Adhyaya 44: Subahu’s Counsel to the King of Kashi and Alarka’s Renunciation through Yoga

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अरिष्टकथनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । चतुःचत्वारिंशोऽध्यायः । सुबाहुरुवाच— यदर्थं नृपशार्दूल ! त्वामहं शरणं गतः । तन्मया सकलं प्राप्तं यास्यामि त्वं सुखी भव ॥

श्री मार्कंडेयपुराणातील ‘अरिष्टवृत्तांत’ नावाचा त्रेचाळीसावा अध्याय असा समाप्त झाला. आता चव्वेचाळीसावा अध्याय आरंभ होतो. सुभाहू म्हणाला—हे राजसिंह! ज्या हेतूने मी तुमच्या शरण आलो होतो तो सर्व हेतू मला सिद्ध झाला. मी जातो; तुम्ही सुखी रहा.

Verse 2

काखिराज उवाच— किं निमित्तं भवान् प्राप्तो निष्पन्नोऽर्थश्च कस्तव । सुबाहो ! तन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे ॥

काशिराज म्हणाला—तू कोणत्या कारणाने आला आहेस, आणि तुझा कोणता हेतू सिद्ध झाला? हे सुभाहू, ते मला सांग; कारण मला फार कुतूहल आहे.

Verse 3

समाक्रान्तमलर्केण पितृपैतामहं महत् । राज्यं देहीति निर्जित्य त्वयाहमभिचोदितः ॥

माझ्या वडिलांचे व पितामहांचे महान पैतृक राज्य अलर्काने हिरावून घेतले होते. तुम्ही त्याला जिंकल्यानंतर तुम्हीच मला म्हणालात—‘राज्य त्याला दे.’

Verse 4

ततो मया समाक्रम्य राज्यमस्यानुजस्य ते । एतत्ते बलमानितं तद्भुङ्क्ष्वस्वकुलोचितम् ॥

मग मी तुमच्या या धाकट्या भावाचे राज्य काबीज केले. ही सेना व बल मी तुमच्याकडे आणले आहे; तुमच्या वंशाला शोभेल असे, योग्य रीतीने याचा उपभोग घ्या.

Verse 5

सुबाहुरुवाच काशिराज ! निबोध त्वं यदर्थमयमुद्यमः । कृतो मया भवान्श्चैव कारितोऽत्यन्तमुद्यमम् ॥

सुबाहु म्हणाला— हे काशी-राजा, मी हा प्रयत्न कोणत्या हेतूने आरंभ केला आहे, आणि तुलाही परम परिश्रमास का प्रवृत्त केले आहे—ते जाणून घे।

Verse 6

भ्राता ममायं ग्राम्येषु सक्तो भोगेषु तत्त्ववित् । विमूढौ बोधवन्तौ च भ्रातरावग्रजौ मम ॥

हा माझा भाऊ तत्त्व जाणूनही ग्राम्य/सांसारिक भोगांत आसक्त आहे. माझे दोन ज्येष्ठ भाऊ मोहग्रस्त आहेत, तरीही बुद्धिसंपन्न आहेत।

Verse 7

तयोर्मम च यन्मात्रा बाल्ये स्तन्यं यथा मुखे । तथावबोधो विन्यस्तः कर्णयोरवनिपते ॥

जसे बालपणी आमच्या मातेनं आमच्या तोंडात दूध घातलं, तसेच, हे भूमिपते, तिनं आमच्या कानांत बुद्धीही घातली।

Verse 8

तयोर्मम च विज्ञेयाः पदार्था ये मता नृभिः । प्राकाश्यं मनसो नीतास्ते मात्रा नास्य पार्थिव ॥

मनुष्य जे जे ज्ञेय पदार्थ/अर्थ जाणण्यास योग्य मानतात, ते सर्व, हे राजन्, आमच्या मातेनं आमच्या मनात प्रकाशात आणले।

Verse 9

यथैकमर्थे यातानामेकस्मिन्नवसीदति । दुःखं भवति साधूनां ततास्माकं महीपते ॥

जसे एकाच हेतूसाठी निघालेल्या सज्जनांमध्ये कोणी एक जण डगमगला, तर ते चांगल्यांस दुःखद ठरते—तसेच, हे राजन्, आमच्याही बाबतीत आहे।

Verse 10

गार्हस्थ्यमोहमापन्ने सीदत्यस्मिन्नरेश्वर । सम्बन्धिन्यस्य देहस्य बिभ्रति भ्रातृकल्पनाम् ॥

हे नराधिप! हा गृहस्थजीवनाच्या मोहात पडून, या देह व त्याच्या संबंधांविषयी ‘भ्रातृत्व’ व नातेसंबंधांची कल्पना करीत करीत अधःपात पावतो।

Verse 11

ततो मया विनिश्चित्य दुःखाद्वैराग्यभावना । भविष्यतीत्यस्य भवानित्युद्योगाय संश्रितः ॥

म्हणून त्याच्या दुःखातून वैराग्याची साधना उत्पन्न होईल असा निष्कर्ष करून, या कार्यासाठी मी तुम्हांला (सहाय्यरूपे) शरण आलो।

Verse 12

तदस्य दुःखाद्वैराग्यं सम्बोधादवनिपते । समुद्भूतं कृतं कार्यं भद्रं तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ॥

हे राजन्! अशा रीतीने दुःख व प्रबोधन यांमुळे त्याच्यात वैराग्य उत्पन्न झाले आहे। कार्य सिद्ध झाले। तुमचे कल्याण असो; मी निघतो।

Verse 13

उष्ट्वा मदालसागर्भे पीत्वा सत्सास्तथा स्तनम् । नान्यनारीसुतैर्यातं वर्त्म यात्विति पार्थिव ॥

हे राजन्! मदालसेच्या उदरातून जन्म घेऊन, तिचे स्तन्य (आणि सत्पुरुषांचा उपदेश) पिऊन—इतर स्त्रियांच्या पुत्रांनी न चाललेला मार्ग तू चाल।

Verse 14

विचार्य तन्मया सर्वं युष्मत्संश्रयपूर्वकम् । कृतं तच्चापि निष्पन्नं प्रयास्ये सिद्धये पुनः ॥

हे सर्व विचार करून, प्रथम तुमचा आधार घेऊन मी जे केले ते सिद्ध झाले. आता मी पुन्हा सिद्धीप्राप्तीसाठी प्रयत्न करीन।

Verse 15

उपेक्ष्यते सीदमाणः स्वजनो बान्धवः सुहृत् । यैर्नरेन्द्र ! न तान् मन्ये सेन्द्रिया विकला हि ते ॥

हे राजन्, जे आपल्या स्वजनांना—बंधु-बांधव व मित्रांना—दुःखात बुडताना पाहूनही दुर्लक्ष करतात, त्यांना मी खरे मनुष्य मानत नाही; कारण त्यांची इंद्रिये व धर्मविवेक भ्रष्ट होतात।

Verse 16

सुहृदि स्वजने बन्धौ समर्थे योऽवसीदति । धर्मार्थकाममोक्षेभ्यो वाच्या स्ते तत्र न त्वसौ ॥

जो समर्थ मित्र, स्वजन किंवा बंधू यांच्याप्रती कर्तव्यात चुकतो, तो धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचा उपदेश ऐकण्यासही अयोग्य आहे; असा उपदेश फक्त पात्रालाच सांगावा, त्याला नव्हे।

Verse 17

एतत् त्वत्सङ्गमाद् भू प ! मया कार्यं महत् कृतम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि ज्ञानभाग्भव सत्तम ॥

हे राजन्, तुमच्या संगतीने मी एक महान प्रयोजन साध्य केले. तुमचे कल्याण होवो; मी आता प्रस्थान करतो. हे नरश्रेष्ठ, तू सत्यज्ञानाचा भागीदार हो।

Verse 18

काशिराज उवाच उपकारस्त्वया साधोः अलर्कस्य कृतो महान् । ममोपकाराय कथं न करोṣi स्वमानसम् ॥

काशीचा राजा म्हणाला: तुम्ही साधुस्वभाव अलर्काला मोठा उपकार केला. मग माझ्या सहाय्यासाठी तुम्ही तसाच मन का वळवत नाही?

Verse 19

फलदायी सतां सद्भिः सङ्गमो नाफलो यतः । तस्मात् तवत्संश्रयाद् युक्ता मया प्राप्ता समुन्नतिः ॥

सज्जनांची संगत फलदायी असते; ती कधीही निष्फळ होत नाही. म्हणून तुमच्याकडे योग्य रीतीने शरण येऊन मी अभ्युदय प्राप्त केला आहे।

Verse 20

सुबाहुरुवाच धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । तत्र धर्मार्थकामास्ते सकला हीयतेऽपरः ॥

सुबाहु म्हणाला—धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे मनुष्याचे चार पुरुषार्थ मानले जातात. त्यांपैकी धर्म-अर्थ-काम क्षीण झाल्यावर उरलेला मोक्षच साध्य करावा।

Verse 21

तत्ते संक्षेपतो वक्ष्ये तदिहैकमनाः शृणु । श्रुत्वा च सम्यगालोच्य यतेथाः श्रेयसे नृप ॥

हे मी तुला थोडक्यात सांगतो; एकाग्रचित्ताने ऐक. ऐकून आणि सम्यक् मनन करून, हे राजन्, आपल्या परम श्रेयासाठी प्रयत्न कर।

Verse 22

ममेति प्रत्ययो भू प ! न कार्योऽहमिति त्वया । सम्यगालोच्य धर्मो हि धर्माभावे निराश्रयः ॥

हे राजन्, ‘माझे’ अशी भावना जोपासू नकोस, तसेच ‘मी’ असा अहंभावही नको. सम्यक् विचार कर—धर्म नसता धर्मही निराधार होतो।

Verse 23

कस्याहमिति संज्ञेयमित्यालोच्य त्वयात्मना । बाह्यान्तर्गतं आलॊच्य आलॊच्यापररात्रिषु ॥

स्वतःमध्ये विचार कर—‘हा “मी” बोध कोणाचा आहे?’ बाह्य आणि अंतः यांचे परीक्षण करून, रात्रोरात्र पुन्हा पुन्हा मनन कर।

Verse 24

अव्यक्तादिविशेषान्तम् अविकारम् अचेतनम् । व्यक्ताव्यक्तं त्वया ज्ञेयं ज्ञाता कश्चाहमित्युत ॥

अव्यक्तापासून व्यक्त विशेषांपर्यंत जे अविकारी व जड आहे—ते हे व्यक्त-अव्यक्त तू जाणून घे; मग ‘मी’ असा ज्ञाता खरोखर कोण आहे, हे तुला कळेल।

Verse 25

एतस्मिन्नेव विज्ञानॆ विज्ञान्तमखिलं त्वया । अनात्मन्यात्मविज्ञानमखे खमिति मूढता ॥

या ज्ञानानेच तू सर्व काही जाणले आहेस, हे नृपा। परंतु जे अनात्म आहे त्यात आत्मज्ञान शोधणे—जणू रिकाम्या अवकाशात आकाश शोधणे—हा निव्वळ मोहच आहे.

Verse 26

सोऽहं सर्वगतो भूप ! लोकसंव्यवहारतः । मयेदमुच्यते सर्वं त्वया पृष्टो व्रजाम्यहम् ॥

‘सोऽहम्’—मी तोच, सर्वव्यापी, हे राजन्—हे मी लोकव्यवहारात बोलतो. तू विचारलेस; आता मी निघतो.

Verse 27

एवमुक्त्वा ययौ धीमान् ! सुबाहुः काशिभूमिपम् । काशिराजोऽपि संपूज्य सोऽलर्कं स्वपुरं ययौ ॥

असे बोलून प्राज्ञ सुभाहू काशीच्या राजाकडून निघून गेला. आणि काशीचा राजा त्याचा यथाविधी सन्मान करून, तो अलर्कही आपल्या नगरास गेला.

Verse 28

अलर्कोऽपि सुतं ज्येष्ठमभिषिच्य नराधिपम् । वनं जगाम सन्त्यक्तसर्वसङ्गः स्वसिद्धये ॥

अलर्कानेही ज्येष्ठ पुत्राचा राज्याभिषेक करून, सर्व आसक्ती सोडून, स्वतःच्या साधना-सिद्धीसाठी वनात प्रस्थान केले.

Verse 29

ततः कालेन महता निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्राप्य योगर्धिमतुलां परं निर्वाणमाप्तवान् ॥

मग दीर्घ काळानंतर, द्वंद्वांपलीकडे व निरपरिग्रही होऊन, अनुपम योगसिद्धी प्राप्त करून, त्याने परम निर्वाण प्राप्त केले.

Verse 30

पश्यन् जगदिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । पाशैर्गुणमयैर्बद्धं बध्यमानञ्च नित्यशः ॥

त्याने देव, असुर व मानवांनी युक्त असे हे समस्त जगत् गुणरज्जूंच्या पाशांनी बांधलेले, आणि नित्य निरंतर पुन्हा पुन्हा बांधले जात असल्याचे पाहिले.

Verse 31

पुत्रादिभ्रातृपुत्रादि-स्वपारक्यादिभावितैः । आकृष्यमाणं करणैर्दुःखार्तं भिन्नदर्शनम् ॥

त्याने जगत् इंद्रियांकडून ओढले जात असलेले, ‘पुत्र’, ‘भाचरू’, ‘आपले’ व ‘परके’ अशा संकल्पनांनी संस्कारित, शोकाने पीडित आणि खंडित दृष्टीचे पाहिले.

Verse 32

अज्ञानपङ्कगर्भस्थमनुद्धारं महामतिः । आत्मानञ्च समुत्तीर्णं गाथामेतामगायत ॥

त्या महात्म्याने जीवांना अज्ञानरूपी चिखल-योनीत बुडालेले व न उचलले गेलेले पाहिले; आणि स्वतः पार उतरल्याचे जाणून ही गाथा गायली.

Verse 33

अहो कष्टं यदस्माभैः पूर्वं राज्यमनुष्ठितम् । इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम् ॥

‘अहो, किती खेदजनक की मी पूर्वी राजकारभार केला!’ असे म्हणत मी नंतर जाणले—योगापेक्षा श्रेष्ठ सुख नाही.

Verse 34

जड उवाच तातैनं त्वं समातिष्ठ मुक्तये योगमुत्तमम् । प्राप्स्यसे येन तद् ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि ॥

जड म्हणाला—प्रिय, मोक्षासाठी हा परम योग आचर. याने तू त्या ब्रह्माला प्राप्त करशील; ज्याला प्राप्त झाल्यावर शोक उरत नाही.

Verse 35

ततोऽहमपि यास्यामि किं यज्ञैः किं जपेन मे । कृतकृत्यस्य करणं ब्रह्मभावाय कल्पते ॥

म्हणून मीही संन्यासमार्गाने प्रस्थान करीन। यज्ञांची काय गरज, जपाची काय गरज? जो कृतकृत्य झाला आहे, त्याच्यासाठी पुढील ‘कर्म’ केवळ ब्रह्मस्वभावात प्रतिष्ठा करण्यासाठीच असते।

Verse 36

त्वत्तोऽनुज्ञामवाप्याहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्रयतिष्ये तथा मुक्तौ यथा यास्यामि निर्वृतिम् ॥

तुमची अनुमती मिळवून मी—द्वंद्वातीत व अपरिग्रही—मोक्षासाठी असा प्रयत्न करीन की निर्वाणसदृश परम शांती मला प्राप्त होईल।

Verse 37

पक्षिण ऊचुः एवमुक्त्वा स पितरं प्राप्यानुज्ञां ततश्च सः । ब्रह्मन् ! जगाम मेधावी परित्यक्तपरिग्रहः ॥

पक्षी म्हणाले—हे ब्राह्मणा! असे बोलून आणि पित्याची अनुमती मिळवून तो ज्ञानी पुरुष, परिग्रहाचा त्याग करून, निघून गेला।

Verse 38

सोऽपि तस्य पिता तद्वत् क्रमेण सुमहामतिः । वानप्रस्थं समास्थाय चतुर्थाश्रममभ्यगात् ॥

त्याचा पिता देखील तसाच क्रमाने—महाबुद्धिमान होऊन—वानप्रस्थाश्रमात प्रविष्ट झाला आणि नंतर चौथा आश्रम, म्हणजे संन्यास, प्राप्त केला।

Verse 39

तत्रात्मजं समासाद्य हित्वा बन्धं गुणादिकम् । प्राप सिद्धिं परां प्राज्ञस्तत्कालोपात्तसंमतिः ॥

तेथे पुत्राला भेटून आणि गुणांपासून आरंभ होणारे बंधन त्यागून तो ज्ञानी पुरुष—योग्य वेळी दृढ निश्चय उत्पन्न झाल्याने—परम सिद्धीला पोहोचला।

Verse 40

एतत्ते कथितं ब्रह्मन् ! यत्पृष्टा भवता वयम् । सुविस्तरं यथावच्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

हे ब्राह्मण, तू विचारलेले सर्व मी तुला पूर्णपणे व यथार्थ रीतीने सांगितले आहे. आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?