Adhyaya 37: Alarka’s Crisis and the Teaching on Non-Attachment (Madālasa’s Instruction Recalled)

Verse 1

सप्तत्रिंशोऽध्यायः जड उवाच सोऽप्यलर्को यथान्यायं पुत्रवन्मुदिताः प्रजाः । पालयामास धर्मात्मा स्वे स्वे कर्मण्यवस्थिताः ॥

अध्याय ३७। जड म्हणाला—तो अलर्कही धर्मानुसार प्रजेचे पालन करीत असे; प्रजा त्याला पुत्रासारखा मानून आनंदित होती आणि आपापल्या कर्तव्यधर्मात स्थिर होती।

Verse 2

दुष्टैषु दण्डं शिष्टेषु सम्यक्च परिपालनम् । कुर्वन् परां मुदं लेभे इयाज च महामखैः ॥

त्याने दुष्टांना दंड दिला आणि सुशीलांचे योग्य रक्षण केले; असे करून त्याला महान आनंद प्राप्त झाला आणि भव्य विधींनी यज्ञ केले।

Verse 3

अजायन्त सुताश्चास्य महाबलपराक्रमाः । धर्मात्मानो महात्मानो विमार्गपरिपन्थिनः ॥

त्याला महाबलवान व पराक्रमी, धर्मस्वभावाचे, महात्मा आणि कुपथगामींचे विरोधक असे पुत्र झाले।

Verse 4

चकार सोऽर्थं धर्मेण धर्ममर्थेन वा पुनः । तयोश्चैवाविरोधेन बुभुजे विषयानपि ॥

तो धर्माने अर्थ मिळवी, आणि पुन्हा अर्थाच्या आधाराने धर्म आचरी; दोघांत विसंवाद नसल्याने तो कामभोगही उपभोगी।

Verse 5

एवं बहूनि वर्षाणि तस्य पालयतो महीम् । धर्मार्थकामसक्तस्य जग्मुरेकमहर्ह्यथा ॥

अशा रीतीने पृथ्वीचे पालन करत, धर्म-अर्थ-कामात रत असलेल्या त्याचे अनेक वर्षे जणू एका दिवसासारखी निघून गेली।

Verse 6

वैराग्यं नास्य सञ्जज्ञे भुञ्जतो विषयान् प्रियान् । न चाप्यलमभूत्तस्य धर्मार्थोपार्जनं प्रति ॥

प्रिय विषयभोग उपभोगतानाही त्याच्यात वैराग्य उत्पन्न झाले नाही; आणि धर्म व अर्थ यांच्या संचयाबाबत त्याने कधीही ‘पुरे’ असे मानले नाही।

Verse 7

तं तथा भोगसंसर्ग-प्रमत्तमजितेन्द्रियम् । सुबाहुर्नाम शुश्राव भ्राता तस्य वनेचरः ॥

त्याचा भाऊ सुभाहु नावाचा वनवासी याने ऐकले की तो भोगसंगतीने मत्त झाला आहे आणि त्याने इंद्रिये जिंकलेली नाहीत।

Verse 8

तं बुबोधयिषुः सोऽथ चिरं ध्यात्वा महीपतिः । तद्वैरिसंश्रयं तस्य श्रेयोऽमन्यत भूपतेः ॥

त्याला जागृत करावयाची इच्छा धरून त्याने दीर्घकाळ विचार केला आणि त्या राजाला शत्रूच्या आश्रयास जावे लागेल असे करणेच योग्य मानले, म्हणजे त्याला वैर्‍याच्या दबावाला सामोरे जावे लागेल।

Verse 9

ततः स काशिभूपालमुदीर्णबलवाहनम् । स्वराज्यं प्राप्तुमागच्छद् बहुशः शरणं कृतिः ॥

मग तो बलवान सैन्य व सामर्थ्यशाली वाहने असलेल्या काशीच्या राजाकडे गेला; आपले राज्य परत मिळवण्यासाठी तो समर्थ पुरुष वारंवार त्याच्या आश्रयास गेला।

Verse 10

सोऽपि चक्रे बलोद्योगमलर्कं प्रति पार्थिवः । दूतञ्च प्रेषयामास राज्यं अस्मै प्रदीयताम् ॥

त्या राजानेही अलर्काविरुद्ध सैन्यसज्जा केली आणि दूत पाठवून सांगितले— ‘राज्य त्याला सुपूर्द करा।’

Verse 11

सोऽपि नैच्छत्तदा दातुमाज्ञापूर्वं स्वधर्मवित् । प्रत्युवाच च तं दूतमलर्कः काशिभूभृतः ॥

परंतु योग्य अधिकाराविना तेव्हा तो ते सोडू इच्छित नव्हता; आपला धर्म जाणून अलर्काने काशीच्या राजाच्या दूताला उत्तर दिले।

Verse 12

मामेवाभ्येत्य हार्देन याचतां राज्यमग्रजः । नाक्रान्त्या सम्प्रदास्यामि भयेनाल्पामपि क्षितिम् ॥

माझा ज्येष्ठ भाऊ स्वतः माझ्याकडे येऊन प्रामाणिक भावाने राज्य मागो; मी ना बळजबरीने, ना भीतीपोटी, किंचितही भूमी देणार नाही।

Verse 13

सुबाहुरपि नो याञ्चां चकार मतिमांस्तदा । न धर्मः क्षत्रियस्येति याञ्चा वीर्यधनो हि सः ॥

तेव्हाही प्रज्ञावान सुबाहूने याचना करण्याचा आश्रय घेतला नाही; कारण भिक्षा मागणे हा क्षत्रियाचा धर्म नाही, त्याचे धन म्हणजे शौर्य.

Verse 14

ततः समस्तसैन्येन काशीशः परिवारितः । आक्रान्तुमभ्यगाद्राष्ट्रमलर्कस्य महीपतेः ॥

मग काशीचा अधिपती आपल्या संपूर्ण सेनेने वेढलेला, राजा अलर्काच्या राज्यावर स्वारी करून ते जिंकण्यासाठी निघाला.

Verse 15

अनन्तरैश्च संश्लेषमभ्येत्य तदनन्तरम् । तेषामन्यतमैर्भृत्यैः समाक्रम्यानयद्वशम् ॥

मग अगदी जवळ येताच त्याने तत्क्षणी आक्रमण केले आणि आपल्या काही अनुचरांच्या साहाय्याने (त्यांना) वश केले.

Verse 16

अपीडयंश्च सामन्तांस्तस्य राष्ट्रोपरोधनैः । तथा दुर्गानुपालांश्च चक्रे चाटविकान् वशे ॥

देशाची नाकेबंदी करून त्याने त्या राजाच्या सामंतांवर तीव्र दबाव टाकला; तसेच दुर्गरक्षकांना आणि वन्य जमातींनाही वश केले.

Verse 17

कांश्चिच्चोपप्रदानेन कांश्चिद् भेदेन पार्थिवान् । साम्नैवान्यान् वशं निन्ये निभृतास्तस्य येऽभवन् ॥

काही राजांना त्याने दान देऊन जिंकले, काहींना फूट पाडून; आणि जे गुप्तपणे त्याच्याकडे झुकले होते त्यांना त्याने सामोपचाराने वश केले.

Verse 18

ततः सोऽल्पबलो राजा परचक्रावपीजितः । कोषक्षयमवापोच्चैः पुरञ्चारुध्यतारिणा ॥

तेव्हा तो राजा अल्पबलाचा व शत्रुसैन्याने पीडित, नगर वेढले गेले असता आपल्या कोशाचा मोठा क्षय भोगू लागला।

Verse 19

इत्थं सम्पीड्यमानस्तु क्षीणकोषो दिने दिने । विषादमागात्परमं व्याकुलत्वञ्च चेतसः ॥

अशा रीतीने दडपला जाऊन आणि दिवसेंदिवस कोश क्षीण होताना पाहून, तो गाढ शोकात बुडाला व मनाने अत्यंत व्याकुळ झाला।

Verse 20

आर्ति स परमां प्राप्य तत् सस्माराङ्गुलीयकम् । यदुद्दिश्य पुरा प्राह माता तस्य मदालसा ॥

परम संकटात पडल्यावर त्याला ती मुद्रिका आठवली, जिच्याविषयी त्याची माता मदालसा यांनी पूर्वीच त्याला सांगितले होते।

Verse 21

ततः स्नातः शुचिर्भूत्वा वाचयित्वा द्विजोत्तमान् । निष्कृष्य शासनं तस्माद्ददृशे प्रस्फुटाक्षरम् ॥

मग स्नान करून शुद्ध होऊन, श्रेष्ठ ब्राह्मणांकडून त्याचे पठण करवून, त्यातून लिहिलेला आदेश काढला आणि अक्षरे स्पष्ट दिसली।

Verse 22

तत्रैव लिखितं मात्रा वाचयामास पार्थिवः । प्रकाशपुलकाङ्गोऽसौ प्रहर्षोत्फुल्ललोचनः ॥

तेथेच राजाने मातेनं लिहिलेलं वचन मोठ्याने वाचलं; त्याच्या अंगावर स्पष्ट रोमांच उठला आणि डोळे आनंदाने फुलले।

Verse 23

सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत् त्यक्तुं न शक्यते । स सद्भिः सह कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम् ॥

संसारी संगत सर्वथा त्यागावी. त्याग शक्य नसेल तर सत्संग करावा; कारण सज्जनांचा संग खरोखर औषध आहे.

Verse 24

कामः सर्वात्मना हेयो हातुं चेच्छक्यते न सः । मुमुक्षां प्रति तत्कार्यं सैव तस्यापि भेषजम् ॥

कामना सर्वथा त्यागावी. त्याग शक्य नसेल तर ती मोक्षाकडे वळवावी; मुक्तीची तीच आकांक्षा तिचे औषधही आहे.

Verse 25

वाचयित्वा तु बहुशो नृणां श्रेयः कथं त्विति । मुमुक्षयेति निश्चित्य सा च तत्सङ्गतो यतः ॥

“लोकांचे परम श्रेय कसे प्राप्त होईल?” असा पुनःपुन्हा विचार करून तो निष्कर्षाला आला—“मोक्षाची आकांक्षा यामुळे.” आणि ती (आकांक्षा) अशा सत्संगातूनच उत्पन्न होते.

Verse 26

ततः स साधुसम्पर्कं चिन्तयन् पृथिवीपतिः । दत्तात्रेयं महाभागम् अगच्छत् परमार्तिमान् ॥

मग राजा, पवित्रांचा संस्पर्श मनात धरून, अत्यंत दुःखी होऊन महाभाग दत्तात्रेयांकडे गेला.

Verse 27

तं समेत्य महात्मानम् अकल्पषम् असङ्गिनम् । प्रणिपत्याभिसम्पूज्य यथान्यायम् अभाषत ॥

त्या निर्मळ व असंग महात्म्याजवळ जाऊन त्याने नमस्कार केला, विधिपूर्वक पूजा केली आणि मग सदाचारास अनुरूप असे वचन बोलला.

Verse 28

ब्रह्मन् ! कुरु प्रसादं मे शरणं शरणार्थिनाम् । दुःखापहारं कुरु मे दुःखार्तस्यातिकामिनः ॥

हे ब्राह्मण! माझ्यावर कृपा करा—शरण आलेल्याचा आश्रय व्हा। माझा शोक दूर करा; मी दुःखाने पीडित आहे आणि त्यातून पार जाण्याची तीव्र इच्छा आहे।

Verse 29

दुःखापहारम् अद्यैव करोमि तव पार्थिव ! । सत्यं ब्रूहि किमर्थं ते दुःखं तत् पृथिवीपते ॥

हे राजन्! आजच मी तुझा शोक दूर करीन। सत्य सांग—हे भूमिपते, हा शोक तुला कोणत्या कारणाने झाला आहे?

Verse 30

जड उवाच इत्युक्तश् चिन्तयामास स राजा तेन धीमता । त्रिविधस्यापि दुःखस्य स्थानम् आत्मानम् एव च ॥

जड म्हणाला: त्या ज्ञानी मुनीने असे संबोधल्यावर राजा विचार करू लागला—त्रिविध दुःखाच्या आसनाविषयी आणि आत्म्याविषयीही।

Verse 31

स विमृश्य चिरं राजा पुनः पुनरुदारधीः । आत्मानम् आत्मना धीरः प्रहस्येदम् अथाब्रवीत् ॥

पुन्हा पुन्हा दीर्घ काळ विचार करून तो सुमती व स्थिर राजा हसला; मग स्वतःनेच स्वतःला तपासून तो हे वचन बोलला।

Verse 32

नाहम् उर्वो न सलिलं न ज्योतिरनिलो न च । नाकाशं किन्तु शारीरं समेत्य सुखमिष्यते ॥

मी ना पृथ्वी, ना जल, ना अग्नी, ना वायू, ना आकाश. तर त्यांच्या संयोगाने बनलेला देहभावच सुख शोधतो आणि सुख मानतो.

Verse 33

न्यूूनातिरिक्ततां याति पञ्चकेऽस्मिन् सुखासुखम् । यदि स्यान्म किन्न स्यादन्यस्थेऽपि हि तन्मयि ॥

सुख-दुःख हे या पंचविध देहसमूहात न्यूनता व अधिकता म्हणून आढळतात. जर ते खरेच माझे असते, तर मी यापासून वेगळ्या ठिकाणी स्थित असताना, चैतन्यस्वरूप असूनही, ते माझ्यासाठी तिथेही का नसते?

Verse 34

नित्यप्रभूतसद्भावे न्यूूनाधिक्यान्नतोन्नते । तथा च ममतात्यक्ते विशेषो नोपलभ्यते ॥

नित्यपूर्ण व नित्यसत्य अशा सत्तास्वरूपात न्यूनता-अधिकतेमुळे ‘नीच’ वा ‘उच्च’ असा भाव नसतो. तसेच ‘ममत्व’ सोडल्यावर कोणताही भेद जाणवत नाही.

Verse 35

तन्मात्रावस्थिते सूक्ष्मे तृतीयांशे च पश्यतः । तथैव भूतसद्भावं शरीरं किं सुखासुखम् ॥

जेव्हा कोणी सूक्ष्म ‘तदेव-एक’ शुद्ध अवस्थेत स्थित होऊन ‘तृतीय अंश’ (स्थूल-सूक्ष्मापलीकडील उच्च दृष्टी) पाहतो, तेव्हा देह केवळ भूतमात्र सत्तारूप दिसतो—मग आत्म्यास सुख किंवा दुःख काय?

Verse 36

मनस्यवस्थितं दुःखं सुखं वा मानसञ्च यत् । यतस्ततो न मे दुःखं सुखं वा न ह्यहं मनः ॥

दुःख वा सुख आणि जे काही मानसिक आहे ते मनातच राहते. म्हणून ते माझे नाही—ना दुःख ना सुख—कारण मी मन नाही.

Verse 37

नाहङ्कारो न च मनो बुद्धिर्नाहं यतस्ततः । अन्तःकरणजं दुःखं पारख्यं मम तत्कथम् ॥

मी अहंकार नाही, मनही नाही; मी बुद्धीही नाही. म्हणून अंतःकरणातून उत्पन्न होणारे, परके (अनात्म) असे दुःख माझे कसे असेल?

Verse 38

नाहं शरीरं न मनो यतोऽहं पृथक् शरीरान्मनसस्तथाहम् । तत् सन्तु चेतस्यथवापि देहे सुखानि दुःखानि च किं ममात्र ॥

मी देह नाही, मनही नाही; मी देहापासून वेगळा आणि मनापासूनही वेगळा आहे. सुख-दुःख मनात असो वा देहात असो—इथे त्यांचा माझ्याशी काय संबंध?

Verse 39

राज्यस्य वाञ्छां सुरुतेऽग्रजोऽस्य देहस्य चेत् पञ्चमयः स राशिः । गुणप्रवृत्त्या मम किन्नु तत्र तत्स्थः स चाहञ्च शरीरतोऽन्यः ॥

या देहाचा पूर्व घटक—पंचमय समूह—राज्याची इच्छा उत्पन्न करीत असेल, तर ते माझे काय, कारण ते केवळ गुणांचे व्यवहार आहे. तो समूह तिथे उभा आहे, आणि मी साक्षीस्वरूप देहापेक्षा भिन्न आहे.

Verse 40

न यस्य हस्तादिकमप्यशेषं मांसं न चास्थीनि खिराविभागः । कस्तस्य नागाश्वरथादिकोशैः स्वल्पोऽपि सम्बन्ध इहास्ति पुंसः ॥

ज्याच्यासाठी हात वगैरेही आत्मा नाहीत—ना मांस, ना हाडे, ना विभाग—त्याचा इथे हत्ती, घोडे, रथ, कोश इत्यादींशी किंचितही काय संबंध असणार?

Verse 41

तस्मान्न मेऽरिर्न च मेऽस्ति दुःखं न मे सुखं नापि पुरं न कोषम् । न चाश्वनागादि बलं न तस्य नान्यस्य वा कस्यचिद्वा ममास्ति ॥

म्हणून माझा शत्रू नाही; मला दुःख नाही, सुखही नाही. माझे नगर नाही, कोशही नाही. घोडे-हत्ती इत्यादींचे बळही माझे नाही—त्याचेही नाही, कोणाचेही काही ‘माझे’ नाही.

Verse 42

यथा घटीकुम्भकमाṇ्डलुस्थम् आकाशमेकं बहुधा हि दृष्टम् । तथा सुबाहुः स च काशिपोऽहं मल्ये च देहेषु शरीरभेदैः ॥

जसा एकच आकाश लहान घट, कलश किंवा जलपात्रात बंद झाल्यावर अनेक भासतो, तसा देहभेदांमुळे—इथे सुबाहू आहे, इथे काशिप आहे, आणि इथे मी आहे; तसेच मल्ल व इतर देहधारी प्राण्यांतही (असेच भासते).