Adhyaya 58: The Kurma-Form of Narayana: Mapping Bharata through Nakshatras, Regions, and Planetary Afflictions

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ नद्यादिवर्णन नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । अष्टपञ्चाशोऽध्यायः—५८ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् कथितं सम्यक् भवता भारतं मम । सरितः पर्वता देशा ये च तत्र वसन्ति वै ॥

अशा प्रकारे श्रीमार्कण्डेयपुराणातील ‘नद्यांचे व संबंधितांचे वर्णन’ नावाचा सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला; आता अठ्ठावन्नावा अध्याय आरंभ होतो. क्रौष्टुकी म्हणाले—हे भगवन्! आपण मला भारतभूमी—तिच्या नद्या, पर्वत, जनपदे आणि तेथील निवासी यांचे योग्य वर्णन केले आहे.

Verse 2

किन्तु कूर्मस्त्वया पूर्वं भारते भगवान् हरिः । कथितस्तस्य संस्थानं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥

परंतु पूर्वी आपण भारताच्या संदर्भात कूर्म—भगवान हरि—यांचा उल्लेख केला होता. त्या कूर्माचे स्वरूप व विस्तार मी संपूर्णपणे ऐकू इच्छितो.

Verse 3

कथं स संस्थितो देवः कूर्मरूपी जनार्दनः । शुभाशुभं मनुष्याणां व्यज्यते च ततः कथम् । यथामुखं यथापादन्तस्य तद्ब्रूह्यशेषतः ॥

तो भगवान् जनार्दन कूर्मरूपाने कसा प्रतिष्ठित होऊन स्थित आहे? आणि त्यावरून मनुष्यांना शुभ व अशुभ फळे कशी सूचित होतात? त्याच्या मुखदिशेनुसार व पायांच्या विस्तारानुसार सर्व काही पूर्णपणे सांगावे।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच प्राङ्मुखो भगवान् देवः कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं द्विज ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—तो भगवान् कूर्मरूपाने पूर्वाभिमुख होऊन स्थित आहे। हे द्विज, भारतवर्षाला परिग्रह करून हा नवविध विभाग ठरविला आहे।

Verse 5

नवधा संस्थितान्यस्य नक्षत्राणि समन्ततः । विषयाश्च द्विजश्रेष्ठ ये सम्यक् तान्निबोध मे ॥

त्याच्या सर्व बाजूंनी नक्षत्रे नवप्रकारे मांडलेली आहेत। आणि हे द्विजश्रेष्ठ, जे जे विषय/प्रदेश आहेत ते माझ्याकडून यथार्थ रीतीने नीट समजून घे।

Verse 6

वेदमन्त्राः विमाण्डव्याः शाल्वनीपास्तथा शकाः । उज्जिहानास्तथा वत्स घोषसंख्यास्तथा खसाः ॥

(हे जन/प्रदेश:) वेदमंत्र, विमाण्डव्य, शाल्वनीप आणि शक; तसेच उज्जिहान; आणि हे प्रिये, घोषसंख्या व खसही।

Verse 7

मध्ये सारस्वता मत्स्याः शूरसेनाः समाथुराः । धर्मारण्याः ज्योतिषिकाः गौरग्रीवा गुडाश्मकाः ॥

मध्यभागी सारस्वत, मत्स्य, शूरसेन आणि मथुरेचे लोक आहेत। (तसेच) धर्मारण्य, ज्योतिषिक, गौरग्रीव आणि गुडाश्मकही आहेत।

Verse 8

कालकोटिसपाषण्डाः पारियात्रनिवासिनः । कापिङ्गलाः कुरुर्बाह्यस्तथैवोडुम्बरा जनाः ॥

कालकोटी व पाषंड, पारियात्र प्रदेशातील निवासी; कापिंगल; बाह्य प्रदेशातील कुरु; तसेच उडुंबर नावाचे लोक—हे (तेथे) आहेत.

Verse 9

वैदेहकाः सपाञ्चालाः संकेताḥ कङ्कमारुताः । गजाह्वयाश्च कूर्मस्य जलमध्यानिवासिनः ॥

वैदेहक पञ्चालांसह; संकेता व कंकमारुत; तसेच गजाह्वय—हे सर्व कूर्माच्या मध्यजलात निवास करतात.

Verse 10

कृत्तिका रोहिणी सौम्या एतेषां मध्यवासिनाम् । नक्षत्रत्रितयं विप्र शुभाशुभविपाकदम् ॥

हे ब्राह्मण! मध्यवासी लोकांसाठी कृत्तिका, रोहिणी व सौम्या—हे नक्षत्रत्रय शुभ-अशुभ फळांचा परिपाक घडविते.

Verse 11

वृषध्वजोऽञ्जनश्चैव जम्ब्वाख्यो मानवाचलः । शूर्पकर्णो व्याघ्रमुखः खर्मकः करवटाशनः ॥

(तेथे) वृषध्वज व अंजन; जंब्वाख्य व मानवाचल; शूर्पकर्ण, व्याघ्रमुख, खर्मक आणि करवटाशन (ही आहेत).

Verse 12

तथा चन्द्रेश्वराश्चैव खशाश्च मगधास्तथा । गिरयो मैथिलाः शुभ्रास्तथा वदनदन्तुराः ॥

तसेच चंद्रेश्वर, खस आणि मगध; पर्वतनिवासी; उज्ज्वल (गौर) मैथिल; आणि वदनदंतुर (नावाचे) लोकही सांगितले आहेत.

Verse 13

प्राग्ज्योतिषाः सलौहित्याः सामुद्राः पुरुषादकाः । पूर्णोत्कटो भद्रगौरस्तथोदयगिरिर्द्विज ॥

हे द्विजा! प्राज्योतिष, सलौहित्य, सामुद्र आणि ‘पुरुषादक’ हे जनपद आहेत; तसेच पूर्णोत्कट, भद्रगौर व उदयगिरी हेही (प्रदेश) आहेत।

Verse 14

कशायाः मेखलामुष्टास्ताम्रलिप्तैकपादपाः । वर्धमानाः कोशलाश्च मुखे कूर्मस्य संस्थिताः ॥

कशाय, मेखलामुष्ट, ताम्रलिप्त, एकपादप, वर्धमान आणि कोशल—हे सर्व विश्व-कूर्माच्या मुखप्रदेशात स्थित आहेत।

Verse 15

रौद्रः पुनर्वसुः पुष्यो नक्षत्रत्रितयं मुखे । पादे तु दक्षिणे देशाः क्रौष्टुके वदतः शृणु ॥

रौद्र, पुनर्वसु आणि पुष्य—ही नक्षत्रत्रयी मुखप्रदेशात आहे। आता ऐक, मी सांगतो तसे, क्रौष्टुक विभागात दक्षिण पादावर स्थित देश।

Verse 16

कलिङ्गवङ्गजठराः कोशलाः मूषिकास्तथा । चेदयश्चोर्ध्वकर्णाश्च मत्स्याद्या विन्ध्यवासिनः ॥

कलिंग, वंग, जठर, कोशल आणि मूषिक; तसेच चेदि, ऊर्ध्वकर्ण, मत्स्य आणि विंध्यप्रदेशात वसणारे इतर।

Verse 17

विदर्भा नारिकेलाश्च धर्मद्वीपास्तथैलिकाः । व्याघ्रग्रीवा महाग्रीवास्त्रैपुराः श्मश्रुधारिणः ॥

विदर्भ, नारिकेल, धर्मद्वीप आणि ऐलिक; व्याघ्रग्रीव, महाग्रीव आणि त्रैपुर—हे दाढी धारण करणारे लोक आहेत।

Verse 18

कैष्किन्ध्याः हैमकूटाश्च निषधाः कटकस्थलाः । दशार्णाहारिका नग्ना निषादाः काकुलालकाः ॥

कैष्किन्ध्य, हैमकूट, निषध व कटकाश्थल; तसेच दशार्ण, हारिक, नग्न, निषाद आणि काकुलालक—हे जनपद येथे सांगितले आहेत.

Verse 19

तथैव पर्णशबराः पादे वै पूर्वदक्षिणे । आश्लेषर्क्षं तथा पैत्र्यं फाल्गुण्यः प्रथदमास्तथा ॥

तसेच पूर्व-दक्षिण पादावर पर्णशबर वसतात. आश्लेषा, आर्क्ष व पैत्र्य; आणि फाल्गुनी तसेच प्रथदामा ह्याही याच क्रमाने नेमलेल्या आहेत.

Verse 20

नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । लङ्का कालाजिनाश्चैव शैलिका निकटास्तथा ॥

पूर्व-दक्षिण पादासाठी नक्षत्रांची त्रयी नेमलेली आहे असे सांगितले आहे. तेथे लंका, कालाजिन, शैलिक आणि निकट हेही (गणले जातात).

Verse 21

महेन्द्रमलयाद्रौ च दुर्दुरे च वसन्ति ये । कर्कोटकवने ये च भृगुकच्छाः सकोङ्कणाः ॥

जे महेंद्र, मलय व दुर्दुर पर्वतांवर राहतात, आणि जे कर्कोटक वनात वसतात—त्यांत भृगुकच्छ व कोकण हेही समाविष्ट आहेत.

Verse 22

सर्वाश्चैव तथाभीराः वेण्यास्तीरनिवासिनः । अवन्तयो दासपुरास्तथैवाकणिनो जनाः ॥

तसेच सर्व आभीर; आणि नदीकाठावर राहणारे वेण्या; अवंती, दासपुर तसेच ‘आकणिन’ नावाने ओळखले जाणारे लोकही (गणले जातात).

Verse 23

महाराष्ट्राः सकर्णाटाः गोनर्दाश्चित्रकूटकाः । चोलाः कोलगिराश्चैव क्रौञ्चद्वीपजटाधराः ॥

येथे महाराष्ट्रीय लोक कर्नाटकांसह, गोनर्द व चित्रकूटवासी, चोल व कोलगिरीजन, तसेच क्रौंचद्वीपातील जटाधारी लोकही परिगणिले आहेत।

Verse 24

कावेरी ऋष्यमूकस्था नासिक्याश्चैव ये जनाः । शङ्खशुक्त्यादिवैदूर्यशैलप्रान्तचराश्च ये ॥

कावेरी प्रदेशातील लोक, ऋष्यमूकात राहणारे, नाशिक्यजन, तसेच वैदूर्य पर्वतांच्या सीमांवर वसणारे (शंख-शिंपले इत्यादींसाठी प्रसिद्ध) लोकही येथे परिगणिले आहेत।

Verse 25

तथा वारिचराः कोलाः चर्मपट्टनिवासिनः । गणबाह्याः पराः कृष्णा द्वीपवास निवासिनः ॥

तसेच जलमार्गांवर फिरणारे कोल, चर्मपट्टात राहणारे, मान्य गण/समुदायाबाहेरील लोक, दूरस्थ कृष्णवर्ण जन, आणि द्वीपवस्तीतील रहिवासीही यादीत आले आहेत।

Verse 26

सूर्याद्रौ कुमुदाद्रौ च ते वसन्ति तथा जनाः । औखावनाः सपिशिकास्तथा ये कर्मनायकाः ॥

ते लोक सूर्याद्री व कुमुदाद्री येथे वसतात; तसेच औखावन, सपीशिक आणि ‘कर्मनायक’ या नावाने ओळखले जाणारे जनही येथे परिगणिले आहेत।

Verse 27

तक्षिणाः कौरुषा ये च ऋषिकास्तापसाश्रमाः । ऋषभाः सिहलाश्चैव तथा काञ्चीनिवासिनः ॥

तक्षिण व कौरुष, तपोवनातील आश्रमांत राहणारे ऋषिक, ऋषभ, सिंहल (श्रीलंका) तसेच कांचीचे रहिवासीही येथे परिगणिले आहेत।

Verse 28

तिलङ्गा कुञ्जारदरीकच्छवासाश्च ये जनाः । ताम्रपर्णो तथा कुक्षिरिति कूर्मस्य दक्षिणः ॥

तिलंग, कुंजरदरी (हत्ती-दरी) येथील कच्छप्रदेशात राहणारे लोक, तसेच ताम्रपर्णी-देश आणि ‘कुक्षी’—हे सर्व कूर्म-आकृती विभागाचा दक्षिण भाग मानला जातो।

Verse 29

फाल्गुन्यश्चोत्तरा हस्ता चित्रा चर्क्षत्रयं द्विज । कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ बाह्यपादस्तथापरम् ॥

हे द्विज! उत्तराफाल्गुनी, हस्त आणि चित्रा—ही तीन नक्षत्रे कूर्माच्या दक्षिण ‘कुक्षी’मध्ये ठेवली आहेत; आणि अन्यत्र बाह्य पाद नेमला आहे।

Verse 30

कम्बोजाः पहलवाश्चैव तथैव वहवामुखाः । तथा च सिन्धुसौवीराः सानर्ता वनितामुखाः ॥

काम्बोज, पहलव, तसेच वहवामुख; आणि सिंधु-सौवीर, आनर्त व वनितामुख—यांचीही येथे गणना केली आहे।

Verse 31

द्रावणाः मार्गिकाः शूद्रा कर्णप्राधेयवर्वराः । किराताः पारदाः पाण्ड्यास्तथा पारशवाः कलाः ॥

द्रावण, मार्गिक, शूद्र, कर्णप्राधेय आणि वरवर; किरात, पारद, पाण्ड्य, तसेच पारशव व कल—यांचीही गणना केली आहे।

Verse 32

धूर्तका हैमगिरिकाः सिन्धुकालकवैरताः । सौराष्ट्रा दरदाश्चैव द्राविडाश्च महार्णवाः ॥

धूर्तक, हैमगिरिक (हिमालयवासी), सिंधुकालक आणि वैरट; सौराष्ट्र व दारद; तसेच द्राविड व महार्णव—यांचीही गणना केली आहे।

Verse 33

एते जनपदाः पादे स्थिताः वै दक्षिणेऽपरे । स्वात्यो विशाखा मैत्रञ्च नक्षत्रत्रयमेव च ॥

हे जनपद कूर्म-रचनेच्या दक्षिणेकडील बाह्य पादावर स्थित आहेत. त्याच प्रदेशात स्वाती, विशाखा आणि मैत्र (अनुराधा) अशी चंद्र-नक्षत्रांची त्रयीही आहे.

Verse 34

मणिमेघः क्षुराद्रिश्च खञ्जनोऽस्तगिरिस्तथा । अपरान्तिका हैहयाश्च शान्तिका विप्रशस्तकाः ॥

मणिमेघ, क्षुराद्रि, खञ्जन आणि अस्तगिरि; तसेच अपरान्तिक, हैहय, शान्तिक आणि विप्रशस्तक—हे त्या दिशाभागातील जन व प्रदेश म्हणून सांगितले आहेत.

Verse 35

कौङ्कणाः पञ्चनदका वामना ह्यवरास्तथा । तारक्षुरा ह्यङ्गतकाḥ कर्कराः शाल्मवेश्मकाः ॥

कौङ्कण, पञ्चनदक, वामन तसेच अवर; आणि तारक्षुर, अङ्गतक, कर्कर, शाल्मवेश्मक—हेही तेथे परिगणित आहेत.

Verse 36

गुरुस्विराः फल्गुणका वेणुमत्याञ्च ये जनाः । तथा फल्गुलुका घोरा गुरूहाश्च कलास्तथा ॥

गुरुस्विर, फल्गुणक आणि वेणुमतीचे लोक; तसेच फल्गुलुक, घोर, गुरुह आणि कल—हेही निर्देशिले आहेत.

Verse 37

एकेक्षणा वाजिकेशा दीर्घग्रीवाः सचूलिकाः । अश्वकेशास्तथा पुच्छे जनाḥ कूर्मस्य संस्थिताः ॥

एकेक्षण, वाजिकेश, दीर्घग्रीव, सचूलिक आणि अश्वकेश—हे जन कूर्म (विश्व-कासव) यांच्या पुच्छभागी स्थित आहेत असे म्हटले जाते.

Verse 38

ऐन्द्रं मूलं तथाषाढा नक्षत्रत्रयमेव च । माण्डव्याश्चण्डखाराश्च अश्वकालानतास्तथा ॥

तसेच चंद्र-नक्षत्रांची त्रयी—ऐंद्र, मूल आणि आषाढा. तसेच माण्डव्य, चण्डखार आणि अश्वकालानत (जनपद/प्रदेश) यांचाही उल्लेख आहे.

Verse 39

कुन्यतालडहाश्चैव स्त्रीबाह्या बालिक्रास्तथा । नृसिंहा वेणुमत्याञ्च बलावस्थास्तथापरे ॥

कुन्यतालढह, स्त्रीबाह्य, बालिक्र; नृसिंह; वेणुमतीचे लोक; तसेच बलावस्थ आणि इतरही (यादीत) गणले आहेत.

Verse 40

धर्मबद्धास्तथालूका उरुकर्मस्थिताः जनाः । वामपादे जनाः पार्श्वे स्थिताः कूर्मस्य भागुरे ॥

धर्मबद्ध, आलूक आणि उरुकर्मात प्रतिष्ठित लोक—हे जन कूर्माच्या पार्श्वभागी, डाव्या पायावर, भागुर-भागात स्थित आहेत.

Verse 41

आषाढश्रवणे चैव धनिष्ठा यत्र संस्थिता । कैलासो हिमवांश्चैव धनुष्मान् वसुमांस्तथा ॥

जिथे आषाढा, श्रवण आणि धनिष्ठा नक्षत्रे स्थित आहेत, तिथे कैलास, हिमवान, धनुष्मान आणि वसुमान (पर्वत/प्रदेश)ही आहेत.

Verse 42

क्रौञ्चाः कुरुवकाः चैव क्षुद्रवीणाश्च ये जनाः । रसालयाः सकैकेयाः भोगप्रस्थाः सयामुनाः ॥

क्रौञ्च, कुरुवक आणि क्षुद्रवीण—हे लोक; रसालय कैकेयांसह; तसेच भोगप्रस्थ यामुनांसह (येथे) परिगणित आहेत.

Verse 43

अन्तर्द्वोपास्त्रिगर्ताश्च अग्नीjyāḥ सार्दनाः जनाः । तथैवाश्वमुखाः प्राप्ताश्चिविडाः केशधारिणः ॥

अंतर्द्वीप, त्रिगर्त, अग्नीज्य व सार्दन; तसेच अश्वमुख, चिविड आणि केशधारी (जटाधारी) यांचाही उल्लेख आहे.

Verse 44

दासेरका वाटधानाः शवधानास्तथैव च । पुष्कलाधमकैरातास्तथा तक्षशिलाश्रयाः ॥

दासेरक, वाटधान व शावधान; तसेच पुष्कल, अधम-किरात आणि तक्षशिलेत/तक्षशिलाभोवती राहणारेही सांगितले आहेत.

Verse 45

अम्बाला मालवा मद्रा वेणुकाः सवदन्तिकाः । पिङ्गला मानकलहा हूणाः कोहलकाश्च तथा ॥

अंबाल, मालव, मद्र, वेणुक व सवदंतिक; तसेच पिंगल, मानकलह, हूण आणि कोहलकही नमूद आहेत.

Verse 46

माण्डव्या भूतियुवकाः शातका हेमतारकाः । यशोमत्याः सगान्धाराः खरसागरराशयः ॥

मांडव्य, भूतियुवक, शाटक व हेमतारक; तसेच गांधारांसह यशोमत्य आणि खर-सागर-राशय यांचाही उल्लेख आहे.

Verse 47

यौधेया दासमेयाश्च राजन्याः श्यामकास्तथा । क्षेमधूर्ताश्च कूर्मस्य वामकुक्षिमुपाश्रिताः ॥

यौधेय, दासमेय, राजन्य व श्यामक; तसेच कूर्माच्या वाम-कुक्षीत वसणारे क्षेमधूर्तही वर्णिले आहेत.

Verse 48

वारुणञ्चात्र नक्षत्रं तत्र प्रौष्ठपदाद्वयम् । येन किन्नरराज्यञ्च पशुपालं सकीचकम् ॥

येथे वरुण-संबंधी नक्षत्र आहे आणि तेथे प्रोष्टपदा-युग्मही आहे; यांद्वारे किन्नरांचा लोक तसेच कीचकांसह गोपाळांचा देश सूचित होतो।

Verse 49

काश्मीरकं तथा राष्ट्रमभिसारजनस्तथा । दवदास्त्वङ्गनाश्चैव कुलटा वनराष्ट्रकाः ॥

काश्मीर तसेच राष्ट्रदेश; तसेच अभिसारचे लोक; दवदास, अङ्गना, कुलट आणि वनराष्ट्रक।

Verse 50

सैरिष्ठा ब्रह्मपुरकास्तथैव वनवाह्यकाः । किरातकौशिका नन्दा जनाः पह्णवलोलनाः ॥

सैरिष्ठ, ब्रह्मपुरक तसेच वनवाह्यक; किरात-कौशिक, नन्द आणि पह्णवलोलन नावाचे लोक।

Verse 51

दार्वादा मरकाश्चैव कुरटाश्चान्नदारकाः । एकपादा खशा घोषाः स्वर्गभौमानवद्यकाः ॥

दार्वाद, मरक, कुरट आणि अन्नदारक; एकपाद, खश, घोष तसेच स्वर्गभौम व अनवद्यकही।

Verse 52

तथा सयवना हिङ्गाश्चीरप्रावरणाश्च ये । त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्वाश्च द्विजोत्तम ॥

तसेच सयवन व हिङ्ग, आणि वल्कल (साल) धारण करणारे; त्रिनेत्र लोक, पौरव व गंधर्वही—हे द्विजोत्तम।

Verse 53

पूर्वोत्तरन्तु कूर्मस्य पदामेते समाश्रिताः । रेवत्यश्चाश्विदैवत्यं याम्यञ्चर्क्षमिति त्रयम् ॥

हे तीन नक्षत्र—रेवती, अश्विनिदेवता असलेली अश्विनी, आणि याम्य म्हणजे भरणी—विश्वकूर्माच्या पूर्व व उत्तर पादांत स्थित आहेत असे सांगितले आहे।

Verse 54

तत्र पादे समाख्यातं पाकाय मुनिसत्तम । देशेष्वेतेषु चैतानि नक्षत्राण्यपि वै द्विज ॥

हे मुनीश्रेष्ठ! त्या पादात ‘पाक’ (फलनिर्णय/पूर्वसूचना) यासाठी हे विवेचन केले आहे। आणि हे द्विज! या प्रदेशांत खरोखर हीच नक्षत्रे कार्यकारी मानावीत।

Verse 55

एतत्पीडा अमी देशाः पीड्यन्ते ये क्रमोदिताः । यान्ति चाभ्युदयं विप्र ग्रहैः सम्यगवस्थितैः ॥

अशा प्रकारच्या पीडांनी क्रमाने सांगितलेले हे प्रदेश पीडित होतात; आणि हे ब्राह्मण! ग्रहांची योग्य स्थिती असल्यास ते समृद्धीही प्राप्त करतात।

Verse 56

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्भावितो भयम् । तद्देशस्य मुनिश्रेष्ठ तदुत्कर्षे शुभागमः ॥

ज्या नक्षत्राचा जो ग्रह स्वामी आहे—तो ग्रह प्रतिकूल झाला तर त्या प्रदेशाला भय उत्पन्न होते, हे मुनीश्रेष्ठ; आणि तो उन्नत/बलवान असेल तर शुभ फल देतो।

Verse 57

प्रत्येकं देशसामान्यं नक्षत्रग्रहसम्भवम् । भयं लोकस्य भवति शोभनं वा द्विजोत्तम ॥

प्रत्येक प्रदेशासाठी नक्षत्रे व ग्रह यांपासून उत्पन्न होणारे एक सामान्य निमित्त असते; ते लोकांसाठी कधी भय तर कधी शुभ ठरते, हे द्विजश्रेष्ठ।

Verse 58

स्वर्क्षैरशोभनैरजन्तोः सामान्यं इति भीतिदम् । ग्रहैर्भवति पीडोत्थमल्पायासमशोभनम् ॥

स्वतःच्या अशुभ नक्षत्रांमुळे मनुष्यास सामान्य भय उत्पन्न होते; परंतु ग्रहांमुळे अल्प प्रयत्नातच अनिवार्यप्राय क्लेशजन्य अशुभ फल उद्भवते।

Verse 59

तथैव शोभनः पाकः दुःस्थितैश्च तथा ग्रहैः । अल्पोपकाराय नृणां देशज्ञैश्चात्मनो बुधैः ॥

तसेच ग्रह दुष्टस्थानी असता लोकांसाठी शुभ ‘पाक’ (पूर्वसंकेत) सुद्धा अल्प फलदायी ठरतो—प्रदेश जाणणारे व स्वविवेकी ज्ञानी हे जाणतात।

Verse 60

द्रव्ये गोष्ठेऽथ भृत्येषु सुहृत्सु तनयेषु वा । भार्यायाञ्च गृहे दुष्ठे भयं पुण्यवतां नृणाम् ॥

जेव्हा एखाद्याच्या भावात/गृहात ग्रह दुष्ट स्थितीत असतो, तेव्हा धन, पशुधन/वाडे, सेवक, मित्र, पुत्र तसेच पत्नी यांविषयी पुण्यवानांनाही भय उत्पन्न होते।

Verse 61

आत्मन्यथाल्पपुण्यानां सर्वत्रैवातिपापिनाम् । नैकत्रापि ह्यपापानां भयमस्ति कदाचन ॥

अशा रीतीने अल्प पुण्यवान व महापापी यांना सर्वत्र, अगदी स्वतःबद्दलही भय उत्पन्न होते; परंतु निष्पापांना कधीही भय नसते, एका ठिकाणीही नाही।

Verse 62

दिग्देशजनसामान्यं नृपसामान्यमात्मजम् । नक्षत्रग्रहसामान्यं नरो भुङ्क्ते शुभाशुभम् ॥

मनुष्य दिशां-प्रदेशां व जनसमूहांशी संबंधित सामान्य प्रभावांनी; राजाशी संबंधित प्रभावांनी; संततीमुळे; तसेच नक्षत्र व ग्रहांच्या सामान्य प्रभावांनी शुभ-अशुभ फल अनुभवतो।

Verse 63

परस्पराभिरक्षा च ग्रहादौस्थ्येन जायते । एतेभ्य एव विप्रेन्द्र ! शुभहानिस्तथाशुभैः ॥

ग्रहादी प्रतिकूल अवस्थेत असता लोकांमध्ये परस्पर संरक्षणाची प्रवृत्ती उत्पन्न होते. त्याच योगांपासून, हे द्विजश्रेष्ठा, शुभाचा नाश आणि अशुभ प्रभावांमुळे पीडाही होते.

Verse 64

यदेतत्कूर्मसंस्थानं नक्षत्रेषु मयोदितम् । एतत्तु देशसामान्यमशुभं शुभमेव च ॥

नक्षत्रांमध्ये मी वर्णन केलेला ‘कूर्माकार’ (कासवासारखा) संनिवेश हा प्रदेशाचा सामान्य लक्षण आहे; तो अशुभ आणि शुभ—दोन्हींचा सूचक ठरू शकतो.

Verse 65

तस्माद्विज्ञाय देशर्क्षं ग्रहपीडां तथात्मनः । कुर्वोत शान्तिं मेधावी लोकवादांश्च सत्तम ॥

म्हणून प्रदेशाचे नक्षत्रलक्षण आणि स्वतःची ग्रहपीडा निश्चित करून, विद्वानाने शांतिकर्म करावे; तसेच, हे नरश्रेष्ठा, लोकवाद (जनश्रुतीरूप संकेत) यांकडेही लक्ष द्यावे.

Verse 66

आकाशाद्देवतानाञ्च दैत्यादीनाञ्च दौर्‍हृदाः । पृथ्व्यां पतन्ति ते लोके लोकवादाः इति श्रुताः ॥

देव आणि दैत्यादींच्या वैमनस्य/अशांततेमुळे आकाशातून ही लक्षणे पृथ्वीवर पडतात; आणि जगात त्यांना ‘लोकवाद’ असे म्हणतात.

Verse 67

तां तथैव बुधः कुर्यात् लोकवादान्न हापयेत् । तेषान्तत्करणान्नॄणां युक्तो दुष्टागमक्षयः ॥

तसेच विद्वानाने यथायोग्य वागावे आणि लोकवादांची अवहेलना करू नये. जे लोक त्यानुसार वागतात, त्यांच्यासाठी येऊ घातलेल्या दुःखाचा यथोचित नाश/शमन होते.

Verse 68

शुभोदयम् प्रहाणिं च पापानां द्विजसत्तम । प्रज्ञाहानिं प्रकुर्व्युस्‍ते द्रव्यादीनाञ्च कुर्वते ॥

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, पापप्रभाव शुभोदय व समृद्धीचा नाश करतात; ते बुद्धीचा क्षय करतात आणि धनादीचीही हानी घडवितात।

Verse 69

तस्माच्छान्तिपरः प्राज्ञो लोकवादरतस्तथा । लोकवादांश्च शान्तींश्च ग्रहपीडासु कारयेत् ॥

म्हणून ज्ञानी पुरुषाने शांतिकर्मांत भक्ती ठेवावी आणि लोकवादांबाबतही सावध राहावे; ग्रहपीडेच्या वेळी लोकवाद व शांती—दोन्ही करवावीत।

Verse 70

अद्रोहानुपवासांश्च शस्तं चैत्यादिवन्दनम् । जपं होमं तथा दानं स्नानं क्रोधादिवर्जनम् ॥

अहिंसा व उपवास; देवालयादींचे यथाविधी पूजन; जप, होम, दान, स्नान आणि क्रोधादी दोषांचा त्याग—(हे उपाय सांगितले आहेत)।

Verse 71

अद्रोहः सर्वभूतेषु मैत्रीं कुर्याच्च पण्डितः । वर्जयेदसतीं वाचमतिवादांस्तथैव च ॥

विद्वानाने सर्व प्राण्यांप्रती अहिंसक राहून मैत्रीभाव वाढवावा; असत्य/अशुद्ध वाणी टाळावी आणि अतिबोलणेही वर्ज्य करावे।

Verse 72

ग्रहपूजां च कुर्वोत सर्वपीडासु मानवः । एवं शाम्यन्त्यशेषाणि घोराणि द्विजसत्तम ॥

आणि सर्व प्रकारच्या पीडांमध्ये ग्रहांचे पूजन करावे. अशा प्रकारे, हे द्विजश्रेष्ठ, सर्व भयानक संकटे शांत होतात।

Verse 73

प्रयतानां मनुष्याणां ग्रहर्क्षोत्थान्यशेषतः । एष कूर्मो मया ख्यातो भारते भगवान् विभुः ॥

परिश्रमी व साधक जनांसाठी मी ग्रह व नक्षत्रांपासून उत्पन्न होणाऱ्या फलांचे पूर्ण विवेचन केले आहे। अशा प्रकारे भारतात त्या महाबलवान कूर्मरूप प्रभूचे मी वर्णन केले।

Verse 74

नारायणो ह्यचिन्त्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । तत्र देवाः स्थिताः सर्वे प्रतिनक्षत्रसंश्रयाः ॥

अचिंत्यस्वभाव नारायण हेच सर्वांचे अधिष्ठान आहेत; ज्यामध्ये सर्व काही प्रतिष्ठित आहे। तेथे सर्व देव निवास करतात आणि आपापल्या नक्षत्रानुसार आधार घेतात।

Verse 75

तथा मध्ये हुतवहः पृथ्वी सोमश्च वै द्विज । मेषादयस्त्रयो मध्ये मुखे द्वौ मिथुनादिकौ ॥

हे द्विज! मध्यभागी अग्नी, पृथ्वी आणि सोम आहेत. मध्यात मेषापासून सुरू होणाऱ्या तीन राशी आहेत; आणि मुखभागी मिथुनापासून सुरू होणाऱ्या दोन राशी स्थित आहेत.

Verse 76

प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ । सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशैत्रयं स्थितम् ॥

अग्र-दक्षिण पायावर कर्क आणि सिंह आहेत. आणि उदरभागात सिंह, कन्या व तुला—या तीन राशी एकत्र स्थित आहेत.

Verse 77

तुलाथ वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे । पृष्ठे च वृश्चिकेनैव सह धन्वी व्यवस्थितः ॥

दक्षिण-पश्चिम पायावर तुला आणि वृश्चिक आहेत. आणि पृष्ठभागावर वृश्चिकासह धनुही स्थित आहे.

Verse 78

वायव्ये चास्य वै पादे धनुर्ग्राहादिकं त्रयम् । कुम्भमीनौ तथैवास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ ॥

त्या (कूर्माच्या) वायव्य पायावर धनु-आदि त्रय—धनु, मकर आणि कुंभ—स्थित आहेत. तसेच त्याच्या उत्तर उदरभागी कुंभ व मीन स्थित आहेत.

Verse 79

मीनमेषौ द्विजश्रेष्ठ ! पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ । कूर्मे देशास्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै द्विज ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! मीन व मेष ईशान्य पायावर स्थित आहेत. अशा प्रकारे (विश्व) कूर्मावर प्रदेशही आणि नक्षत्रेही—हे द्विज—या प्रदेशांमध्ये विभागून विन्यस्त आहेत.

Verse 80

राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहराशिष्ववस्थिताः । तस्माद् ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् ॥

राशी नक्षत्रांमध्येही स्थित आहेत आणि ग्रह राशींमध्ये प्रतिष्ठित आहेत. म्हणून ग्रह व नक्षत्र पीडित झाल्यास, त्यानुसार संबंधित प्रदेशाची पीडा तपासावी.

Verse 81

तत्र स्त्रात्वा प्रकुर्वोत दानहोमादिकं विधिम् । स एष वैष्णवः पादो ब्रह्मा मध्ये ग्रहस्य यः । नारायणाख्योऽचिन्त्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः ॥

तेथे स्नानादि (शुद्धिकर्म) करून विधिपूर्वक दान, होम इत्यादी कर्म करावे. हा वैष्णव पाद आहे. आणि ग्रह-मंडलाच्या मध्यभागी स्थित जे ब्रह्म-तत्त्व आहे, तो अचिंत्यस्वभाव, जगत्कारण प्रभु ‘नारायण’ म्हणून ओळखला जातो.