha-yuddhe Niśumbha-vadhaḥ)

The Pious King

या अध्यायात शुम्भ व निशुम्भ यांचा क्रोध उफाळून येतो आणि देवीशी घोर संग्राम सुरू होतो. विविध शस्त्रप्रहारांनी असुरसेना क्षीण होते, अनेक दैत्यवीर पराभूत होतात. देवी आपल्या तेजोबलाने सर्वांना रोखून निशुम्भावर निर्णायक प्रहार करतात. अखेरीस निशुम्भाचे शरीर विदीर्ण होऊन तो रणभूमीवर कोसळतो. भावाचा वध पाहून शुम्भ शोक-क्रोधाने उन्मत्त होतो आणि युद्ध अधिक उग्र करण्याचा निर्धार करतो.

Divine Beings

Caṇḍikā (Devī/Durgā/Ambikā)KālīŚivadūtīMātṛkās: Brāhmī, Māheśvarī, Kaumārī, Vaiṣṇavī, Vārāhī, AindrīSiṃha (Devī’s vāhana)

Celestial Realms

Lokatraya (the three worlds) as the battle’s resonant cosmic arenaĀkāśa (sky/firmament) as the theatre of aerial weaponry and divine acclamation

Key Content Points

Śumbha and Niśumbha react to Raktabīja’s death with heightened wrath, initiating a renewed, more ferocious phase of combat against Caṇḍikā.Niśumbha’s successive weapon-attacks (sword, spear, trident, mace, projectile-disc tactics) are systematically countered, dramatizing the Goddess’s invincibility and tactical sovereignty.Niśumbha is slain through the Goddess’s decisive strike—piercing and beheading—after which the Mātṛkās and allied forms (including Kālī/Śivadūtī) rout and destroy the remaining asura forces.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 89Devi Mahatmyam Chapter 89Savarni Manvantara Devi MahatmyaNishumbha VadhaShumbha Nishumbha battleChandika vs NishumbhaMatrikas in Devi MahatmyamKali Shivaduti episode

Shlokas in Adhyaya 89

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये रक्तबीजवधोनामाष्टाशीतितमोऽध्यायः । एकोननवतितमोऽध्यायः— ८९ । राजोवाच विचित्रमिदमाख्यातं भगवन् भवता मम । देव्याश्चरितमाहात्म्यं रक्तबीजवधाश्रितम् ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील सावर्णिक मन्वंतरात, देवीमाहात्म्यातील ‘रक्तबीजवध’ नावाचा अठ्ठ्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला. आता नव्याऐंशीवा अध्याय आरंभ होतो. राजा म्हणाला—भगवन्, आपण मला रक्तबीजवधप्रधान देवीचे हे अद्भुत चरित्र कथन केले।

Verse 2

भूयश्चेच्छाम्यहं श्रोतुं रक्तबीजे निपातिते । चकाः शुम्भो यत्कर्म निशुम्भश्चातिकोपनः ॥

मला पुढेही ऐकायचे आहे—रक्तबीज मारला गेल्यावर शुंभाने काय केले, आणि अत्यंत क्रुद्ध निशुंभाने काय उपाय केला?

Verse 3

ऋषिरुवाच चकāर कोपमतुलं रक्तबीजे निपातिते । शुम्भासुरो निशुम्भश्च हतेष्वन्येषु चाऽहवे ॥

ऋषी म्हणाले—रक्तबीजाचा वध झाल्यावर, रणात इतर योद्धेही मारले जात असल्याने, असुर शुंभ व निशुंभ अतुल क्रोधाने भरून गेले।

Verse 4

हन्यमानं महासैन्यं विलोक्ष्यामर्षमुद्वहन् । अभ्यधावन्निशुम्भोऽथ मुख्ययाऽसुरसेनया ॥

आपले महान सैन्य कापले जात आहे असे पाहून, जळत्या क्रोधाने भारलेला निशुंभ तेव्हा असुरसेनेच्या मुख्य व्यूहासह पुढे धावला।

Verse 5

तस्याग्रतस्तथा पृष्ठे पार्श्वयोश्च महासुराः । संदष्टौष्ठपुटाः क्रुद्धा हन्तुं देवीमुपाययुः ॥

देवीच्या पुढे, मागे आणि दोन्ही बाजूंनी महान असुर क्रुद्ध होऊन, ओठ चावत, देवीचा वध करण्यास पुढे सरसावले।

Verse 6

आजगाम महावीर्यः शुम्भोऽपि स्वबलैर्वृतः । निहन्तुं चण्डिकां कोपात्कृताव युद्धं तु मातृभिः ॥

तेव्हा महापराक्रमी शुंभही आपल्या सैन्याने वेढलेला, मातृकांशी युद्ध करून, क्रोधाने चंडिकेचा वध करण्यास आला।

Verse 7

ततो युद्धमतीवासीद्देव्याः शुम्भनिशुम्भयोः । शरवर्षमतीवोग्रं मेघयोरिव वर्षतोः ॥

तेव्हा देवी आणि शुंभ-निशुंभ यांच्यातील युद्ध अत्यंत घोर झाले; भयानक बाणवृष्टी अशी झाली जणू दोन वादळी मेघ बरसत आहेत।

Verse 8

चिच्छेदास्ताञ्चरांस्ताभ्यां चण्डिका स्वशरोत्करैः । ताडयामास चाङ्गेषु शस्त्रौघैरसुरेश्वरौ ॥

चण्डिकेने आपल्या बाणवृष्टीने ती शस्त्रे छेदली; मग असुरांच्या दोन्ही अधिपतींच्या अंगांवर शस्त्रधारांनी प्रहार केला।

Verse 9

निशुम्भो निशितं खड्गं चर्म चादाय सुप्रभम् । अताडयन्मूर्ध्नि सिंहं देव्याः वाहनमुत्तमम् ॥

निशुम्भाने तीक्ष्ण खड्ग व तेजस्वी ढाल उचलून देवीच्या श्रेष्ठ वाहन सिंहाच्या मस्तकावर प्रहार केला।

Verse 10

निशुम्भाने तीक्ष्ण खड्ग व भव्य ढाल घेऊन देवीच्या श्रेष्ठ वाहन सिंहाच्या मस्तकावर प्रहार केला।

Verse 11

छिन्नॆ चर्मणि खड्गे च शक्तिं चिक्षेप सोऽसुरः । तामप्यस्य द्विधा चक्रे चक्रेणाभिमुखागताम् ॥

त्याची ढाल व तलवार छिन्न झाल्यावर त्या असुराने भाला फेकला; पण तो सरळ तिच्याकडे येत असतानाच देवीच्या चक्राने तो दोन तुकडे झाला।

Verse 12

कोपाध्मातो निशुम्भोऽथ शूलं जग्राह दानवः । आयातं मुष्टिपातेन देवी तच्चाप्यचूर्णयत् ॥

मग क्रोधाने फुगलेला तो दानव निशुम्भ त्रिशूल घेऊन धावला; आणि ते तिच्याकडे येताच देवीने मुष्टिघाताने त्याचा चुरा केला।

Verse 13

अथादाय गदां सोऽपि चिक्षेप चण्डिकां प्रति । सापि देव्याः त्रिशूलेन भिन्ना भस्मत्वमागता ॥

मग त्यानेही गदा उचलून चण्डिकेवर फेकली; पण देवीच्या त्रिशूळाने भेदली गेलेली ती गदाही भस्म झाली।

Verse 14

ततः परशुहस्तं तमायान्त दैत्यपुङ्गवम् । आहत्य देवी बाणौघैरपातयत भूतले ॥

मग तो दैत्यश्रेष्ठ हातात परशु घेऊन जवळ येताच, देवीने बाणांच्या मुसळधार वर्षावाने त्याला घायाळ करून भूमीवर पाडले।

Verse 15

तस्मिन्निपतिते भूमौ निशुम्भे भीमविक्रमॆ । भ्रातर्यतीव संक्रुद्धः प्रययौ हन्तुमम्बिकाम् ॥

भयंकर पराक्रमाचा निशुम्भ भूमीवर पडताच, त्याचा भाऊ अत्यंत क्रुद्ध होऊन अंबिकेचा वध करण्यास पुढे सरसावला।

Verse 16

स रथस्थस्तथात्युच्चैर्गृहीतपरमायुधैः । भुजैरष्टाभिरतुलैर्व्याप्याशेषं बभौ नभः ॥

तो रथावर बसून परम आयुधे उंचावून, आपल्या आठ अनुपम भुजांनी संपूर्ण आकाशविस्तार भरून टाकीत, नभात तेजस्वीपणे चमकला।

Verse 17

तमायान्तं समालोक्य देवी शङ्खमवादयत् । ज्याशब्दं चापि धनुषश्चकारातीव दुःसहम् ॥

त्याला पुढे येताना पाहून देवीने शंख फुंकला; आणि धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा असा टंकार केला की तो शत्रूंना अत्यंत असह्य झाला।

Verse 18

पूरयामास ककुभो निजघण्टास्वनेन च । समस्तदैत्यसैन्यानां तेजोवधविधायिना ॥

तिने आपल्या घंटानादाने सर्व दिशा भरून टाकल्या; त्या भयंकर झंकाराने संपूर्ण असुरसेनेचे तेज व वैभव चुरडून गेले।

Verse 19

ततः सिंहो महानादैस्त्याजितेभमहामदैः । पूरयामास गगनं गां तथैव दिशो दश ॥

मग सिंहाने प्रचंड गर्जनांनी मदोन्मत्त हत्ती दूर पळवून आकाश, पृथ्वी आणि दहा दिशा भरून टाकल्या।

Verse 20

ततः काली समुत्पत्य गगनं क्ष्मामताडयत् । कराभ्यां तन्निनादेन प्राक्स्वनास्ते तिरोधिताḥ ॥

मग काली उडी घेऊन उठली व आकाश-पृथ्वीवर आघात केला; तिच्या दोन्ही हातांच्या गडगडाटाने आधीचे सर्व नाद पूर्णपणे दडपले गेले।

Verse 21

अट्टाट्टहासमशिवं शिवदूती चकार ह । तैः शब्दैरसुरास्त्रेसुः शुम्भः कोपं परं ययौ ॥

तेव्हा शिवदूतीने अशुभ व भयावह असा अट्टहास केला; त्या नादांवर असुरांनी शस्त्रे सोडली आणि शुम्भ परम क्रोधाने पेटून उठला।

Verse 22

दुरात्मंस्तिष्ठ तिष्ठेति व्याजहाराम्बिका यदा । तदा जयेत्यभिहितं देवैराकाशसंस्थितैः ॥

जेव्हा अंबिकेने हाक मारली—“अरे दुष्टा, थांब, थांब!”, तेव्हा आकाशस्थ देवांनी “जय!” असा जयघोष केला।

Verse 23

शुम्भेनागत्य या शक्तिर्मुक्ता ज्वालातिभीषणा । आयान्ती वह्निकूटाभा सा निरस्ता महोल्कया ॥

शुम्भाने सोडलेले ज्वलंत, भयानक तेज—अग्निराशीप्रमाणे येणारे—एका महान उल्कासदृश प्रक्षेपास्त्राने प्रतिहत होऊन दूर फेकले गेले।

Verse 24

सिंहनादेन शुम्भस्य व्याप्तं लोकत्रयान्तaram् । निर्घातनिः स्वनो घोरो जितवानवनिपते ॥

हे राजन्, शुम्भाचा सिंहगर्जन त्रैलोक्यांतील आकाश व्यापून गेला—भयानक, मेघगर्जनेसारखा घनघोर प्रतिध्वनी, जणू सर्वांवर विजय मिळविल्यासारखा।

Verse 25

शुम्भमुक्ताञ्छरान्देवी शुम्भस्तत्प्रहिताञ्छरान् । चिच्छेद स्वशरैरुग्रैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

देवीने शुम्भाने सोडलेले बाण छेदून टाकले, आणि शुम्भानेही देवीने पाठविलेले बाण कापून टाकले—आपापल्या तीक्ष्ण शरांनी, शेकड्यांनी आणि मग हजारोंनी।

Verse 26

ततः सा चण्डिका क्रुद्धा शूलेनाभिजघान तम् । स तदाभिहतो भूमौ मूर्च्छितो निपपात ह ॥

मग क्रुद्ध झालेल्या चण्डिकेने त्याच्यावर त्रिशूळाचा प्रहार केला; त्या आघाताने तो भूमीवर कोसळला—मूर्छित व अचेतन।

Verse 27

ततो निशुम्भः सम्प्राप्य चेतनामात्तकार्मुकः । आजघान शरैर्देवीं कालीं केसरिणं तथा ॥

मग निशुम्भ शुद्धीवर येऊन धनुष्य उचलून बाणांनी देवी, काली आणि सिंह यांनाही आघात करू लागला।

Verse 28

पुनश्च कृत्वा बाहूनामयुतं दनुजेश्वरः । चक्रायुधेन दितिजश्छादयामास चण्डिकाम् ॥

पुन्हा दानवांचा अधिपती दानुज दहा हजार भुजांनी प्रकट झाला; आणि दितीपुत्राने आपल्या चक्रायुधांनी चण्डिकेला आच्छादून टाकले।

Verse 29

ततो भगवती क्रुद्धा दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी । चिच्छेद तानि चक्राणि स्वशरैः सायकांश्च तान् ॥

तेव्हा भगवती दुर्गा—दुर्गम दुःखाचा नाश करणारी—क्रुद्ध होऊन आपल्या बाणांनी ती चक्रे छेदून टाकली, आणि ती इतर अस्त्रेही नष्ट केली।

Verse 30

ततो निशुम्भो वेगेन गदामादाय चण्डिकाम् । अभ्यधावत वै हन्तुं दैत्यसेनासमावृतः ॥

मग निशुम्भ गदा हातात घेऊन वेगाने धावला; दैत्यसेनेने वेढलेला तो चण्डिकेला मारण्यासाठी झेपावला।

Verse 31

तस्यापतत एवाशु गदां चिच्छेद चण्डिका । खड्गेन शितधारेण स च शूलं समाददे ॥

तो धावून येताच चण्डिकेने धारदार खड्गाने त्याची गदा झटपट छेदली; मग त्याने शूल (भाला) उचलला।

Verse 32

शूलहस्तं समायान्तं निशुम्भममरार्दनम् । हृदि विव्याध शूलेन वेगाविद्धेन चण्डिका ॥

शूल हातात घेऊन देवांना पीडा देणारा निशुम्भ जवळ आला तेव्हा चण्डिकेने जोराने फेकलेल्या शूलाने त्याचे हृदय भेदले।

Verse 33

भिन्नस्य तस्य शूलेन हृदयान्निः सृतो 'परः । महाबलो महावीर्यस्तिष्ठेति पुरुषो वदन् ॥

त्या भाल्याने विदीर्ण होताच त्याच्या हृदयातून दुसरा पुरुष प्रकट झाला—महाबलवान, महापराक्रमी—आणि म्हणाला, “थांब, समोर ये!”

Verse 34

तस्य निष्क्रामतो देवी प्रहस्य स्वनवत्ततः । शिरश्चिच्छेद खड्गेन ततो 'सावपतद्भुवि ॥

तो प्रकट होताच देवीने निनादयुक्त अट्टहास केला आणि खड्गाने त्याचे शिर छाटले; मग तो भूमीवर कोसळला.

Verse 35

ततः सिंहश्चखादोग्रं दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान् । असुरांस्तांस्तथा काली शिवदूती तथापरान् ॥

मग सिंहाने क्रोधाने आपल्या दातांनी ज्यांच्या मान चिरडल्या होत्या त्या असुरांना भयंकर रीतीने भक्षण केले; तसेच काली आणि शिवदूती यांनी इतर दैत्यांचा संहार केला.

Verse 36

कौमारीशक्तिनिर्भिन्नाः केचिन्नेशुर्महासुराः । ब्रह्माणीमन्त्रपूतेन तोयेनान्ये निराकृताः ॥

काही महादैत्य कौमारीच्या भाल्याने विदीर्ण होऊन पडले; आणि काही ब्राह्मणीने मंत्रपूत जलाने प्रतिहत (नष्ट) केले.

Verse 37

माहेश्वरीत्रिशूलेन भिन्नाः पेतुस्तथापरे । वाराहीतुण्डघातेन केचिच्चूर्णोकृताः भुवि ॥

इतर काही माहेश्वरीच्या त्रिशूळाने विदीर्ण होऊन पडले; आणि काही वराहीच्या थुंठन-प्रहारांनी भूमीवर चूर्ण झाले.

Verse 38

खण्डं खण्डं च चक्रेण वैष्णव्या दानवाः कृताः । वज्रेण चैन्द्रीहस्ताग्रविमुक्तेन तथापरे ॥

वैष्णवीच्या चक्राने दानवांचे तुकडे तुकडे झाले, आणि ऐन्द्रीच्या बोटांच्या टोकांतून सोडलेल्या वज्राने इतर दानव नष्ट झाले।

Verse 39

केचिद्विनेशुरसुराः केचिन्नष्टा महाहवात् । भक्षिताश्चापरे कालीशिवदूतीमृगाधिपैः ॥

काही असुर मारले गेले, काही महायुद्धातून पळून गेले, आणि इतरांना काली, शिवदूती व सिंह यांनी गिळून टाकले।

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

The chapter advances a shaktic theological claim rather than a moral casuistry: when adharma consolidates as coercive power (asura sovereignty), it is countered by the Goddess as decisive, world-protecting śakti—simultaneously singular in authority and plural in manifestation through her allied powers.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

Within the Sāvarṇika Manvantara setting of the Devīmāhātmya, this adhyāya functions as a crisis-resolution unit: the cosmic disorder introduced by the asuras is narrowed from an army-wide threat to the elimination of a principal antagonist (Niśumbha), preparing the narrative for the final confrontation with Śumbha.

If applicable, how does this chapter contribute to the Devi Mahatmyam (Shakti tradition)?

It provides a core battle-sequence of the Devīmāhātmya: Niśumbha’s defeat by Caṇḍikā, the prominent presence of Kālī/Śivadūtī, and a distinct Mātṛkā-catalog of demon-slaying—elements that reinforce the tradition’s doctrine of the Goddess’s supreme, multi-form martial potency.