Adhyaya 286

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे कल्पसागरो नाम पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजचिकित्सा पालकाप्य उवाच गजलक्ष्म चिकित्साञ्च लोमपाद यदामि ते दीर्घहस्ता महोच्छ्वासाः प्रसस्तास्ते महिष्णवः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘कल्पसागर’ नावाचा २८५वा अध्याय समाप्त झाला. आता २८६वा अध्याय ‘गजचिकित्सा’ आरंभ होतो. पालकाप्य म्हणाले—हे लोमपाद! मी तुला हत्तींच्या लक्षण-रोगांची चिकित्सा सांगतो. दीर्घहस्त व गाढ श्वास असलेले श्रेष्ठ हत्ती प्रशंसनीय मानले जातात।

Verse 2

विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश् च ये दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं

ज्या हत्तींचे अठ्ठावीस नख (पायांचे नख) असतात, जे शीतकाळात मदात येतात, ज्यांचा उजवा दंत उन्नत असतो, आणि ज्यांचा नाद मेघासारखा गभीर असतो—ते शुभ/श्रेष्ठ मानले जातात।

Verse 3

कर्णौर् च विपूलौ येषां सूक्ष्मविन्द्वन्वितत्वचौ ते धार्या न तथा धार्या वामना ये च सङ्कुशाः

ज्यांचे कान विशाल आहेत व ज्यांच्या त्वचेवर सूक्ष्म बिंदूंची चिन्हे आहेत ते ग्राह्य; परंतु जे बुटके आहेत किंवा ज्यांचे कान अंकुशासारखे वाकडे आहेत ते तसे ग्राह्य नाहीत।

Verse 4

हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो च मूढा मतङ्गजाः वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः

हस्तिणी, पार्श्वगर्भिणी आणि मूढ मतंगज—यांचा वर्ण, स्वभाव, बल, रूप, कांती, देहसंहनन व वेग यांची परीक्षा करावी।

Verse 5

सप्तस्थितो गजश्चेदृक् सङ्ग्रामेरीञ्जयेत्स च कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च

अशा रीतीने गज सप्तस्थितीत ठेवला असता तो संग्रामात विजय मिळवून देतो; आणि कुञ्जर (युद्धहत्ती) हे शिविर व सैन्य—दोन्हींची परम शोभा आहेत।

Verse 6

आयत्तं कुञ्जरैश् चैव विजयं पृथिवीक्षितां पाकलेषु च सर्वेषु कर्तव्यमनुवासनं

पृथ्वीवरील राजांवरचा विजय खरोखर कुञ्जरांवरच अवलंबून आहे; आणि सर्व छावण्यांत व तळांमध्ये शिस्त व नियमपालन करणे आवश्यक आहे।

Verse 7

घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं स्कन्धेषु च क्रिया कर्या तथा पालकवन्नृपाः

घृत व तेलाने संस्कारित, वाऱ्यापासून मुक्त असे स्थान तयार करावे; आणि खांद्यांवर उपचार-क्रिया तदनुसार करावी—हे नृपांनो—बालकास जसे जपतो तसे सावधपणे।

Verse 8

गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते

पांडुरोगात गोमूत्र देणे विहित आहे; तसेच दोन रजनी (हळदीचे प्रकार) युक्त घृतही। हे द्विज, आनाह (उदरवायू-अवरोध) मध्ये तेलाने निषेक/सिंचन-चिकित्सा त्यास प्रशस्त आहे।

Verse 9

लवणैः पञ्चभिर्मश्रा प्रतिपानाय वारुणी धन्वन्तरिरुवाचेति ञ मर्दना इति ञ विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान्

पाच लवणांनी मिश्रित वारुणी प्रतिपान/अनुपान म्हणून द्यावी—असे धन्वंतरी म्हणाले. ‘मर्दना’ नावाचा योग विडंग, त्रिफळा, व्योष व सैन्धव यांपासून कवल (मुखगोल) करून तयार करावा।

Verse 10

मूर्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् अग्यङ्गः शिरसः शूले नस्यञ्चैव प्रशस्यते

मूर्छेत नाग (शिसे) भक्षण द्यावे आणि क्षौद्रतोय (मधुजल) पाजावे. शिरःशूळात शिरोऽभ्यंग व नस्य—दोन्ही प्रशस्त आहेत।

Verse 11

नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते

पादरोगांत प्रथम नाग (शिसे) युक्त स्नेह-पुटक (तेलयुक्त लेप/पोटली) लावावा. नंतर कल्क व कषाय यांद्वारे शोधन (शुद्धी-चिकित्सा) करावी.

Verse 12

शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः रसैः सम्भोजयेन्नगं वेपथुर्यस्य जायते

ज्याला वेपथु (कंप) होतो, त्यास शिखी व तित्तिरी यांच्या रसांत पिप्पली व मिरी मिसळून, त्यासह नाग (शिसे) सेवन करावे।

Verse 13

बालबिल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः

अतीसार (जुलाब) नाशासाठी कोवळे बिल्व, लोध्र व धातकी हे साखरेसह मिसळून पिंडी (गोळी) करून हत्तीने खावी।

Verse 14

नस्यं करग्रहे देयं घृतं लयणसंयुतम् मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता

नस्यासाठी तळहातात धरून घृत द्यावे; ते सेंधव लवणयुक्त असून मागधी (पिप्पली), नागर (सुंठ), अजाजी (जिरे), यवागू (तांदळाची पातळ खीर) व मुस्ता यांनी सिद्ध केलेले असावे।

Verse 15

उत्कर्णके तु दातव्या वाराहञ्च तथा रसम् दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम्

उत्कर्णक (कानाची सूज/उभार) मध्ये वाराहरस (डुकराच्या स्नेह/सार) द्यावा; तसेच दशमूल, कुलत्थ, आम्ल द्रव्ये व काकमाची शिजवून तयार केलेला रसही द्यावा।

Verse 16

तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् अष्टभिर्लवणैः पिष्ठैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम्

तेल व उष्ण (तीक्ष्ण) द्रव्ययुक्त घृत गलग्रह व कंठरोग नाशक आहे. अष्ट लवणांच्या कल्कासह मिसळून ते नीट प्रसन्न (स्वच्छ) करून ते घृत पाजावे।

Verse 17

मूत्रभङ्गे ऽथ वा वीजं क्वथितं त्रपूषस्य च त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्वथितं द्विपः

मूत्रभंग (मूत्र अडणे/अवरोध) झाल्यास त्रपूष (काकडी) बियांचा काढा प्यावा. त्वचारोगांत हत्तीने कडुनिंबाचा किंवा वृष (वासा) यांचा काढा प्यावा।

Verse 18

गवां मूत्रं विडङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते शृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः

कृमीजन्य उदरविकारांत गोमूत्र व विडंग यांचा उपयोग प्रशस्त आहे; तसेच सुंठ, पिप्पली, मनुका व साखर घालून उकळलेले दूध पिणे हितकर सांगितले आहे।

Verse 19

क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः मुद्गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते

क्षत व क्षय यांत बलवर्धक पेय घेणे प्रशंसनीय आहे, तसेच शुभ मांस-रसही हितकर आहे। अरुचीमध्ये (भूक न लागणे) व्योष/त्रिकटू मिसळलेला मूग-ओदन विशेष प्रशस्त सांगितला आहे।

Verse 20

त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरेभपिप्पली एतैर् गुल्महरः स्नेहः कृतश् चैव तथापरः

त्रिवृत, व्योष (त्रिकटू), चित्रक, दंती, अर्क, श्यामा, दूध व गजपिप्पली—यांनी विधिपूर्वक केलेला स्नेह गुल्महर ठरतो; तसेच दुसरा स्नेहयोगही तद्वत तयार करतात।

Verse 21

भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः सर्वानेव समुत्पन्नन् विद्रवान् समुपाहरेत्

भेदन (चिरा), द्रावण (पक्व/गलन करणे), अभ्यंग, स्नेहपान व अनुवासन (तेलबस्ती) यांच्या द्वारा उत्पन्न झालेले सर्व विद्रधी (फोड/अंतर्गत फोड) यांचे यथाविधी उपचार करावेत।

Verse 22

यष्टिकं मुद्गसूपेन शारदेन तथा पिवेत् बालबिल्वैस् तथा लेपः फटुरोगेषु शस्यते

यष्टिका मूगाच्या सूपासह व शारद (शरदऋतूअनुकूल) विधीनुसार प्यावी. तसेच कोवळ्या बिल्वफळांनी केलेला लेप फटुरोगांत प्रशस्त सांगितला आहे।

Verse 23

विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये

पूर्वाह्नी विडंग, इंद्रयव, हिंग, सरल व दोन्ही रजनी (हळदीचे प्रकार) यांपासून केलेले पिंड पाजावेत; त्यामुळे सर्व प्रकारचे शूल व वेदना पूर्ण शांत होतात।

Verse 24

प्रधानभोजने तेषां यष्टिकव्रीहिशालयः मध्यमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः

त्या धान्यांमध्ये मुख्य भोजनासाठी यष्टिक, व्रीहि व शाली हे उत्तम तांदूळ श्रेष्ठ आहेत. ज्वारी/जौ व गहू मध्यम; उरलेली धान्ये—दंतिनी इत्यादी—अधम मानली आहेत।

Verse 25

यवश् चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनः नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं

जव तसेच इक्षु (ऊस) हे नागांचे बल वाढवतात. परंतु नागांसाठी शुष्क यवस (सुकलेले गवत/चारा) धातू प्रकोपित करून विकार निर्माण करते।

Verse 26

मदक्षिणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते दीपनीयैस् तथा द्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभः

‘मद-क्षीण’ अवस्थेने पीडित नागासाठी दूधपान प्रशस्त आहे; तसेच दीपनीय द्रव्यांनी शिजवलेला मांसरसही शुभ व हितकर आहे।

Verse 27

वायसः कुक्कुरश्चोभौ काकोलूककुलो हरिः भवेत् क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डो युद्धे महापदि

युद्धातील महाआपत्तीत मधुसंयुक्त पिंड कावळा व कुत्रा, तसेच कावळे-घुबडांच्या कळपाला आकर्षित करतो; आणि शत्रूला वळविणे/निवारणे याचेही साधन ठरतो।

Verse 28

कटुमत्स्यविडङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः हरिद्रा चेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः

कटु मत्स्य-द्रव्य, विडंग, क्षार, कोषातकीचा दुधाळ रस व हरिद्रा—हा धूप आहे; तो हत्तीला विजय देणारा मानला आहे.

Verse 29

पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षिकम् तथा नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते

पिप्पली, तांदूळ, तेल, माध्वीक व मधु यांपासून केलेला नेत्र-परिषेक (डोळ्यांचे धावन) दीपनीय—दृष्टी जागृत करणारा—म्हणून प्रशंसित आहे.

Verse 30

पूरीषञ्चटकायाश् च तथा पारावतस्य च क्षीरवृक्षकरीषाश् च प्रसन्नयेष्टमञ्जनं

चटक (चिमणी) व पारावत (कबूतर) यांची विष्ठा, तसेच क्षीरवृक्षांचे ‘करीष’ (दुधाळ स्राव)—यांपासून प्रसन्नता व स्पष्टतेसाठी इष्ट अंजन तयार होते.

Verse 31

मुद्ग्यूषेणेति ज , ञ च मदाय हीति ञ क्षीरवृक्षकरीराश्चेति ञ अनेनाञ्जितनेत्रस्तु करोति कदनं रणे उत्पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च

‘मुद्ग्यूषेण’—ज व ञ सहित; ‘मदाय हि’—ञ सहित; आणि ‘क्षीरवृक्षकरीराः’—ञ सहित (असे पठण करावे). याने अंजनित नेत्र असलेला पुरुष रणात कदन करतो; निळी उत्पले व ‘सुस्तन्तगर’ नावाचे विषही साधतो.

Verse 32

तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम् नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश् च मास्यपि

तांदुळाच्या पाण्याने केलेले लेप नेत्रांसाठी परम शीतल-शामक आहेत. नखे वाढल्यास नखच्छेदन करावे; आणि मासिक तैल-सेक (तेलधारा)ही हितकर सांगितली आहे.

Verse 33

शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस् तथा शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते

हत्तीचे झोपण्याचे ठिकाण सुके शेण आणि धुळीने तयार करावे. शरद आणि उन्हाळ्यात तिथे तुपाचे सिंचन करणे देखील सांगितले आहे.