Adhyaya 285

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगो नाम चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः कल्पसागरः धन्वन्तरिर् उवाच कल्पाम्मृत्युञ्चयान्वक्ष्ये ह्य् आयुर्दान्रोगसर्दनान् त्रिशती रोगहा सेव्या मध्वाज्यत्रिफलामृता

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘मृतसञ्जीवनीकर-सिद्धयोग’ नावाचा २८४वा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘कल्पसागर’ नावाचा २८५वा अध्याय आरंभ होतो. धन्वंतरी म्हणाले—मी मृत्युंजय कल्प सांगतो, जे आयुष्य देणारे व रोग नष्ट करणारे आहेत. ‘त्रिशती’ रोगहर आहे; मधु, तूप व त्रिफळा यांने अमृततुल्य करून ती सेवन करावी.

Verse 2

पलं पलार्धं कर्षं वा त्रिफलां सकलां तथा बिल्वतैलस्य नस्यञ्च मासं पञ्चशती कविः

त्रिफळा पूर्ण प्रमाणात घ्यावी; मात्रा एक पल, अर्ध पल किंवा एक कर्ष. तसेच बिल्वतैलाचे नस्य एक महिना चालू ठेवावे; असे पाचशे श्लोकांत विद्वानांनी सांगितले आहे.

Verse 3

रोगापमृत्युबलिजित् तिलं भल्लातकं तथा पञ्चाङ्गं वाकूचीचूणं षण्मासं खदिरोदकैः

तीळ, भल्लातक तसेच पञ्चाङ्ग-योग आणि वाकूचीचे चूर्ण—खदिराच्या काढा/पाण्यासह सहा महिने सेवन करावे; हे रोग, अकाली मृत्यू व बलक्षय जिंकते असे म्हटले आहे.

Verse 4

क्वाथैः कुष्ठञ्जयेत् सेव्यं चूर्णं नीलकुरुण्टजम् क्षिरेण मधुना वापि शतायुः खण्डदुग्धभुक्

काढ्यांनी कुष्ठ/त्वचारोग जिंकावा. सेव्य (खस) व नीलकुरुण्टज यांचे चूर्ण दूध किंवा मधासह घेतल्यास शतायुष्य प्राप्त होते; विशेषतः खांडमिश्रित दूध सेवन करणाऱ्यास.

Verse 5

मध्वाज्यशुण्ठीं संसेव्य पलं प्रातः समृद्युजित् बलीपलितजिज्जीवेन्माण्डकीचूर्णदुग्धपाः

सकाळी मध व तूप मिसळलेली सुंठ एक पल नित्य सेवन करावी; समृद्धियुक्त पुरुष सुरकुत्या व पांढरे केस जिंकून दीर्घायुषी होतो. तसेच माण्डकीचूर्ण मिसळलेले दूध प्यावे.

Verse 6

उच्चटामधुना कर्षं पयःपा मृत्युजिन्नरः मध्वाज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित्

उच्चटा एक कर्ष मधासह दूधात पिणारा पुरुष मृत्युविजयी होतो. तसेच निर्गुण्डी मध-तूपासह किंवा दूधासह सेवन केल्यास रोग व मृत्यू जिंकले जातात.

Verse 7

तैलमिति ञ पलाशतैलं कर्षैकं षण्मासं मधुना पिवेत् दुग्धभोजी पञ्चशती सहस्रायुर्भवेन्नरः

हे ‘तैल’ असे जाणून पलाशतैल एक कर्ष प्रमाणात मधासह सहा महिने प्यावे। दुग्धाहार करून मनुष्य पाचशे वर्षांचे तेज-बल प्राप्त करतो व सहस्रायू होतो.

Verse 8

ज्योतिष्मतीपत्ररसं पयसा त्रिफलां पिवेत् मधुनाज्यन्ततस्तद्वत् शतावर्या रजः पलं

ज्योतिष्मतीच्या पानांचा रस दुधासह प्यावा आणि त्रिफलाही पेय म्हणून घ्यावी. नंतर मध व तूप मिसळून शतावरीचे चूर्ण एक पल प्रमाणात तसेच सेवन करावे.

Verse 9

क्षौद्राज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित् पञ्चाङ्गं निम्बचूर्णस्य खदिरक्वाथभावितं

निर्गुण्डी मधु-तुपासह किंवा दुधासह घेतल्यास ती रोग व (अकाली) मृत्यू जिंकणारी ठरते. तसेच, निम्बपंचांग निम्बचूर्णयुक्त करून खदिरक्वाथात भावित केल्यास ते महौषध होते.

Verse 10

कर्षं भृङ्गरसेनापि रोगजिच्चामरो भवेत् रुदन्तिकाज्यमधुभुक् दुग्धभोजी च मृत्युजित्

भृंगरसासह एक कर्ष प्रमाण घेतल्यानेही मनुष्य रोग जिंकून अजरासारखा होतो. रुदन्तिका तूप व मधासह खाऊन आणि दुग्धाहार करून तो मृत्यू जिंकतो (दीर्घायू होतो).

Verse 11

कर्षचूर्णं हरीतक्या भावितं भृङ्गराड्रसैः घृतेन मधुना सेव्य त्रिशतायुश् च रोगजित्

हरीतकीचे चूर्ण एक कर्ष प्रमाण घेऊन भृंगराजरसाने भावित करावे; नंतर तूप व मधासह सेवन करावे. यामुळे तीनशे वर्षांचे आयुष्य मिळते आणि रोग जिंकले जातात.

Verse 12

वाराहिका भृङ्गरसं लोहचूर्णं शतावरी साज्यं कर्षं पञ्चशती कर्तचूर्णं शतावरी

वाराहिका, भृंगराजाचा रस, लोखंडाची भुकटी व शतावरी—तुपासह—एक कर्ष प्रमाणात सेवन करावी. तसेच पंचशती व कर्त-चूर्णही शतावरीसह विहित आहे.

Verse 13

भावितं भृङ्गराजेन मध्वाज्यन्त्रिशती भवेत् ताम्रं मृतं सृततुल्यं गन्धकञ्च कुमारिका

भृंगराजाने वारंवार भावित केल्यास ते मधु-तुपयुक्त त्रिशती प्रमाणाचे योग बनते. तांबे ‘मृत’ होऊन सृत (शोधित/गलित) तुल्य होते; तसेच गंधकही कुमारिका (घृतकुमारी) सहित विहित आहे.

Verse 14

रसैर् विमृज्य द्वे गुञ्जे साज्यं पञ्चशताब्दवान् अश्वगन्धा पलं तैलं साज्यं खण्डं शताब्दवान्

रसांनी मर्दन करून दोन गुंजा प्रमाण, तुपासह, ‘पाचशे वर्ष’ आयुवर्धक योग म्हणतात. तसेच अश्वगंधा एक पल—तेल, तूप व खंड (साखर) सहित—‘शंभर वर्ष’ आयुयोग आहे.

Verse 15

पलम्पुनर् नवाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवम् अशोकचूर्णस्य पलं मध्वाज्यं पयसार्तिनुत्

पुन्हा पुनर्नवा ताजे चूर्ण एक पल, मधु-तूप व दूधासह प्यावे. तसेच अशोकचूर्ण एक पलही मधु-तुपासह दूधात घेतल्यास वेदना/व्याधी शमते.

Verse 16

तिलस्य तैलं समधु नस्यात् कृष्णकचः शती कर्षमक्षं समध्वाज्यं शतायुः पयसा पिवन्

तीळतेल मधुसह नस्य म्हणून द्यावे; याने केस काळे राहतात व शंभर वर्षे आयुष्य होते. तसेच अक्ष (विभीतक) एक कर्ष मधु-तुपासह दूधाबरोबर प्यायल्यास शतायू होतो.

Verse 17

रोगनुच्चामरो भवेदिति ञ साज्यं सर्वमिति ख ताम्रामृतमिति ख सुरतुस्यमिति ज , ञ च अभयं सगुडञ्चग्ध्वा घृतेन मधुरादिभिः दुग्धान्नभुक् कृष्णकेशो ऽरोगी पञ्चशताब्दवान्

गूळासह अभया (हरितकी) खाऊन, नंतर तूप व मधुर द्रव्यांसह सेवन करावे आणि दूध-भाताचा आहार ठेवावा; तो रोगरहित, काळ्या केसांचा होऊन पाचशे वर्षे जगतो.

Verse 18

पलङ्कुष्माण्डिकाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् मासं दुग्धान्नभोजी च सहस्रायुर्विरोगवान्

पल व कुष्माण्डिका यांचे चूर्ण मध, तूप व दूध यांसह मिसळून एक महिना पित राहावे आणि दूध-भाताचा आहार करावा; तो रोगरहित होऊन हजार वर्षांचे आयुष्य प्राप्त करतो.

Verse 19

शालूकचूर्णं भृङ्गाज्यं समध्वाज्यं शताब्दकृत् कटुतुम्बीतैलनस्यं कर्षं शतद्वयाब्दवान्

शालूकाचे चूर्ण; तसेच भृंगराज-सिद्ध तूप मध व तूपासह घेतल्यास शंभर वर्षांचे आयुष्य होते. कटुतुंबीच्या तेलाचे नस्य एक कर्ष प्रमाणात केल्यास दोनशे वर्षांचे आयुष्य सांगितले आहे.

Verse 20

त्रिफला पिप्पली शुण्ठी सेविता त्रिशताब्दकृत् शतावर्याः पूर्वयोगः सहस्रायुर्बलातिकृत्

त्रिफळा, पिप्पली व शुण्ठी यांचे नियमित सेवन तीनशे वर्ष (आयुष्य-फल) देणारे सांगितले आहे. शतावरीचा पूर्वोक्त योग हजार वर्षांचे आयुष्य व अतिशय बल देणारा आहे.

Verse 21

चित्रकेन तथा पुर्वस् तथा शुण्ठीविडङ्गतः लोहेन भृङ्गराजेन बलया निम्बपञ्चकैः

तसेच चित्रक व पूर्व (पूर्वोक्त द्रव्य) यांसह, आणि शुण्ठी व विडंग यांच्या संयोगाने; लोखंड (लौह-प्रयोग) सह, भृंगराज, बला व कडुनिंबाच्या पंचांगासह (हा योग करावा).

Verse 22

खदिरेण च निर्गुण्ड्या कण्टकार्याथ वासकात् वर्षाभुवा तद्रसैर् वा भावितो वटिकाकृतः

खदिर, निर्गुण्डी, कण्टकारी व वासक यांपासून—किंवा वर्षाभू इत्यादींच्या रसांनी भावित करून—ते वटिका (गोळ्या) करून सिद्ध करावे।

Verse 23

चूर्णङ्घृतैर् वा मधुना गुडाद्यैर् वारिणा तथा ॐ ह्रूं स इतिमन्त्रेण मन्त्रतो योगराजकः

‘योगराजक’ हा योग चूर्णासह, किंवा तुपासह, किंवा मधासह, किंवा गूळ इत्यादींसह, अथवा पाण्यासह सेवन करावा; आणि ‘ॐ ह्रूं स’ या मंत्राने मंत्रित करून द्यावा।

Verse 24

मृतसञ्जीवनीकल्पो रोगमृत्युञ्जयो भवेत् सुरासुरैश् च मुनिभिः सेविताः कल्पसागराः गजायुर्वेदं प्रोवाच पालकाप्ये ऽङ्गराजकं

‘मृतसञ्जीवनी’ हा कल्प मृत्यूपासून संजीवन देणारा व रोग-मृत्यूचा जय करणारा ठरतो. ‘कल्पसागर’—औषध-प्रक्रियांचे महासागर—देव, असुर व मुनि यांद्वारे सेविले जातात. या परंपरेत पालकाप्याने अङ्गराजाला गज-आयुर्वेद सांगितला।