Adhyaya 70: The King Confronts the Rakshasa and Restores the Brahmin’s Wife

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे एकोनसप्ततितमोऽध्यायः । सप्ततितमोऽध्यायः- ७० । मार्कण्डेय उवाच । अथारुरोह स्वरथं प्रणिपत्य महामुनिम् । तेनाख्यातं वनं तच्च प्रययावुत्पलावतम् ॥

अशा रीतीने श्री मार्कंडेय पुराणातील औत्तम मन्वंतरातील एकोणसत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता सत्तरावा अध्याय आरंभ होतो. मार्कंडेय म्हणाले—मग तो आपल्या रथावर आरूढ झाला; महर्षींना प्रणाम करून, त्यांनी दाखविलेल्या त्या वनाकडे, ‘उत्पलावटका’ या स्थानी प्रस्थान केला।

Verse 2

यथाख्यातस्वरूपां च भार्यां भर्त्रा द्विजस्य ताम् । भक्षयन्तीं ददर्शाथ श्रीफलानि नरेश्वरः ॥

तेव्हा राजाने त्या ब्राह्मणाची पत्नी—जशी वर्णन केली होती तशीच—श्रीफळ (बेल) फळे खाताना पाहिली।

Verse 3

पप्रच्छ च कथं भद्रे ! त्वमेतद्वनमागता । स्फुटं ब्रवीहि वैशालेरपि भार्या सुशर्मणः ॥

तो विचारू लागला—“भद्रे, तू या वनात कशी आलीस? स्पष्ट सांग—तू वैशालीच्या सुशर्म्याची पत्नी आहेस काय?”

Verse 4

ब्राह्मण्युवाच । सुताहमतिरात्रस्य द्विजस्य वनवासिनः । पत्नी विशालपुत्रस्य यस्य नाम त्वयोदितम् ॥

ब्राह्मणी म्हणाली—“मी वनात राहणाऱ्या द्विज अतिरात्राची कन्या आहे. आणि विशालाच्या पुत्राची—ज्याचे नाव आपण उच्चारले—मी पत्नी आहे.”

Verse 5

साहं हृता बलाकेन राक्षसेन दुरात्मना । प्रसुप्ता भवनस्यान्ते भ्रातृमातृवियोजिता ॥

“मी घराच्या कडेला झोपले होते—भाऊ आणि आईपासून दूर—तेव्हा त्या दुष्ट राक्षस बलाकाने मला पळवून नेले.”

Verse 6

भस्मीभवतु तद्रक्षो येनास्म्येवं वियोजिता । मात्रा भ्रातृभिरन्यैश्च तिष्ठाम्यत्र सुदुःखिता ॥

ज्या राक्षसाने मला अशा रीतीने माझ्या माता, भाऊ व इतरांपासून वेगळी केली, तो भस्मसात् होवो. मी माता-भ्रातृजनांच्या वियोगाने येथे अत्यंत शोकाकुल होऊन राहिले आहे.

Verse 7

अस्मिन्वनेऽतिगहने तेनानीयाहमुज्झिता । न वेद्मि कारणं किं तन्नोपभुङ्क्ते न खादति ॥

या अत्यंत दाट व भयाणक अरण्यात त्याने मला आणून टाकले. कारण काय ते मला कळत नाही—तो ना मला भोगतो, ना मला खातो.

Verse 8

राजोवाच अपि तज्ज्ञायते रक्षस्त्वामुत्सृज्य क्व वै गतम् । अहं भर्त्रा तवैवात्र प्रेषितो द्विजनन्दिनि ॥

राजा म्हणाला—तुला सोडून तो राक्षस कुठे गेला, हे माहीत आहे काय? हे द्विजप्रिये, तुझ्या पतीने मला येथे पाठविले आहे.

Verse 9

ब्राह्मण्युवाच अस्यैव काननस्यान्ते स तिष्ठति निशाचरः । प्रविश्य पश्यतु भवान् न बिभेति ततो यदि ॥

ब्राह्मणी म्हणाली—तो निशाचर याच अरण्याच्या काठावर उभा आहे. तुम्ही आत जाऊन पाहा—जर तुम्हाला त्याची भीती नसेल तर.

Verse 10

मार्कण्डेय उवाच प्रविवेश ततः सोऽथ तया वर्त्मनि दर्शिते । ददृशे परिवारॆण समवेतञ्च राक्षसम् ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—मग तिच्या दाखविलेल्या मार्गाने तो आत गेला आणि त्याने राक्षसाला त्याच्या सेवकांसह एकत्र उभे असलेले पाहिले.

Verse 11

दृष्टमात्रे ततस्तस्मिन् त्वरमाणः स राक्षसः । दूरादेव महीं मूर्ध्ना स्पृशन् पादान्तिकं ययौ ॥

त्याला पाहताच राक्षस त्वरेने धावला; दूरूनच मस्तकाने भूमी स्पर्श करून तो राजाच्या चरणांजवळ आला।

Verse 12

राक्षस उवाच ममात्रागच्छता गेहं प्रसादस्ते महान् कृतः । प्रसाधि किं करोम्येष वसामि विषये तव ॥

राक्षस म्हणाला—“आपण माझ्या निवासस्थानी येऊन माझ्यावर मोठा उपकार केला आहे. कृपा करा—मी काय करू? मी आपल्या राज्याच्या अंतर्गतच राहतो.”

Verse 13

अर्घञ्चेमं प्रतीच्छ त्वं स्थीयताञ्चेदमासनम् । वयं भृत्या भवान् स्वामी दृढमाज्ञापयस्व माम् ॥

“हे अर्घ्य स्वीकारा आणि या आसनावर विराजा. आम्ही आपले दास; आपण स्वामी—मला ठाम आज्ञा द्या.”

Verse 14

राजोवाच कृतमेव त्वया सर्वं सर्वामेवातिथिक्रियाम् । किमर्थं ब्राह्मणवधूस्त्वयानीता निशाचर ॥

राजा म्हणाला—“तू अतिथिसत्काराची सर्व कृत्ये केलीस. पण हे निशाचर, तू ब्राह्मणाची पत्नी कोणत्या हेतूने पळवून आणलीस?”

Verse 15

नेयं सुरूपा सन्त्यन्या भाय्र्यार्थञ्चेद् हृता त्वया । भक्ष्यार्थं चेत्कथं नात्ता त्वयैतत्कथ्यतां मम ॥

“ती काही विशेष सुंदर नाही—इतरही आहेत. जर पत्नी म्हणून तिला नेलेस, तर तिचीच का? आणि जर अन्नासाठी, तर तिला खाल्ले का नाहीस? हे मला सांग.”

Verse 16

राक्षस उवाच न वयं मानुषाहारा अन्ये ते नृप ! राक्षसाः । सुकृतस्य फलं यत्तु तदश्नीमो वयं नृप ॥

राक्षस म्हणाला—हे राजन्, आम्ही नरमांसभक्षक नाही; ते तर इतर राक्षस आहेत. आम्ही, हे राजन्, जे काही सुकृताचे (पुण्याचे) फळ असते, त्याचाच उपभोग घेतो.

Verse 17

स्वभावञ्च मनुष्याणां योषिताञ्च विमानिताः । मानिताश्च समश्नीमो न वयं जन्तुखादकाः ॥

आम्ही मनुष्यांचा स्वभावच ‘भक्षतो’; आणि स्त्रियांचाही—त्या अपमानित झाल्या तर, तसेच सन्मानित झाल्या तरी—तेही आम्ही ग्रासतो. आम्ही प्राणिभक्षक नाही.

Verse 18

यदस्माभिर्नृणां क्षान्तिर्भुक्ता क्रुध्यन्ति ते तदा । भुक्ते दुष्टे स्वभावे च गुणवन्तो भवन्ति च ॥

जेव्हा आम्ही लोकांची क्षमाशीलता ‘भक्षतो’, तेव्हा ते क्रोधी होतात. आणि जेव्हा त्यांचा दुष्ट स्वभाव ‘भक्षित’ होतो, तेव्हा ते गुणवानही होतात.

Verse 19

सन्ति नः प्रमदा भूप ! रूपेणाप्सरसां समाः । राक्षस्यस्तासु तिष्ठत्सु मानुषीषु रतिः कथम् ॥

हे राजन्, आमच्याकडे अशा राक्षसी स्त्रिया आहेत ज्यांचे सौंदर्य अप्सरांसारखे आहे. अशा राक्षसी उपलब्ध असताना मानवी स्त्रियांकडे इच्छा कशी होईल?

Verse 20

राजोवाच यद्येषा नोपभोगाय नाहाराय निशाचर । गृहं प्रविश्य विप्रस्य तत्किमेषा हृता त्वया ॥

राजा म्हणाला—हे निशाचर, ती ना भोगासाठी ना भोजनासाठी असेल, तर मग ब्राह्मणाच्या घरात प्रवेश करून तू तिला का पळवून नेलेस?

Verse 21

राक्षस उवाच मन्त्रवित् स द्विजश्रेष्ठो यज्ञे यज्ञे गतस्य मे । रक्षोघ्नमन्त्रपठनात् करोत्युच्चाटनं नृप ॥

राक्षस म्हणाला—हे राजन्, तो ब्राह्मणश्रेष्ठ मंत्रविद आहे. मी जेव्हा जेव्हा यज्ञाला जातो, तेव्हा तेव्हा तो राक्षसघ्न मंत्रांचा जप करून मला हाकलून देतो.

Verse 22

वयं बुभुक्षितास्तस्य मन्त्रोच्चाटनकर्मणा । क्व यामः सर्वयज्ञेषु स ऋत्विग् भवति द्विजः ॥

त्याच्या मंत्रप्रेरित हाकलण्यामुळे आम्ही उपाशीच राहतो. आम्ही कुठे जावे? प्रत्येक यज्ञात तोच ब्राह्मण ऋत्विज् म्हणून पुरोहितकार्य करतो.

Verse 23

ततोऽस्माभिरिदन्तस्य वैकल्यमुपपादितम् । पत्नीविना पुमानिज्याकर्मयोग्यो न जायते ॥

म्हणून आम्ही त्याच्यासाठी हे वैकल्य घडविले—पत्नीविना पुरुष यज्ञीय इज्या-कर्म, म्हणजे यज्ञपूजा, करण्यास योग्य ठरत नाही.

Verse 24

मार्कण्डेय उवाच वैकल्योच्चारणात्तस्य ब्राह्मणस्य महामतेः । ततः स राजातिभृशं विषण्णः समजायत ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—त्या महात्मा ब्राह्मणाचे वैकल्य ऐकून (किंवा सांगितले गेल्यावर) राजा तेव्हा अत्यंत व्याकुळ झाला.

Verse 25

वैकल्यमेवं विप्रस्य वदन्मामेव निन्दति । अनर्हमर्घस्य च मां सोऽप्याह मुनिसत्तमः ॥

ब्राह्मणाच्या वैकल्याचे असे वर्णन करत तो माझीही निंदा करतो; आणि त्या मुनिश्रेष्ठानेही म्हटले की मी अर्घ्य, म्हणजे सन्मान, यास अयोग्य आहे.

Verse 26

वैकल्यं तस्य विप्रस्य राक्षसोऽप्याह मे यथा । अपत्नीकतया सोऽहं सङ्कटं महदास्थितः ॥

जसा मी त्या ब्राह्मणाचा दोष सांगितला, तसाच त्या राक्षसानेही मला म्हटले— “मी पत्नीविहीन आहे; म्हणून मी महान दुःखात पडलो आहे।”

Verse 27

मार्कण्डेय उवाच एवम् चिन्तयतस्तस्य पुनरप्याह राक्षसः । प्रणामनम्रो राजानं बद्धाञ्जलिपुटो मुने ॥

मार्कण्डेय म्हणाले— तो असे विचार करीत असता, त्या राक्षसाने पुन्हा बोलणे सुरू केले; हे मुने, राजाला नमस्कार करून, हात जोडून तो म्हणाला।

Verse 28

नरेन्द्राज्ञाप्रदानेन प्रसादः क्रियतां मम । भृत्यस्य प्रणतस्य त्वं युष्मद्विषयवासिनः ॥

हे राजन्, आज्ञा देऊन माझ्यावर कृपा करा. मी तुमच्या राज्यात राहणारा तुमचा सेवक आहे; तुमच्या समोर नतमस्तक आहे।

Verse 29

राजोवाच स्वभावं वयमश्नीमस्त्वयोक्तं यन्निशाचर । तदर्थिनो वयं येन कार्येण शृणु तन्मम ॥

राजा म्हणाला— हे निशाचर, तू जसे बोललास तसे आम्ही गोष्टी त्यांच्या स्वभावानुसार स्वीकारतो. आमचाही एक हेतू आहे— त्या कृपेच्या बदल्यात जे कार्य हवे, ते ऐक।

Verse 30

अस्यास्त्वयाद्य ब्राह्मण्या दौःशील्यमुपभुज्यताम् । येन त्वयात्तदौःशील्या तद्विनीता भवेदियम् ॥

आज या ब्राह्मण स्त्रीचा दुष्ट आचार नष्ट करून दूर कर; म्हणजे तुझ्यामुळे तो दोष नाहीसा झाल्यावर ती विनीत व सुशिक्षित होईल।

Verse 31

नीयतां यस्य भार्येयं तस्य वेश्म निशाचर । अस्मिन् कृते कृतं सर्वं गृहमभ्यागतस्य मे ॥

हे निशाचरा! ज्या पुरुषाची ती पत्नी आहे, त्याच्या घरी तिला घेऊन जा. हे झाले की, या घरात आलेल्या अतिथी असलेल्या माझे सर्व कार्य सिद्ध होईल.

Verse 32

मार्कण्डेय उवाच ततः स राक्षसस्तस्याः प्रविश्यान्तः स्वमायया । भक्षयामास दौःशील्यं निजशक्त्या नृपाज्ञया ॥

मार्कंडेय म्हणाले—मग तो राक्षस स्वतःच्या मायेनं तिच्या आत प्रवेश करून, राजाच्या आज्ञेनुसार, आपल्या बळाने तिचे दुष्चरित्र भक्षण करू लागला.

Verse 33

दौःशील्येनातिरौद्रेण पत्नी तस्य द्विजन्मनः । तेन सा संपरित्यक्ता तमाह जगतीपतिम् ॥

त्या द्विजाची पत्नी अत्यंत भयंकर दुष्चरित्रामुळे त्याने टाकून दिली; टाकली गेल्यावर तिने भूमिपती (राजा) यांना सांगितले.

Verse 34

स्वकर्मफलपाकेन भर्तुस्तस्य महात्मनः । वियोजिताहं तद्धेतुरयमासीन् निशाचरः ॥

माझ्या स्वतःच्या कर्मफळाच्या परिपाकामुळे मी त्या महात्मा पतीपासून वियोग पावले आहे. त्या वियोगाचे कारण हाच निशाचर (राक्षस) होता.

Verse 35

नास्य दोषो न वा तस्य मम भर्तुर्महात्मनः । ममैव दोषो नान्यस्य सुकृतं ह्युपभुज्यते ॥

त्याच्यात दोष नाही, आणि माझ्या त्या महात्मा पतीतही दोष नाही. दोष फक्त माझाच आहे, दुसऱ्याचा नाही; कारण केलेल्या पुण्याचे (आणि त्याच्या फळाचे) भोग कर्ताच करतो.

Verse 36

अन्यजन्मनि कस्यापि विप्रयोगः कृतो मया । सोऽयं ममाप्युपगतः को दोषोऽस्य महात्मनः ॥

पूर्वजन्मी मी कोणाचा तरी वियोग घडविला होता; त्याच कर्माचे फळ आज माझ्यावरही आले आहे. या महात्म्या पुरुषाचा यात काय दोष?

Verse 37

राक्षस उवाच प्रापयामि तवादेशादिमां भर्तृगृहं प्रभो । यदन्यत्करणीयन्ते तदाज्ञापय पार्थिव ॥

राक्षस म्हणाला—हे प्रभो, आपल्या आज्ञेने मी या स्त्रीला तिच्या पतीच्या घरी पोहोचवीन. आणखी जे काही करावयाचे असेल तेही आज्ञा करा, हे राजन्।

Verse 38

राजोवाच अस्मिन् कृते कृतं सर्वं त्वया मे रजनीचर । आगन्तव्यञ्च ते वीर कार्यकाले स्मृतेन मे ॥

राजा म्हणाला—हे निशाचर, हे झाले की तू माझ्यासाठी सर्व काही केलेस असे होईल. आणि हे वीरा, जेव्हा कार्य असेल तेव्हा जेव्हा जेव्हा मी तुला स्मरून बोलावीन, तेव्हा तेव्हा तुला यावे लागेल.

Verse 39

नाथेत्युक्त्वा तु तद्रक्षस्तामादाय द्विजाङ्गनाम् । निन्ये भर्तृगृहं शुद्धां दौःशील्यापगमात्तदा ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—“एवमस्तु, प्रभो” असे म्हणून तो राक्षस त्या ब्राह्मणीला घेऊन तिच्या पतीच्या घरी गेला. मग ती शुद्ध झाली, कारण अपवादाचा कलंक दूर झाला होता.