Adhyaya 16: The Son’s Counsel on Renunciation and the Anasuya–Mandavya Episode: The Suspension of Sunrise and the Power of Pativrata

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादो नाम पञ्चदशोऽध्यायः । षोडशोऽध्यायः पितावाच कथितं मे त्वया वत्स संसारस्य व्यवस्थितम् । स्वरूपमतीहेयस्य घटीयन्त्रवदव्ययम् ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील ‘पिता-पुत्र संवाद’ नावाचा पंधरावा अध्याय समाप्त झाला. सोळावा अध्याय। पिता म्हणाले—प्रिय पुत्रा, तू मला संसाराची क्रमबद्ध चाल—त्याचे स्वरूप, दुस्तर, अखंड, जलघटी-यंत्रासारखी—समजावून सांगितलीस।

Verse 2

तदेवमेतदखिलं मयावगतमीदृशम् । किं मया वद कर्तव्यमेवस्मिन् व्यवस्थिते ॥

आता हे सर्व मी यथार्थपणे समजलो आहे. व्यवस्था अशी असता, मला काय करावे? ते मला सांगा।

Verse 3

पुत्र उवाच यदि मद्वचनं तात श्रद्धधास्यविशङ्कितः । तत् परित्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थपरो भव ॥

पुत्र म्हणाला—पिताजी, तुम्ही माझ्या वचनांवर निःसंशय विश्वास ठेवला, तर गृहस्थाश्रम सोडून वानप्रस्थधर्मात भक्त व्हा।

Verse 4

तम् अनुष्ठाय विधिवद् विहायाग्निपरिग्रहम् । आत्मन्यात्मानमाधाय निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ॥

ती साधना यथायोग्य करून, यज्ञाग्नींची परिचर्या सोडून, आत्म्याला आत्म्यात स्थिर कर; द्वंद्वांपलीकडे व अपरिग्रही हो।

Verse 5

एकान्तराशी वश्यात्मा भव भिक्षुरतन्द्रितः । तत्र योगापरो भूत्वा बाह्यस्पर्शविवर्जितः ॥

एकांतात अन्न ग्रहण कर, आत्मसंयमी राहा; परिश्रमी भिक्षुक हो. तेथे योगनिष्ठ राहून बाह्य संसर्ग टाळणारा बन.

Verse 6

ततः प्राप्स्यति तं योगं दुःशसंयोगभेषजम् । मुक्तिहेतुमनौपम्यमनाक्ख्येयमसङ्गिनम् । यत्संयोगान्न ते योगो भूयो भूतैर्भविष्यति ॥

मग तू तो योग प्राप्त करशील—दुःसह संसर्गाचे (दुःख-संयोगाचे) औषध. तोच मोक्षाचा हेतु आहे: अतुल, अवर्णनीय आणि असंग. त्याच्या योगाने पुन्हा देहधाऱ्यांशी तुझा कोणताही योग (बंध) राहणार नाही.

Verse 7

पितावाच वत्स योगं ममाचक्ष्व मुक्तिहेतुमतः परम् । येन भूतैः पुनर्भूतो नेदृगः खमवाप्नुयाम् ॥

पिता म्हणाला—वत्सा, मोक्षाचे परम कारण असलेला तो योग मला सांग; ज्यामुळे मी प्राण्यांमध्ये पुन्हा झालो तरी या अस्तित्वाच्या आकाशात तसा शोक मला भोगावा लागू नये.

Verse 8

यत्रासक्तिपरस्यात्मा मम संसारबन्धनैः । नैति योगमयोगोऽपि तं योगमधुना वद ॥

आता मला तो योग सांगा, ज्यात माझा आत्मा वैराग्यनिष्ठ होऊन संसाराच्या बंधनांनी बांधला जात नाही—आणि जिथे ‘अयोग’सुद्धा दुसरा ‘योग’ होऊन बंधनकारक ठरत नाही।

Verse 9

संसारादित्यतापार्तिविप्लुष्यद्देहमांससम् । ब्रह्मज्ञानाम्बुशीतॆन सिञ्च मां वाक्यवारिणा ॥

संसार-सूर्याच्या दाहक उष्णतेने माझे शरीर व मन जळत आहेत, जणू वितळून झरत क्षीण होत आहेत। आपल्या वचन-वृष्टीने ब्रह्मज्ञानरूपी शीतल जल माझ्यावर शिंपडा।

Verse 10

अविद्याकृष्णसर्पेण दष्टं तद्विषपीडितम् । स्ववाक्यामृतपानेन मां जीवय पुनर्मृतम् ॥

अज्ञानरूपी काळ्या सर्पाने मला दंश केला आहे आणि त्याच्या विषाने मी पीडित आहे। मी मृततुल्य झालो आहे; आपल्या वचनामृताचे पान घालून मला संजीवित करा।

Verse 11

पुत्रदारगृहक्षेत्रममत्वनिगडार्दितम् । मां मोचयेष्टसद्भावविज्ञानोद्घाटनैस्त्वरन् ॥

पुत्र, पत्नी, घर आणि भूमी यांच्याविषयीच्या ‘माझेपणा’च्या पाशांनी मी त्रस्त आहे। तत्त्वज्ञान व इष्ट परम-श्रेय उघड करून मला लवकर मुक्त करा।

Verse 12

पुत्र उवाच शृणु तात यथा योगो दत्तात्रेयेण धीमता । अलर्काय पुरा प्रोक्तः सम्यक् पृष्टेन विस्तरात् ॥

पुत्र म्हणाला—वडिलांनो, ऐका: पूर्वी ज्ञानी दत्तात्रेयांनी सम्यक् प्रश्न झाल्यावर अलर्काला योगाचा उपदेश विस्ताराने केला होता।

Verse 13

पितोवाच दत्तात्रेयः सुतः कस्य कथं वा योगमुक्तवान् । कश्चालर्को महाभागो यो यौगं परिपृष्टवान् ॥

पिता म्हणाला— दत्तात्रेय कोणाचा पुत्र होता, आणि योगाने त्याने मोक्ष कसा प्राप्त केला? तसेच योगाविषयी विचारणा करणारा तो भाग्यवान अलर्क कोण होता?

Verse 14

पुत्र उवाच कौशिको ब्राह्मणः कश्चित् प्रतिष्ठानेऽभवत् पुरे । सोऽन्यजन्मकृतैः पापैः कुष्ठरोगातुरोऽभवत् ॥

पुत्र म्हणाला— प्रतिष्ठान नगरात कौशिक नावाचा एक ब्राह्मण होता. पूर्वजन्मी केलेल्या पापांमुळे तो कुष्ठरोगाने पीडित झाला.

Verse 15

तं तथा व्याधितं भार्या पतिं देवमिवार्च्चयत् । पादाभ्यङ्गाङ्गसंवाह-स्त्रानाच्छादनभोजनैः ॥

तो रोगी असूनही त्याची पत्नी देवाप्रमाणे पतीची सेवा-सन्मान करीत असे— पाय दाबून, अंग चोळून, स्नान घालून, वस्त्रे परिधान करून देऊन आणि भोजन देऊन.

Verse 16

श्लेष्म-मूत्र-पुरीषासृक्-प्रवाहक्षालनॆन च । रहश्चैवोपचारॆण प्रियसम्भाषणॆन च ॥

आणि कफ, मूत्र, विष्ठा व रक्त यांचे स्राव धुऊन; एकांतात त्याची परिचर्या करून; तसेच स्नेहयुक्त शब्दांनी नेहमी त्याच्याशी बोलून.

Verse 17

स तया पूज्यमानोऽपि सदातीव विनीतया । अतीव तीव्रकोपत्वान्निर्भर्त्सयति निष्ठुरः ॥

इतकी नम्र असलेल्या पत्नीने एवढा मान दिला तरीही, अत्यंत तीव्र क्रोधामुळे तो क्रूर बनून तिला सतत कठोर शब्दांनी धारेवर धरत असे.

Verse 18

तथापि प्रणता भार्या तममन्यत दैवतम् । तं तथाप्यतिबीभत्सं सर्वश्रेष्ठममन्यत ॥

तसेच ती पतिव्रता स्त्री त्यालाच आपला देव मानत होती; तो अत्यंत घृणास्पद असला तरी तिने त्यालाच सर्वांत श्रेष्ठ मानले।

Verse 19

अचङ्क्रमणशोलोऽपि स कदाचिद् द्विजोत्तमः । प्राह भार्यां नयस्वेति त्वं मां तस्या निवेशनम् ॥

चालू न शकतानाही त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने एकदा पत्नीला म्हटले— “मला घेऊन चल; मला तिच्या निवासस्थानी ने.”

Verse 20

या सा वेश्या मया दृष्टा राजमार्गे गृहोषिता । तां मां प्रापय धर्मज्ञे ! सैव मे हृदि वर्तते ॥

“राजमार्गावरच्या घरात राहणारी जी वेश्या मी पाहिली— हे धर्मज्ञे, मला तिच्याकडे घेऊन चल; तीच माझ्या हृदयात वास करते.”

Verse 21

दृष्टा सूर्योदये बाला रात्रिश्चेयमुपागता । दर्शनानन्तरं सा मे हृदयान्नापसर्पति ॥

“सूर्योदयाच्या वेळी मी त्या युवतीला पाहिले, आणि आता ही रात्र आली आहे; तिला पाहिल्यापासून ती माझ्या हृदयातून जात नाही.”

Verse 22

यदि सा चारुसर्वाङ्गी पीनश्रोणिपयोधरा । नोपगूहति तन्वङ्गी तन्मां द्रक्ष्यसि वै मृतम् ॥

“ती सडपातळ अंगांची, सर्वांगसुंदरी, भरदार नितंब व स्तन असलेली स्त्री मला आलिंगन देत नसेल, तर तू मला नक्कीच मृत पाहशील.”

Verse 23

वामः कामो मनुष्याणां बहुभिः प्रार्थ्यते च सा । ममाशक्तिश्च गमने सङ्कुलं प्रतिभाति मे ॥

मनुष्यांमध्ये कामना चंचल असते आणि ती स्त्री अनेकांना हवीशी वाटते. पण मला जाण्याचे बळ नाही; हा प्रवास मला कठीण व अडथळ्यांनी भरलेला, गोंधळाचा भासतो.

Verse 24

तत् तदा वचनं श्रुत्वा भर्तुः कामातुरस्य सा । तत्पत्नी सत्कुलोत्पन्ना महाभागा पतिव्रता ॥

कामाने पीडित झालेल्या पतीचे ते शब्द ऐकून, सुकुळात जन्मलेली, सौभाग्यवती व पतिव्रता अशी ती पत्नी पतीच्या प्रिय इच्छेनुसार वागण्यास सिद्ध झाली.

Verse 25

गागं परिकरं बद्ध्वा शुल्कमादाय चाधिकम् । स्कन्धे भर्तारमादाय जगाम मृदुगामिनी ॥

आवश्यक वस्तूंची गाठोडी बांधून, शुल्क व अधिकही घेऊन, तिने पतीला खांद्यावर उचलले आणि बाहेर पडली—ती मृदुगती होती.

Verse 26

निशि मेघास्तृते व्योम्नि चलद्विद्युत्प्रदर्शिते । राजमार्गे प्रियं भर्तुश्चिकीर्षन्ती द्विजाङ्गना ॥

रात्री, मेघांनी आच्छादलेल्या आकाशात चपळ विजेच्या चमकांनी प्रकाश पडत असताना, ती ब्राह्मणी राजमार्गाने चालली—पतीला प्रिय असे कार्य करण्याच्या इच्छेने.

Verse 27

पथि शूले तथा प्रोतं चौरं यौरशङ्कया । माण्डव्यमतिदुःखार्तमन्धकारेऽथ स द्विजः ॥

रस्त्यात अंधारात त्या ब्राह्मण कौशिकाने मांडव्याला पाहिले—संशयाने चोर समजून शूळावर खुपसलेला—जो तीव्र वेदनेने अत्यंत त्रस्त होता.

Verse 28

पत्नीस्कन्धे समारूढश्चालयामास कौशिकः । पादावमर्षणात् क्रुद्धो माण्डव्यस्तमुवाच ह ॥

पत्नीच्या खांद्यावर आरूढ झालेला कौशिक त्याला धक्का देऊ लागला। पायांच्या आघाताने क्रुद्ध होऊन मांडव्य त्यास म्हणाला।

Verse 29

येनाहमेवमत्यर्थं दुःखितश्चालितः पदाः । दशां कष्टामनुप्राप्तः स पापात्मा नराधमः ॥

ज्याने मला—अत्यंत पीडित या दीन अवस्थेत—पायांनी आघात केला, तो पापात्मा, नराधम आहे!

Verse 30

सूर्योदयेऽवशः प्राणैर्विमोक्ष्यति न संशयः । भास्करालोकनादेव स विनाशमवाप्स्यति ॥

सूर्योदयाच्या वेळी तो विवश होऊन प्राण सोडील—यात संशय नाही। केवळ सूर्यकिरण पाहताच तो नाश पावेल।

Verse 31

तस्य भार्याततः श्रुत्वा तं शापमतिदारुणम् । प्रोवाच व्यथिता सूर्यो नैवोदयमुपैष्यति ॥

तेव्हा त्याची पत्नी ती अत्यंत भयंकर शापवाणी ऐकून व्याकुळ होऊन म्हणाली—“सूर्य मुळीच उगवणार नाही।”

Verse 32

ततः सूर्योदयाभावादभवत् सन्तता निशा । बहून्यहः प्रमाणानि ततो देवा भयं ययुः ॥

मग सूर्योदय न झाल्यामुळे रात्रच अखंड राहिली। अनेक दिवसांच्या काळात देवगण भयभीत झाले।

Verse 33

निःस्वाध्यायवषट्कार-स्वधास्वाहाविवर्जितम् । कथं नु खल्विदं सर्वं न गच्छेत् संक्षयं जगत् ॥

जर हे संपूर्ण जग स्वाध्याय (वेदाध्ययन) आणि वषट्, स्वधा, स्वाहा अशा यज्ञ-आह्वानांपासून रहित झाले, तर ते नष्ट का होणार नाही?

Verse 34

अहोरात्रव्यवस्थाया विना मासर्तुसंक्षयः । तत्संक्षयान्न त्वयने ज्ञायेते दक्षिणोत्तरे ॥

दिवस-रात्र, महिने आणि ऋतू यांची सुव्यवस्था नसेल तर ती कोसळेल; आणि ती कोसळल्यावर दक्षिणायन व उत्तरायण ही दोन्ही अयने कशी कळतील?

Verse 35

विना चायनविज्ञानात् कालः संवत्सरः कुतः । संवत्सरं विना नान्यत् कालज्ञानं प्रवर्तते ॥

अयनांचे ज्ञान नसेल तर ‘वर्ष’ नावाचा कालखंड कसा ठरेल? आणि वर्ष नसल्यास काळाचे इतर कोणतेही ज्ञान नीट पुढे जाऊ शकत नाही.

Verse 36

पतिव्रताया वचसा नोद्गच्छति दिवाकरः । सूर्योदयṃ विना नैव स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥

पतिव्रता स्त्रीच्या वचनाने (आज्ञेने) सूर्य उगवत नाही; आणि सूर्योदय नसेल तर स्नान, दान इत्यादी कर्मेही करता येत नाहीत.

Verse 37

नाग्नेर्विहरणञ्चैव क्रात्वभावश्च लक्ष्यते । नैवाप्ययनमस्माकं विना होमेन जायते ॥

अग्नीची ‘गती’ (क्रियाशीलता) आणि यज्ञाची स्थितीही कर्मांवर अवलंबून दिसते; तसेच होमाविना आपली अयन-प्रवृत्तीही उत्पन्न होत नाही.

Verse 38

वयमाप्यायिता मर्त्यैर्यज्ञभागैर्यथोचितैः । वृष्ट्या ताननुगृह्णीमो मर्त्यान् शस्यादिसिद्धये ॥

यज्ञातील योग्य भागांनी मनुष्य आम्हांला पोसतात; आणि आम्ही पर्जन्यवृष्टीने त्या मनुष्यांवर अनुग्रह करतो, ज्यामुळे धान्य-शस्यादी सफल व समृद्ध होतात।

Verse 39

निष्पादितास्वोषधीषु मर्त्या यज्ञैर्यजन्ति नः । तेषां वयं प्रयच्छामः कामान् यज्ञादिपूजिताः ॥

औषधी व उत्पन्न पदार्थ प्रकट झाल्यावर मर्त्य यज्ञांनी आमची पूजा करतात; आणि यज्ञादि पूजनाने संतुष्ट होऊन आम्ही त्यांना अभिष्ट फल देतो।

Verse 40

अधो हि वर्षाम वयं मर्त्याश्चोर्ध्वप्रवर्षिणः । तोयवर्षेण हि वयं हविर्वर्षेण मानवाः ॥

आम्ही खालीकडे पर्जन्यवृष्टी करतो, आणि मर्त्य वरकडे ‘वृष्टी’ करतात; आम्ही जलवृष्टीने, ते हवि-आहुतीवृष्टीने।

Verse 41

ये नास्माकं प्रयच्छन्ति नित्यनैमित्तकीः क्रियाः । क्रतुभागं दुरात्मानः स्वयञ्चाश्नन्ति लोलुपाः ॥

जे आम्हांला नित्य व नैमित्तिक कर्तव्यकर्मांचे अनिवार्य अर्पण देत नाहीत—ते दुष्ट, लोभी लोक यज्ञभाग स्वतःसाठीच उपभोगतात।

Verse 42

विनाशाय वयं तेषां तोयसूर्याग्निमारुतान् । क्षितिञ्च सन्दूषयामः पापानामपकारिणाम् ॥

त्या पापी, परपीडन करणाऱ्या लोकांच्या विनाशासाठी आम्ही त्यांचे जल, सूर्य, अग्नी, वायू—तसेच पृथ्वीही—दूषित करतो।

Verse 43

दुष्टतोयादिभोगेन तेषां दुष्कृतकर्मिणाम् । उपसर्गाः प्रवर्तन्ते मरणाय सुदारुणाः ॥

अशुद्ध पाणी इत्यादी सेवन केल्याने पापकर्म करणारे लोक मृत्यूकडे नेणाऱ्या भयंकर आपत्तींनी पीडित होतात।

Verse 44

ये त्वस्मान् प्रीणयित्वा तु भुञ्जते शेषमात्मना । तेषां पुण्यान् वयं लोकान् विदधाम महात्मनाम् ॥

परंतु जे प्रथम आम्हांस तृप्त करून मग उरलेले स्वतः सेवन करतात—त्या महात्म्यांना आम्ही पुण्यलोक प्रदान करतो।

Verse 45

तन्नास्ति सर्वमेवैतद्विनैषां व्युष्टिसंस्थितम् । कथं नु दिनसर्गः स्यादन्योऽन्यमवदन्सुराः ॥

त्यांनी प्रभाताची स्थापना केली नाही तर हे सर्व टिकू शकत नाही; मग दिवसाचा उदय कसा होईल?—असे देवांनी परस्पर म्हटले।

Verse 46

तेषामेव समेतानां यज्ञव्युच्छित्तिशङ्किनाम् । देवानां वचनं श्रुत्वा प्राह देवः प्रजापतिः ॥

जेव्हा ते देव यज्ञच्छेदाच्या भयाने एकत्र जमले आणि त्यांचे शब्द ऐकले गेले, तेव्हा देव प्रजापती बोलले।

Verse 47

तेजः परं तेजसैव तपसा च तपस्तथा । प्रशाम्यतेऽमरास्तस्माच्छृणुध्वं वचनं मम ॥

हे अमरांनो, श्रेष्ठ तेज केवळ तेजानेच शांत होते आणि तप तपानेच; म्हणून माझे वचन ऐका।

Verse 48

पतिव्रतायाः माहात्म्यान्नोद्गच्छति दिवाकरः । तस्य चानुदयाद्धानिर्मर्त्यानां भवतां तथा ॥

पतिव्रतेच्या महिम्यामुळे सूर्य उगवत नाही; आणि त्याच्या न उगवण्यामुळे मर्त्यांना (आणि तुम्हालाही) मोठे अनिष्ट होते.

Verse 49

तस्मात् पतिव्रतामत्रेरनुभूयां तपस्विनीम् । प्रसादयत वै पत्नीं भानोरुदयकाम्यया ॥

म्हणून सूर्याच्या उदयासाठी, अत्रींची तपस्विनी पतिव्रता पत्नी अनसूया हिच्याकडे जाऊन तिची आराधना करा.

Verse 50

पुत्र उवाच तैः सा प्रसादिता गत्वा प्रोह्येष्टं व्रियतामिति । अयाचन्त दिनं देवाः भवत्विति यथा पुरा ॥

पुत्र म्हणाला—त्यांनी प्रसन्न केल्यावर ती जाऊन म्हणाली, ‘अभिप्रेत विधी पूर्ण होवो.’ तेव्हा देवांनी विनविले, ‘पूर्वीप्रमाणे दिवस होवो.’

Verse 51

अनसूयोवाच पतिव्रतायाः माहात्म्यं न हीयेत कथंत्विति । सम्मान्य तस्मात् तां साध्वीमहमः स्त्रक्ष्याम्यहं सुराः ॥

अनसूया म्हणाली—‘पतिव्रतेचा महिमा कसा कमी होईल?’ म्हणून, हे देवांनो, त्या साध्वीचा सन्मान करून मी दिवस निर्माण करीन.

Verse 52

यथा पुनरहोरात्र-संस्थानमुपजायते । यथा च तस्याः स्वपतिर् न साध्व्या नाशमेṣ्यति ॥

ज्यायोगे दिवस-रात्रीची व्यवस्था पुन्हा सुरू होईल, आणि त्या साध्वीमुळे तिचा पती नाश पावणार नाही—हे निश्चित केले जावे.

Verse 53

पुत्र उवाच एवमुक्त्वा सुरां तस्याः गत्वा सा मन्दिरं शुभा । उवाच कुशलं पृष्टा धर्मं भर्तुस्तथात्मनः ॥

पुत्र म्हणाला—असे बोलून ती शुभ स्त्री अनसूयेच्या निवासस्थानी गेली. कुशल विचारल्यावर तिने आपल्या पतीचा व स्वतःचा धर्म सांगितला.

Verse 54

अनसूयोवाच कच्चिन्नन्दसि कल्याणि स्वभर्तुर्मुखदर्शनात् । कच्चिच्चाखिलदेवेभ्यो मन्यसेऽभ्यधिकं पतिम् ॥

अनसूया म्हणाली—हे शुभे, पतीचे मुख पाहून तू आनंदित होतेस का? आणि तू आपल्या पतीला सर्व देवांपेक्षाही श्रेष्ठ मानतेस का?

Verse 55

भर्तृशुश्रूषणादेव मया प्राप्तं महत्फलम् । सर्वकामफलावाप्त्या प्रत्यूहाः परिवर्तिताः ॥

केवळ पतीसेवेनेच मला महान फल मिळाले; सर्व इच्छांचे फल प्राप्त झाल्याने विघ्ने परत फिरली (दूर झाली).

Verse 56

पञ्चर्णानि मनुष्येण साध्वि ! देयानि सर्वदा । तथात्मवर्णधर्मेण कर्तव्यो धनसंचयः ॥

हे साध्वी, मनुष्याने नेहमी पाच ऋण फेडली पाहिजेत; आणि आपल्या वर्णधर्मानुसार धनसंचय करावा.

Verse 57

प्राप्तश्चार्थस्ततः पात्रे विनियोज्यो विधानतः । सत्यार्जव-तपो-दानैर्दयायुक्तो भवेत् सदा ॥

जे धन मिळेल ते नंतर नियमाप्रमाणे योग्य पात्रांना अर्पण करावे. नेहमी सत्य, सरळपणा, तप, दान आणि दया यांनी युक्त असावे.

Verse 58

क्रियाश्च शास्त्रनिर्दिष्टा रागद्वेषविवर्जिताः । कर्तव्या अन्वहं श्रद्धा-पुरस्कारेण शक्तितः ॥

शास्त्रविहित कर्मे राग-द्वेषरहित होऊन, श्रद्धेला अग्रस्थानी ठेवून, यथाशक्ती दररोज करावीत।

Verse 59

स्वजातिविहितानेव लोकानाप्नोति मानवः । क्लेशेन महता साध्वि ! प्राजापत्यादिकान् क्रमात् ॥

मनुष्य आपल्या जाती/वर्णासाठी नियत असलेलेच लोक प्राप्त करतो; हे साध्वी, महान प्रयत्नाने क्रमाने प्राजापत्य इत्यादी लोक मिळतात।

Verse 60

स्त्रियस्त्वेवं समस्तस्य नरैर्दुःखार्जितस्य वै । पुण्यस्यार्धापहारिण्यः पतिशुश्रूषयैव हि ॥

अशा प्रकारे स्त्रिया पुरुषांनी कष्टाने मिळवलेल्या पुण्याचा अर्धा भाग—केवळ पतीसेवेनेच—निश्चितपणे प्राप्त करतात।

Verse 61

नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न श्राद्धं नाप्युपोषितम् । भर्तृशुश्रूषयैवैतान् लोकानीष्टान् व्रजन्ति हि ॥

स्त्रियांसाठी स्वतंत्र यज्ञ नाही, श्राद्ध नाही, तसेच (स्वतंत्र) व्रतही नाही; केवळ पतीसेवेनेच त्या इच्छित लोकांना जातात।

Verse 62

तस्मात् साध्वि ! महाभागे ! पतिशुश्रूषणं प्रति । त्वया मतिः सदा कार्या यतो भर्ता परा गतिः ॥

म्हणून, हे साध्वी, हे सौभाग्यवती, तू सदैव पतीसेवेकडे मन लाव; कारण तुझ्यासाठी पतीच परम आश्रय आणि परम गती आहे।

Verse 63

यद्देवेभ्यो यच्च पित्रागतेभ्यः कुर्याद्भर्ताभ्यर्च्चनं सत्क्रियातः । तस्याप्यर्धं केवलानन्यचित्ता नारी भुङ्क्ते भर्तृशुश्रूषयैव ॥

पती देवता व पितरांसाठी जे काही पूजन व विधिपूर्वक कर्म करतो, एकाग्र व अविचल मनाची स्त्री केवळ पतिसेवेमुळे त्या पुण्याचा अर्धा भाग प्राप्त करते।

Verse 64

पुत्र उवाच तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिपूज्य तथादरात् । प्रत्युवाचात्रिपत्नीं तामनसूयामिदं वचः ॥

पुत्र म्हणाला—तिचे वचन ऐकून आणि आदराने तिचा सत्कार करून, त्याने अत्रीची पत्नी अनसूया हिला या शब्दांनी उत्तर दिले।

Verse 65

धन्यास्म्यनुगृहीतास्मि देवैश्चाप्यवलोकिता । यन्मे प्रकृतिकल्याणि ! श्रद्धां वर्धयसे पुनः ॥

मी धन्य आहे, मी कृतार्थ आहे, आणि देवतांनीही मला मान दिला आहे—कारण हे स्वभावतः शुभे, तू माझी श्रद्धा पुन्हा वाढवितेस।

Verse 66

जानाम्येतन्न नारीणां काचित् पतिसमा गतिः । तत्प्रीतिश्चोपकाराय इह लोके परत्र च ॥

हे मला माहीत आहे—स्त्रियांसाठी पतीसमान दुसरी कोणतीही गती/आश्रय नाही; आणि त्याला प्रसन्न करणे या लोकात व परलोकातही हितकारक आहे।

Verse 67

पतिप्रसादादिह च प्रेत्य चैव यशस्विनि । नारी सुखमवाप्नोति नार्या भर्ता हि देवता ॥

हे कीर्तिमान, पतीच्या प्रसादाने—या लोकातही आणि मृत्यूनंतरही—स्त्री सुख प्राप्त करते; कारण पती हाच खरोखर पत्नीचा देव आहे।

Verse 68

सा त्वं ब्रूहि महाभागे ! प्राप्तायाः मम मन्दिरम् । आर्यायाः यन्मया कार्यं तथाऽऽर्येणापि वा शुभे ॥

म्हणून, हे भद्रे, मला सांग—तू माझ्या घरी आली आहेस—श्रेष्ठ अतिथीचा सत्कार मी कसा करावा, आणि हे शुभे, तुला काय करणे उचित आहे?

Verse 69

अनसूयोवाच एते देवाः सहेन्द्रेण मामुपागम्य दुःखिताः । त्वद्वाख्यापास्तसत्कर्मदिननक्तनिरूपणाः ॥

अनसूया म्हणाली—इंद्रासह हे देव दुःखाने व्याकुळ होऊन माझ्याकडे आले; योग्य विधी-आचार टाकून दिले गेले आहेत, आणि जसे तुला सांगितले आहे तसे दिवस-रात्रिचा नियमही बिघडला आहे।

Verse 70

याचन्तेऽहर्निशासंस्थां यथावदविखण्डिताम् । अहं तदर्थमायाता शृणु चैतद्वचो मम ॥

ते दिवस-रात्रिची योग्य व अखंड व्यवस्था मागत आहेत. त्याच हेतूने मी आले आहे; माझे हे शब्द ऐक।

Verse 71

दिनाभावात् समस्तानामभावो यागकर्मणाम् । तदभावात् सुराः पुष्टिं नोपयान्ति तपस्विनि ॥

हे तपस्विनी, दिवस नसल्याने सर्व यज्ञकर्म थांबतात; आणि ते थांबल्याने देवांना पुष्टी व बल मिळत नाही।

Verse 72

अह्नश्चैव समुच्छेदादुच्छेदः सर्वकर्मणाम् । तदुच्छेदादनावृष्ट्या जगदुच्छेदमेष्यति ॥

खरेच, दिवस छिन्न झाला की सर्व कर्म छिन्न होते; आणि त्या निवृत्तीमुळे, पावसाअभावी, जगत् विनाशाकडे जाईल।

Verse 73

तत् त्वमिच्छसि चेदेतत् जगदुद्धर्तुमापदः । प्रसीद साध्वि ! लोकानां पूर्ववद्धर्ततां रविः ॥

जर तुला हेच अभिप्रेत असेल—म्हणजे जगाला आपत्तीतून वाचविणे—तर, हे साध्वी देवी, कृपा कर. सूर्याने पूर्ववत् लोकांचे धारण-पोषण करावे.

Verse 74

ब्राह्मण्युवाच माण्डव्येन महाभागे ! शप्तो भर्ता ममेश्वरः । सूर्योदये विनाशं त्वं प्राप्ससीत्यतिमन्युनाः ॥

ब्राह्मणी म्हणाली—हे आर्या देवी! माझ्या स्वामी-पतीला माण्डव्यांनी महान् क्रोधाने शाप दिला आहे—“सूर्योदयाच्या वेळी तुझा नाश होईल।”

Verse 75

अनसूयोवाच यदि वा रोचते भद्रे ! ततस्त्वद्वचनादहम् । करोमि पूर्ववद्देहं भर्तारञ्च नवं तव ॥

अनसूया म्हणाली—हे भद्रे! हे तुला मान्य असेल तर तुझ्या वचनाने मी तुझा देह पूर्ववत् करीन—आणि तुला नवा पतीही देईन.

Verse 76

मया हि सर्वथा स्त्रीणां माहात्म्यं वरवर्णिनि । पतिव्रतानामाराध्यमिति संमानयामि ते ॥

कारण, हे गौरवर्णे! मी सर्व प्रकारे स्त्रियांच्या माहात्म्याचा सन्मान करते; आणि पतिव्रता स्त्रियांची भक्ती पूजनीय मानते.

Verse 77

पुत्र उवाच तथेत्युक्ते तया सूर्यमाजुहाव तपस्विनी । अनसूयार्घ्यमुद्यम्य दशरात्रे तदा निशि ॥

पुत्र म्हणाला—ती ‘तथास्तु’ असे म्हणताच त्या तपस्विनीने सूर्याचे आवाहन केले; आणि नंतर दशरात्रिकाळात रात्री अनसूयाने अर्घ्य अर्पण केले.

Verse 78

ततो विवस्वान् भगवान् फुल्लपद्मारुणाकृतिः । शैलराजानमुदयमारुरोहो रुमण्डलः ॥

मग प्रभाती पर्वतराजाच्या शिखरावर पूर्ण उमललेल्या कमळासारख्या अरुणवर्ण देहाचा, विशाल मंडलधारी भगवान् विवस्वान् (सूर्य) उदयास आला।

Verse 79

समनन्तरमेवास्या भर्ता प्राणैर्व्ययुज्यत । पपत च महीपृष्ठे पतन्तं जगृहे च सा ॥

तत्क्षणी तिचा पती प्राणांपासून विलग झाला; तो भूमितलावर कोसळला, आणि पडताना तिने त्याला धरून घेतले।

Verse 80

अनसूयोवाच न विषादस्त्वया भद्रे ! कर्तव्यः पश्य मे बलम् । पतिशुश्रूषयावाप्तं तपसः किं चिरेण ते ॥

अनसूया म्हणाली—हे भद्रे, खचू नकोस; माझा प्रभाव पाहा। पतीसेवेच्या भक्तीने हे सामर्थ्य मिळत असेल, तर दीर्घ तपश्चर्येची काय गरज?

Verse 81

यथा भर्तृसमं नान्यमपश्यं पुरुषं क्वचित् । रूपतः शीलतो बुद्ध्या वाङ्माधुर्य्यादिभूषणैः ॥

मी कधीही कुठेही माझ्या पतीसमान पुरुष पाहिला नाही—न रूपाने, न स्वभावाने, न बुद्धीने, न मधुर वाणी इत्यादी अलंकारांनी।

Verse 82

तेन सत्येन विप्रो 'यं व्याधिमुक्तः पुनर्युवा । प्राप्नोतु जीवितं भार्यासहायः शरदां शतम् ॥

या सत्याच्या प्रभावाने हा ब्राह्मण रोगमुक्त होवो व पुन्हा यौवन प्राप्त करो; आणि सहधर्मचारिणी पत्नीसमवेत शंभर शरदांपर्यंत (पूर्ण आयुष्य) जगो।

Verse 83

यथा भर्तृसमं नान्यमहं पश्यामि दैवतम् । तेन सत्येन विप्रोऽयं पुनर्जीवत्वनामयः ॥

माझ्या पतीसमान कोणताही देव मला दिसत नाही; त्या सत्याच्या बळावर हा ब्राह्मण रोगरहित होऊन पुन्हा जिवंत होवो.

Verse 84

कर्मणा मनसा वाचा भर्तुराराधनं प्रति । यथा ममोद्यमो नित्यं तथायं जीवतां द्विजः ॥

कर्म, मन आणि वाणीने माझा प्रयत्न सदैव पतीच्या पूजन-सेवेत असतो; तसेच हा ब्राह्मणही जिवंत होवो.

Verse 85

पुत्र उवाच ततो विप्रः समुत्तस्थौ व्याधिमुक्तः पुनर्युवा । स्वभाभिर्भासयन् वेश्म वृन्दारक इवाजरः ॥

पुत्र म्हणाला—मग तो ब्राह्मण उठून उभा राहिला; रोगमुक्त, पुन्हा तरुण झालेला, स्वतःच्या तेजाने घर उजळवीत, जणू जरा-रहित दिव्य सत्त्व।

Verse 86

ततोऽपतत् पुष्पवृष्टिर्देववाद्यादिनिस्वनः । लेभिरे च मुदं देवा अनसूयामथाब्रुवन् ॥

त्यानंतर दिव्य वाद्यांच्या निनादासह पुष्पवृष्टी झाली. देव आनंदित होऊन अनसूयेला म्हणाले.

Verse 87

देवा ऊचुः वरं वृणीष्व कल्याणि देवकार्यं महत् कृतम् । त्वया यस्मात् ततो देवा वरदास्ते तपस्विनि ॥

देव म्हणाले—हे भद्रे, वर माग. तू देवांसाठी महान कार्य सिद्ध केले आहे; म्हणून, हे तपस्विनी, आम्ही तुला वर देणारे आहोत.

Verse 88

अनसूयोवाच यदि देवाः प्रसन्ना मे पितामहपुरोगमाः । वरदा वरयोग्या च यद्यहं भवतां मता ॥

अनसूया म्हणाली—जर पितामह ब्रह्मांच्या नेतृत्वाखाली देवगण माझ्यावर प्रसन्न असतील, आणि तुम्ही मला वर घेण्यास योग्य मानाल, तसेच तुम्ही वरदाते असाल…

Verse 89

तद्यान्तु मम पुत्रत्वं ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराः । योगञ्च प्राप्नुयां भर्तृसहिता क्लेशमुक्तये ॥

तर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर हे माझे पुत्र व्हावेत; आणि मी पतीसह दुःखनिवृत्तीसाठी मोक्षदायी योग प्राप्त करावा।

Verse 90

एवमस्त्विति तां देवा ब्रह्म-विष्णु-शिवादयः । प्रोक्त्वा जग्मुर्यथान्यायमनुमान्य तपस्विनीम् ॥

देवांनी—ब्रह्मा, विष्णू, शिव आणि इतरांनी—म्हटले, “तथास्तु।” असे बोलून त्या तपस्विनीचा सन्मान करून ते यथाक्रम निघून गेले।