Adhyaya 57: The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे गङ्गावतारो नाम षट्पञ्चाशोऽध्यायः । सप्तपञ्चाशोऽध्यायः- ५७ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितन्त्वेतज्जम्बूद्वीपं समासतः । यदेतद्भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम् ॥

अशा प्रकारे श्री मार्कंडेय पुराणातील ‘गंगावतरण’ नावाचा छप्पन्नावा अध्याय समाप्त झाला. आता सत्तावन्नावा अध्याय. क्रौष्टुकी म्हणाला— भगवन्, आपण जंबूद्वीपाचे संक्षेपाने निरूपण केले. तसेच अन्यत्र कर्म येथे जसे पुण्यफलदायी असते तसे नाही, असेही सांगितले.

Verse 2

पापाय वा महाभाग ! वर्जयित्वा तु भारतम् । इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तञ्च गम्यते ॥

हे महाभाग, भारताव्यतिरिक्त— पापामुळे असो वा अन्य कारणाने— येथून स्वर्ग, मोक्ष तसेच मध्यम व परम पुरुषार्थ प्राप्त होतात.

Verse 3

न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते । तस्माद्विस्तरशो ब्रह्मन् ! ममैदद्भारतं वद ॥

खरोखरच पृथ्वीवर अन्यत्र मर्त्यांसाठी कर्म (मार्गरूप) विधिपूर्वक ठरविलेले नाही. म्हणून, हे ब्रह्मन्, या भारताचे मला सविस्तर वर्णन करा.

Verse 4

ये चास्य भेदाः यावन्तो यथावत् स्थितिरेव च । वर्षोऽयं द्विजशार्दूल ! ये चास्मिन् देशपर्वताः ॥

हे द्विजश्रेष्ठ व्याघ्र, या प्रदेशाचे किती विभाग आहेत, त्यांची योग्य रचना काय आहे, तसेच या वर्षात जे देश व पर्वत आहेत तेही मला सांगा.

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोध मे । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ॥

मार्कंडेय म्हणाले— माझ्याकडून भारतवर्षाचे नऊ विभाग ऐक. जाणून घे की ते समुद्रांनी विभक्त आहेत आणि परस्परांपर्यंत पोहोचता येत नाहीत.

Verse 6

इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा ॥

इन्द्रद्वीप, कशेरुमान, ताम्रवर्ण व गभस्तिमान; तसेच नागद्वीप, सौम्य, गान्धर्व व वारुण—हे द्वीप/प्रदेश नामाने कथिले आहेत.

Verse 7

अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां हसस्त्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ॥

हा त्यांपैकी नववा द्वीप असून तो समुद्राने वेढलेला आहे. दक्षिण ते उत्तर मोजल्यास त्याचा विस्तार एक हजार योजन आहे.

Verse 8

पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तः स्थिताः द्विज ॥

याच्या पूर्व टोकास किरात आणि पश्चिम टोकास तसेच यवन आहेत. आणि सीमांवर ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र स्थित आहेत, हे द्विजश्रेष्ठा.

Verse 9

इज्याध्यायवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः । तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ॥

यज्ञ/पूजा, वेदाध्ययन, व्यापार इत्यादी कर्मांनी ते शुद्ध होतात; आणि त्याच वृत्तींनी केलेला त्यांचा सामाजिक व्यवहारही प्रशंसनीय मानला जातो.

Verse 10

स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापञ्च वै तदा । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥

तेथे स्वर्ग व मोक्ष यांची प्राप्तीही आहे; तसेच पुण्य व पापही आहेत. (त्या देशात) महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान आणि ऋक्ष हे पर्वत आहेत.

Verse 11

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः । तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधराः ये समीपगाः ॥

विंध्य आणि पारियात्र—अशा प्रकारे येथे सात ‘कुलाचल’ पर्वत-समूह सांगितले आहेत. त्यांच्या जवळ हजारो इतर आधाररूप सहाय्यक पर्वतही आहेत.

Verse 12

विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चात्र सानवः । कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः ॥

येथे रम्य, विस्तीर्ण व अतिशय उंच अशा पर्वतश्रेणी शिखरांसह आहेत—कोलाहल, वैभ्राज, मंदर आणि दर्दुर पर्वत।

Verse 13

वातस्वनो वैद्युतश्च मैनाकः स्वरसस्तथा । तुङ्गप्रस्थो नागगिरि रोचनः पाण्डराचलः ॥

वातस्वन व वैद्युत; मैनाक व स्वरसा; तुङ्गप्रस्थ, नागगिरी, रोचन आणि पांडराचल—हे पर्वत तेथे आहेत.

Verse 14

पुष्पो गिरिर्दुर्जयन्तो रैवतोऽर्बुद एव च । ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः ॥

पुष्पगिरी, दुर्जयंत, रैवत आणि अर्बुद; ऋष्यमूक, गोमंत, कूटशैल आणि कृतस्मर—हेही पर्वत आहेत.

Verse 15

श्रीपर्वतश्चकोरश्च शतशोऽन्ये च पर्वताः । तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्याश्च भागशः ॥

श्रीपर्वत आणि चकोर, तसेच शेकडो इतर पर्वत आहेत. त्यांच्या संगतीने जनपदे मिश्रित आहेत—म्लेच्छ व आर्य, आपापल्या भागांत स्थित आहेत.

Verse 16

तैः पीयन्ते सरित्श्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्निबोध मे । गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा ॥

माझ्याकडून नीट ऐका—ज्यांचे जल पिण्यायोग्य अशा श्रेष्ठ नद्या: गंगा, सरस्वती, सिंधू, चंद्रभागा आणि इतरही।

Verse 17

यमुना च शतद्रुश्च वितस्तेरावती कुहुः । गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृशद्वती ॥

तसेच यमुना, शतद्रू, वितस्ता, रावती, कुहू, गोमती, धूतपापा, बाहुदा आणि सदृशद्वती।

Verse 18

विपाशा देविका रङ्क्षुर्निश्चीरा गण्डकी तथा । कौशिकी चापगा विप्र ! हिमवत्पादनिःसृताः ॥

विपाशा, देविका, रंक्शु, निश्चीरा तसेच गंडकी; आणि हे ब्राह्मण, कौशिकी व आपगा—या हिमवताच्या पायथ्यापासून प्रवाहित नद्या आहेत।

Verse 19

वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्री सिन्धुरेव च । वेण्वा सानन्दनी चैव सदानीरा मही तथा ॥

वेदस्मृती, वेदवती, वृत्रघ्री आणि सिंधू; वेण्वा, सानंदनी, सदानीरा तसेच मही।

Verse 20

पारा चर्मण्वती नूपी विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवर्णो च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ॥

पारा, चर्मण्वती, नूपी, विदिशा तसेच वेत्रवती; आणि शिप्रा व अवर्णा—या पारीयात्र पर्वतप्रदेशाशी संबंधित नद्या म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 21

शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरथाद्रिजा । मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा ॥

शोण, महानदा, नर्मदा व सुरथाद्रिजा; तसेच मन्दाकिनी, दशार्णा आणि चित्रकूटा इत्यादी इतर नद्या।

Verse 22

चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका । तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी ॥

चित्रोत्पला, सतमसा, करमोदा, पिशाचिका; तसेच इतर—पिप्पलिश्रोणी, विपाशा आणि वञ्जुला नदी।

Verse 23

सुमेरुजा शुक्तिमती शकुली त्रिदिवाक्रमुः । (विन्ध्य) (स्कन्ध) पादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी ॥

सुमेरुजा, शुक्तिमती, शकुली, त्रिदिवाक्रमु; तसेच (विन्ध्य/स्कन्ध—पाठ अनिश्चित) यांच्या पादप्रदेशातून उत्पन्न झालेल्या इतर नद्या, आणि वेगवाहिनी नावाची आणखी एक।

Verse 24

शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती । वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती ॥

शिप्रा, पयोष्णी, निर्विन्ध्या, तापी, सनिषधावती; वेण्या, वैतरणी तसेच सिनीवाली आणि कुमुद्वती।

Verse 25

करतोया महागौरी दुर्गा चान्तःशिरा तथा । (ऋक्ष) (विन्ध्य) पादप्रसूता स्ता नद्यः पुण्यजलाḥ शुभाḥ ॥

करतोया, महागौरी, दुर्गा आणि अन्तःशिरा—या नद्या (ऋक्ष/विन्ध्य—पाठ अनिश्चित) यांच्या पादप्रदेशातून उत्पन्न झाल्या असे म्हटले जाते; त्या पवित्र जलयुक्त व मंगलदायक आहेत।

Verse 26

गोदावरी भीमरथा कृष्णा वेण्याऽथापरा । तुंगभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी तथापगा ॥

गोदावरी, भीमरथा, कृष्णा व वेण्या; तसेच तुङ्गभद्रा, सुप्रयोगा, वाह्या आणि कावेरी—या पवित्र नद्या प्रवाहित होत असल्याचे सांगितले आहे।

Verse 27

पादविनिष्क्रान्ता इत्येताḥ सरिदुत्तमाः । कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती ॥

या नद्या श्रेष्ठ म्हणतात, जणू सह्य व विंध्य इत्यादी पर्वतांच्या चरणांतून उत्पन्न झाल्या; कृतमाला, ताम्रपर्णा, पुष्पजा आणि सूत्पलावती यांचाही त्यात समावेश आहे।

Verse 28

मलयाद्रिसमुद्भूता नद्यः शीतजलास्त्विमाः । पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवा च या ॥

मलय पर्वतापासून उत्पन्न झालेल्या या नद्या शीतल जलाच्या आहेत—पितृसोमर्षिकुल्या, इक्षुका आणि त्रिदिवा सुद्धा।

Verse 29

लाङ्गूलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी ॥

महेंद्रापासून उत्पन्न झाल्या म्हणून लाङ्गूलिनी व वंशकरा स्मरणात आहेत; तसेच ऋषिकुल्या, कुमारी, मंदगा आणि मंदवाहिनीही।

Verse 30

कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः । सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः ॥

शुक्तिमतापासून उत्पन्न कृपा व पलाशिनीही स्मरणात आहेत। या सर्व नद्या पवित्र—प्रत्येकी सरस्वती, प्रत्येकी गंगा—आणि समुद्राकडे प्रवाहित होतात।

Verse 32

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः स्मृताः । अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम ॥ प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः । मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥

सर्व नद्या जगाच्या माता म्हणून स्मरणात आहेत; त्या सर्व पापांचा नाश करतात. हे द्विजश्रेष्ठा, इतरही हजारो लहान नद्यांचा उल्लेख केला आहे. काही पावसाळ्यात वाहतात, तर काही वर्षभर—जसे मत्स्याश्वकूटा, कुल्या, कुंतला आणि काशिकोशला।

Verse 33

अथर्वाश्चार्कलिङ्गाश्च मलकाश्च वृकैः सह । मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ॥

अथर्वा, अर्कलिंग, मालक—आणि वृकांसह—हे प्रामुख्याने मध्यदेशातील जनपद म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 34

सह्यस्य चोत्तरे या तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृतस्त्रायां स प्रदेशो मनोरमः ॥

सह्य पर्वताच्या उत्तरेस जिथे गोदावरी नदी आहे, तो प्रदेश अत्यंत रमणीय आहे—जणू पृथ्वीवर सुबक घडवलेला भूभाग।

Verse 35

गोवर्धनं पुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः । वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥

महात्मा भार्गव वंशाची गोवर्धन ही रम्य नगरी आहे. (तसेच) वाहीक, वाटधान, आभीर आणि कालतोयक यांचाही (उल्लेख आहे)।

Verse 36

अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥

अपरांत, शूद्र, पल्लव आणि चर्मखंडिक; तसेच गांधार, गबल आणि सिंधु–सौवीर–मद्रक हे लोकही (उल्लेखिले आहेत)।

Verse 37

शतद्रुजाः कलिङ्गाश्च पारदाः हालमूषिकाः । माठराः बहुभद्राश्च कैकेया दशमालिकाः ॥

शतद्रुज, कलिंग, पारद, हालमूषिक; माठर, बहुभद्र, कैकेय आणि दशमालिक—हे जनपद येथे कीर्तिले आहेत.

Verse 38

क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वरा हर्षवर्धनाः ॥

येथे क्षत्रियांच्या वसाहती, तसेच वैश्य व शूद्रांचे कुळही आहेत; आणि काम्बोज, दारद, वर्वर व हर्षवर्धनही आहेत.

Verse 39

चीनाश्चैव तुखाराश्च बहुला बाह्यतो नराः । आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च कशेरुकाः ॥

चीन व तुखार, तसेच बाह्यदेशात राहणारे अनेक लोक; आणि आत्रेय, भारद्वाज, पुष्कल व कशेरुकही आहेत.

Verse 40

लम्पाकाः शूलकाराश्च चूलिका जागुडैः सह । औषधाश्चानिमद्राश्च किरातानां च जातयः ॥

लम्पाक, शूलकार, जुगुडांसह चूलिक; औषध, अनिमद्र; आणि किरातांच्या विविध जमातीही आहेत.

Verse 41

तामसा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तुङ्गनास्तथा । शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वास्तथैव च ॥

तामस व हंसमार्ग; काश्मीर व तुङ्गन; शूलिक व कुहक; तसेच ऊर्ण व दर्व—हेही कीर्तिले आहेत.

Verse 42

एते देशा ह्युदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोध मे । अध्रारका मुदकरा अन्तर्गिर्या बहिर्गिराः ॥

हेच खरे उत्तरेकडील देश; आता माझ्याकडून पूर्वेकडील देश ऐक—अध्रारक, मुदकर, अंतर्गिर्य आणि बहिर्गिर।

Verse 43

यथा प्रवङ्गा रङ्गेया मानदा मानवर्तिकाः । ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः ॥

तसेच पूर्वदेशांत प्रवंग, रंगेय, मानद, मानवर्तिक; ब्राह्मोत्तर, प्रविजय, भार्गव आणि ज्ञेयमल्लक आहेत।

Verse 44

प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । मल्ला मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥

प्राग्ज्योतिष, मद्र, विदेह आणि ताम्रलिप्तक; मल्ल, मगध आणि गोमंत—हे पूर्वेकडील देश म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 45

अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । पुण्ड्राश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च ॥

आता मी इतर देश सांगतो—दक्षिणापथात राहणारे: पुंड्र, केवल आणि तसेच गोलांगूल।

Verse 46

शैलूषा मूषिकाश्चैव कुसुमा नामवासकाः । महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ॥

शैलूष आणि मूषिक; नामवासक नावाच्या प्रदेशात राहणारे कुसुम; तसेच महाराष्ट्र, माहिषक आणि सर्वत्र कलिंग.

Verse 47

आभीराः सह वैशिक्या आढक्याः शबराश्च ये । पुलिन्दा विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह ॥

आभीर वैशिक्यांसह, आढक्य व शबर; पुलिंद, विंध्यवासी, विदर्भजन आणि दंडक—हे सर्व (जनपद) होत.

Verse 48

पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवर्धनाः । नैषिकाः कुन्तला अन्धा उदिभदा वनदारकाः ॥

पौरिक व मौलिक; अश्मक व भोगवर्धन; नैषिक, कुंतल, अंध, उदिभदा आणि वनदारक—हे (जनपद) होत.

Verse 49

दाक्षिणात्यास्त्वमी देशा अपरान्तान् निबोध मे । सूर्‍पारकाः कालिबला दुर्गाश्चानीकटैः सह ॥

हेच दक्षिण देश होत. आता माझ्याकडून अपरांत (पश्चिम) प्रदेश ऐक—सूरपारक, कालिबल, दुर्ग आणि आनीकटांसह.

Verse 50

पुलिन्दाश्च सुमीनाश्च रूपपाः स्वापदैः सह । तथा कुरुमिनश्चैव सर्वे चैव कठाक्षराः ॥

पुलिंद, सुमीन, रूपप आणि स्वापदांसह; तसेच कुरुमिन—आणि जे काही ‘कथाक्षर’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत ते सर्व.

Verse 51

नासिक्यावाश्च ये चान्ये ये चैवोत्तरनर्मदाः । भीरुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि ॥

नासिक्यात राहणारे व इतर लोक; तसेच नर्मदेच्या उत्तरेचे निवासी; भीरुकच्छ, समाहेय आणि त्यांच्यासह सारस्वतही.

Verse 52

काश्मीराश्च सुराष्ट्राश्च अवन्त्याश्चार्बुदैः सह । इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु विन्ध्यनिवासिनः ॥

काश्मीर, सुराष्ट्र, अवंती आणि आर्बुद—हे सर्वच ‘अपरांत’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत. आता विंध्यप्रदेशात राहणाऱ्या लोकांचे वर्णन ऐक.

Verse 53

सरजाश्च करूषाश्च केरलाश्चोत्कलैः सह । उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोज्याः किष्किन्धकैः सह ॥

सरज व करूष; केरल उत्कलांसह; उत्तमर्ण व दशार्ण; आणि भोज्य जनपद किश्किन्धकांसह।

Verse 54

तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा । तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव पटवो नैषधेः सह ॥

तोशल व कोशल; त्रैपुर व वैदिश; तुम्बुर व तुम्बुल; आणि पटव जनपद नैषधांसह।

Verse 55

अन्नजास्तुष्टिकाराश्च वीरहोत्रा ह्यवन्तयः । एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ॥

अन्नज, तुष्टिकार, वीरहोत्र आणि अवंती—हे सर्व जनपद विंध्याच्या पाठीमागील उतारांवर (पृष्ठप्रदेशात) वसतात।

Verse 56

अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये । नीहाराः हंसमार्गाश्च कुरवो गुर्गणाः खसाः ॥

आता मी पर्वतांतील देश आणि तेथे राहणारे लोक सांगतो—नीहार, हंसमार्ग, कुरु, गुर्गण आणि खस।

Verse 57

कुन्तप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दार्वाः सकृत्रकाः । त्रिगर्ता गालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ॥

तेथे कुंतप्रावरण, ऊर्ण, दार्व, सकृत्करक; तसेच त्रिगर्त, गालव आणि तामसांसह किरातही आहेत.

Verse 58

कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः । एतत्तु भारतं वर्षं चतुः संस्थानसंस्थितम् ॥

येथे कृत, त्रेता इत्यादी युगांचा विधी चार युगांचा नियम म्हणून स्थापित आहे. आणि हे भारतवर्ष चार प्रकारच्या ‘संस्थानां’मध्ये मांडलेले आहे.

Verse 59

दक्षिणापरतो ह्यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः ॥

याच्या दक्षिण व पश्चिमेस समुद्र आहे, आणि पूर्वेसही महान सागर आहे; उत्तरेस हिमवान आहे—जणू धनुष्याच्या वाकड्या प्रत्यंचेसारखा आकार ठरवितो.

Verse 60

तदेतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं द्विजोत्तम । ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतस्तथा ॥

म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठ, हे भारतवर्ष सर्व सिद्धींचे बीज आहे. येथूनच ब्राह्मण्य/ब्रह्मबोध, अमरांतील अधिपत्य, देवत्व आणि मरुतत्वही प्राप्त होते.

Verse 61

मृगपश्वप्सरोयोनिस्तद्वत् सर्वे सरीसृपाः । स्थावराणाञ्च सर्वेषामितो ब्रह्मन् शुभाशुभैः ॥

येथूनच शुभ-अशुभ कर्मांनुसार, हे ब्राह्मण, हरिण व पशूंचे जन्म, अप्सरांचे जन्म, सर्व सरीसृपांचे जन्म, तसेच स्थावर (अचल) जीवांचे जन्मही होतात.

Verse 62

प्रयाति कर्मभूर्ब्रह्मन् नान्या लोकेषु विद्यते । देवानामपि विप्रर्षे सदैष मनोरथः ॥

हे ब्राह्मणा! हीच कर्मभूमी आहे; लोकांत यासारखी दुसरी नाही. हे मुनिश्रेष्ठा! देवांनाही हीच नित्य प्रिय अभिलाषा आहे.

Verse 63

अपि मानुष्यमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताः क्षितौ । मनुष्यः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः ॥

ते म्हणतात—‘देवत्वातून खाली पडून पृथ्वीवर आम्हाला मनुष्यजन्म मिळो.’ कारण मनुष्य असे कार्य साधतो जे देवांनाही व असुरांनाही शक्य नाही.

Verse 64

तत्कर्मनिगडग्रस्तैः स्वकर्मख्यापनोत्सुकः । न किञ्चित् क्रियते कर्म सुखलेशोपबृंहितैः ॥

स्वकर्माच्या पाशांनी बांधलेले, केवळ आपल्या कर्माचे प्रदर्शन करण्यास तत्पर, आणि सुखाच्या क्षुद्र अंशाने गर्वित झालेले लोक कोणतेही सार्थक कर्म करीत नाहीत.