Adhyaya 282

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वृक्षायुर्वेदो नामैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नानारोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच सिंही शटी निशायुग्मं वत्सकं क्वाथसेवनं शिशोः सर्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु शस्यते

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘वृक्षायुर्वेद’ नावाचा २८१वा अध्याय संपला. आता २८२वा अध्याय—‘नानारोगहर औषधे’ सुरू होतो. धन्वंतरी म्हणाले: सिंही, शटी, निशायुग्म (हळद व दारुहळद) आणि वत्सक यांचा काढा शिशूच्या सर्व अतिसारांत व स्तन्यदोषजन्य विकारांत उपयुक्त आहे।

Verse 2

शृङ्गीं सकृष्णातिविषां चूर्णितां मधुना लिहेत् एका चातिविशा काशच्छर्दिज्वरहरी शिशोः

शृंगी, कृष्णा व अतिविषा यांचे चूर्ण करून मधासह चाटवावे. अतिविषा एकटीही शिशूचा खोकला, उलटी व ताप दूर करते।

Verse 3

बालैः सेव्या वचा साज्या सदुग्धा वाथ तैलयुक् यष्टिकां शङ्खपुष्पीं वा बालः क्षीरान्वितां पिवेत्

बालांसाठी वचा (वच) तुपात मिसळून, उत्तम दुधासह किंवा तेलयुक्त करून द्यावी. किंवा बालाने यष्टिमधु अथवा शंखपुष्पी दूधासह प्यावी.

Verse 4

वाग्रूपसम्पद्युक्तायुर्मेधाश्रीर्वर्धते शिशोः वचाह्यग्निशिखावासाशुण्ठीकृष्णानिशागदं

शिशूची वाणी, रूप, संपत्ती, आयुष्य, मेधा व श्री यांची वाढ होते. वचा, अग्निशिखा, वासा, शुण्ठी, कृष्णा व निशा—या रोगनिवारक औषधींच्या सेवनाने हे साध्य होते.

Verse 5

सयष्टिसैन्धवं बालः प्रातर्मेधाकरं पिवेत् देवदारुमहाशिग्रुफलत्रयपयोमुचां

बालाने सकाळी यष्टिमधूसह सैन्धव (सेंधा मीठ) मिसळलेला मेधावर्धक योग प्यावा. तसेच देवदारू, महाशिग्रू, फलत्रय (त्रिफळा) व पयोमुचा इत्यादींचे मेध्य प्रयोगही सांगितले आहेत.

Verse 6

क्वाथः सकृष्णा मृद्वीका कल्कः सर्वान् कृमीन्हरेत् त्रिफलाभृङ्गविश्वानां रसेषु मधुसर्पिषोः

कृष्णा (पिप्पली) व मृद्वीका (किशमिश) यांचा क्वाथ तसेच कल्क-प्रयोग सर्व कृमी नष्ट करतो. तो त्रिफळा, भृंग (भृंगराज) व विश्वा (सुंठ) यांच्या रसात मध व तूप घालून सेवन करावा.

Verse 7

मेषीक्षीरे च गोमूत्रे सिक्तं रोगे हितं शिशोः नासारक्तहरो नस्याद्दुर्वारस इहोत्तमः

रोगावस्थेत शिशूसाठी मेंढीच्या दुधात व गोमूत्रात सिक्त (भिजवलेला/संसेचित) प्रयोग हितकारक आहे. नाकातून रक्त येणे थांबविण्यासाठी नस्य म्हणून दुर्वारस येथे सर्वोत्तम सांगितला आहे.

Verse 8

लशुनार्द्रकशिग्रूणां रसः कर्णस्य पूरणम् तैलमार्द्रकजात्यं वा शूलहा चौष्ठरोगनुत्

लसूण, ताजा आले व शिग्रू (शेवगा) यांचा निघालेला रस कानात भरावा. किंवा आल्याने सिद्ध केलेले तेल वापरावे; ते कर्णशूल शमवते व ओठांचे रोग दूर करते.

Verse 9

सिंही षष्टीति ख शूलहा इत्य् अत्र पुंस्त्वनिर्देश आर्षः मूत्रहा शोषरोगनुदिति ञ जातीपत्रं फलं व्योषं कवलं मूत्रकं निशा दुग्धक्वाथे ऽभयाकल्के सिद्धं तैलं द्विजार्तिनुत्

‘सिंही षष्टी’ (ख) या सूत्रात ‘शूलहा’ या शब्दातील पुल्लिंगनिर्देश हा आर्ष (प्राचीन) रूढीचा आहे; तसेच ‘मूत्रहा, शोषरोगनुत्’ (ञ) येथेही. आता औषध—जातीपत्र, फळ (वेलची), व्योष (त्रिकटु), कवल, मूत्रक व निशा (हळद) हे अभया (हरितकी)च्या कल्कासह दुधाच्या क्वाथात घालून तेल सिद्ध करावे; ते सिद्ध तेल द्विजांची पीडा दूर करते.

Verse 10

धान्याम्बु नारिकेलं गोमूत्रं क्रमूकविश्वयुक् क्वाथितं कबलं कार्यमधिजिह्वाधिशान्तये

धान्याम्बु (तांदळाचा माड) व नारळपाणी, गोमूत्रासह, क्रमूक (सुपारी) व विश्वा (सुंठ) घालून उकळावे. त्याने कबल (गंडूष/कुळकुळणे) करावे; जिभेच्या व तिच्या वरच्या भागातील विकार शांत होतात.

Verse 11

साधितं लाङ्गलीकल्के तैलं निर्गुण्डिकारसैः गण्डमालागलगण्डौ नाशयेन्नस्यकर्मणा

लाङ्गलीच्या कल्कात व निर्गुण्डीच्या रसात सिद्ध केलेले तेल नस्यकर्माने दिल्यास गंडमाला (ग्रंथिवृद्धी) व गलगंड (गळ्याची गाठ/घेंघा) नष्ट होतात.

Verse 12

पल्लवैर् अर्कपूतीकस्नुहीरुग्घातजातिकैः उद्वर्तयेत् सगोमूत्रः सर्वत्वग्दोषनाशनैः

अर्क, पूतीक, स्नूही, रुग्घात व जाती यांच्या कोवळ्या पल्लवांपासून (चूर्ण/लेप) करून त्यात गोमूत्र मिसळून उद्वर्तन (अंगमर्दन) करावे; याने सर्व त्वचारोग नष्ट होतात.

Verse 13

वाकुची सतिला भुक्ता वत्सरात् कुष्ठनाशनी पथ्या भल्लातकी तैलगुडपिण्डी तु कुष्ठजित्

वाकुची तिळांसह आहाररूपाने घेतल्यास कुष्ठ (दीर्घकालीन त्वचारोग) नष्ट होतो; वर्षभर सातत्याने सेवन केल्यास ती सिद्ध औषधी ठरते. तसेच पथ्या (हरितकी) भल्लातकासह तेल व गूळ घालून पिंडी करून घेतल्यास कुष्ठावर विजय मिळतो.

Verse 14

पूतीकवह्निरजनी त्रिफलाव्योषचूर्णयुक् तक्रं गुदाङ्कुरे पेयं भक्ष्या वा सगुडाभया

गुदांकुर (अर्श/मूळव्याध) असल्यास पूतीक, वह्नि, रजनी, त्रिफळा व व्योष यांच्या चूर्णाने युक्त तक्र (मठ्ठा) प्यावा; किंवा गुळासह अभया (हरितकी) भक्षण करावी.

Verse 15

फलदार्वीविषाणान्तु क्वाथो धात्रीरसो ऽथवा पातव्यो रजनीकल्कः क्षौद्राक्षौद्रप्रमेहिणा

क्षौद्र-क्षौद्र (मध किंवा ऊसाच्या रसासारखा) प्रमेह असलेल्या रुग्णाने फलदार्वी व विषाण यांचा काढा किंवा धात्री (आवळा) रस प्यावा; अथवा रजनी (हळद) याचा कल्क सेवन करावा.

Verse 16

वासागर्भो व्याधिघातक्वाथ एरण्डतैलयुक् वातशोणितहृत् पानात् पिप्पली स्यात् प्लीहाहरी

रसयुक्त वासा (वासागर्भ) व ‘व्याधिघात’ काढा एरंडतेलासह पिल्यास वात-शोणित (वातजन्य रक्तविकार) शमतो. पिप्पली ही प्लीहा-रोग हरते असे सांगितले आहे.

Verse 17

सेव्या जठरिणा कृष्णा स्नुक्षीरवहुभाविता पयो वा रच्यदन्त्याग्निविडङ्गव्योषकल्कयुक्

जठर-रोगीला कृष्णा (काळी मिरी) स्नुक्षीर (स्नुहीचे क्षीर) याने वारंवार भावित करून द्यावी; किंवा दन्त्याग्नि, विडंग व व्योष यांच्या कल्कयुक्त दूध द्यावे.

Verse 18

ग्रन्थिकोग्राभया कृष्णा विडङ्गाक्ता घृते स्थिता सांसन्तक्रं ग्रहण्यर्शःपाण्डुगुल्मकृमीन् हरेत्

ग्रंथिका, उग्रा, अभया, कृष्णा (पिप्पली) व विडंग हे घृतात सिद्ध करून, चांगल्या आंबट (सुसंस्कृत) ताकासह दिल्यास ग्रहणीदोष, मूळव्याध, पांडू, गुल्म व आतड्यातील कृमी नष्ट होतात।

Verse 19

फलत्रयामृता वासा तिक्तभूनिम्बजस् तथा क्वाथः समाक्षिको हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलं

त्रिफळा, गुडूची, वासा व तिक्त भूनिंब यांचा काढा मधुसह घेतल्यास पांडुरोग व कामला (कावीळ) नष्ट होतात।

Verse 20

रक्तपित्ती पिवेद्वासासुरसं ससितं मधु वरीद्राक्षाबलाशुण्ठीसाधितं वा पयः पृथक्

रक्तपित्ती रुग्णाने वासाचा रस साखर व मधु मिसळून प्यावा; किंवा वरी, द्राक्षा, बला व शुण्ठी घालून वेगळे सिद्ध केलेले दूध प्यावे।

Verse 21

वरी विदारी पथ्या बलात्रयं सवासकं श्वदंष्ट्रामधुसर्पिर्भ्यामालिहेत् क्षयरोगवान्

क्षयरोगीने वरी, विदारी, पथ्या, बलात्रय व वासक हे श्वदंष्ट्रेसह मधु व तुपात मिसळून लेह्यरूपाने चाटून घ्यावे।

Verse 22

पथ्याशिग्रुकरञ्जार्कत्वक्सारं मधुसिन्धुमत् समूत्रं विद्रधिं हन्ति परिपाकाय तन्त्रजित्

पथ्या (हिरडा), शिग्रु, करंज व अर्कत्वकसार यांचा योग मधु व सैंधव घालून, मूत्रासह दिल्यास विद्रधी (खोल फोड) नष्ट होतो; सूज परिपाक (पकणे) यासाठी हा प्रयोग करतात।

Verse 23

त्रिवृता जीवती दन्ती मञ्जिष्ठा शर्वरीद्वयं तार्क्षजं निम्बपत्रञ्च लेपः शस्तो भगन्दरे

त्रिवृता, जीवती, दंती, मंजिष्ठा, शर्वरीद्वय, तार्क्षज व कडुनिंबाची पाने यांचा लेप भगंदरात (फिस्टुला) हितकर सांगितला आहे।

Verse 24

रुग्घातजनीलाक्षाचूर्णाजक्षौद्रसंयुता वासोवत्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी

रुग्घातज व नीलाक्षा यांचे चूर्ण मधात मिसळून कापडी वर्ती करून व्रणात ठेवावी; ती व्रण शुद्ध करते व रोगाची पसरती गती नष्ट करते।

Verse 25

श्यामायष्टिनिशालोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः समरीचैः शृतं तैलं क्षीरे स्याद्ब्रणरोहणं

श्यामा, यष्टि (मुलेठी), निशा (हळद), लोध्र, पद्मक, उत्पल, चंदन व मरीच यांसह दुधात शिजवलेले तेल व्रण भरून काढणारे ठरते।

Verse 26

श्रीकार्पासदलैर् भस्मफलोपलवणा निशा तत्पिण्डीस्वेदनं ताम्रे सतैलं स्यात् क्षतौषधं

श्रीकार्पासाच्या दलांसह भस्म, फल, उपलवण व निशा घेऊन पिंडी-स्वेदन करावे; तांब्याच्या भांड्यात प्रक्रिया करून तेलासह वापरल्यास ते क्षतावरील औषध ठरते।

Verse 27

कुम्भीसारं पयोयुक्तं वह्निदग्धं व्रणे लिपेत् तदेव नाशयेत्सेकान्नारिकेलरजोघृतम्

कुंभीचा आतला सार दुधात मिसळून अग्नीवर तापवून व्रणावर लेप करावा; त्याच विकाराचे शमन नारळरज (नारळाची धूळ/पराग) व तूप यांच्या मिश्रणाने सेचन केल्याने होते।

Verse 28

विष्वाजमोदसिन्धूत्थचिञ्चात्वग्भिः समाभया तक्रेणोष्णाम्बुना वाथ पीतातीसारनाशनी

विष्वा, अजमोदा, सैंधव (खडेमीठ) व चिंचेची साल, तसेच समप्रमाणात अभया (हरितकी) यांचा योग ताक किंवा कोमट पाण्यासह घेतल्यास अतिसार नष्ट होतो।

Verse 29

वत्सकातिविषाविश्वविल्लमुस्तशृतं जलं सामे पुराणे ऽतीसारे सामृक्शूले च पाययेत्

वत्सक, अतिविषा, विष्वा, विल्ल (वेला) व मुस्ता यांसह उकळलेले पाणी—आमयुक्त किंवा जुना अतिसार तसेच कफ/रक्तयुक्त शूल (आमृक-शूल) असल्यास रुग्णास पाजावे।

Verse 30

अङ्गारदग्धं सुगतं सिन्धुमुष्णाम्बुना पिवेत् शूलवानथ वा तद्धि सिन्धुहिंगुकणाभया

शूल असलेल्या व्यक्तीने अंगारात भाजलेले शुद्ध सैंधव गरम पाण्यासह प्यावे; किंवा त्या शूलासाठी सैंधव, हिंग, कण (पिप्पली) व अभया यांचा योगही हितकर आहे।

Verse 31

कटुरोहोत्कणातङ्कलाजचूर्णं मधुप्लुतं कटुरोहोत्पलातङ्कलाजचूर्णमिति ट वस्त्रच्छिद्रगतं वक्त्रे न्यस्तं तृष्णां विनाशयेत्

कटुरोह, उत्कणा, टंक व लाज यांचे चूर्ण मधात भिजवून—किंवा कटुरोह, उत्पल, टंक व लाज यांचे चूर्ण—छिद्र असलेल्या वस्त्रात बांधून तोंडात ठेवले असता तीव्र तृष्णा नष्ट होते।

Verse 32

पाठादार्वीजातिदलं द्राक्षामूलफलत्रयैः साधितं समधु क्वाथं कवलं मुखपापहृत्

पाठा, दार्वी व जाती (जाई) पानांचा, द्राक्षा, मूळ व फलत्रय (त्रिफळा) यांसह साधलेला काढा मधु मिसळून कवल (गरारे) केल्यास मुखातील दोष/अपवित्रता दूर होते।

Verse 33

कृष्णातिविषतिक्तेन्द्रदारूपाठापयोमुचां क्वाथो मूत्रे शृतः क्षौद्री सर्वकण्ठगदापहः

कृष्णा (पिप्पली), अतिविषा, तिक्त द्रव्ये, इन्द्रदारु, पाठा व पयोमुच यांचा काढा मूत्रात शिजवून मधासह घेतल्यास कंठाचे सर्व रोग नष्ट होतात।

Verse 34

पथ्यागोक्षुरदुस्पर्शराजवृक्षशिलाभिदां कषायः समधुः पीतो मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति

पथ्या, गोक्षुर, दुस्पर्शा, राजवृक्ष व शिलाभिद यांचा कषाय मधासह पिल्यास मूत्रकृच्छ्र (कष्टदायक मूत्रत्याग) दूर होतो।

Verse 35

वंशत्वग्वरुणक्वाथः शर्कराश्मविघातनः शाखोटक्वाथसक्षौद्रक्षीराशी श्लीपदी भवेत्

वंशत्वक (बांबूची साल) व वरुण यांचा काढा शर्करा/अश्मरी (कण व मूत्राश्मरी) फोडणारा आहे। तसेच श्लीपद (हत्तीपाय) असणाऱ्याने शाकोटाचा काढा मध व दूधासह आहारनियमात घ्यावा।

Verse 36

मासार्कत्वक्पयस्तैलं मधुसिक्तञ्च सैन्धवं पादरोगं हरेत्सर्पिर्जालकुक्कुटजं तथा

माष (उडीद), अर्काची साल व दूध यांपासून सिद्ध केलेले तेल, त्यात मध व सैन्धव (सेंधेनमक) मिसळून वापरल्यास पादरोग दूर होतात; तसेच जालकुक्कुटापासून मिळालेले तूपही पायांचे विकार नष्ट करते।

Verse 37

शुण्ठीसीवर्चलाहिङ्गुचूर्णं शूण्ठीरसैर् घृतम् रुजं हरेदथ क्वाथो विद्धि बद्धाग्निसाधने

शुण्ठी, सीवर्चला (काळे मीठ) व हिंग यांचे चूर्ण—शुण्ठीच्या रसात मिसळून तुपासह दिल्यास—वेदना दूर होते। हा काढा-प्रयोग बद्धाग्नि (दबलेली जठराग्नि) साधण्यासाठी आहे असे जाणावे।

Verse 38

सौवर्चलाग्निहिङ्गूनां सदीप्यानां रसैर् युतं विडदीप्यकयुक्तं वा तक्रं गुल्मातुरः पिवेत्

गुल्माने पीडित रुग्णाने सौवर्चल (काळे मीठ), पिप्पली, हिंग इत्यादी दीपनीय द्रव्यांचे रस मिसळलेले ताक प्यावे; किंवा विड व दीप्यक घालून ताक सेवन करावे।

Verse 39

धात्रीपटोलमुद्गानां क्वाथः साज्यो विसर्पहा शुण्ठीदारुनवाक्षीरक्वाथो मूत्रान्वितो ऽपरः

धात्री (आवळा), पटोल व मूग यांचा काढा तुपासह घेतल्यास विसर्प नष्ट होतो. दुसरा उपाय—सुंठ, दारुनवा व दूध यांचा काढा मूत्रासह द्यावा।

Verse 40

सव्योषायोरजःक्षारः फलक्वाथश् च शोथहृत् गुडशिग्रुत्रिवृद्धिश् च सैन्धवानां रजोयुतः

सुंठ व पिप्पली यांचे चूर्ण-क्षार तसेच फळांचा काढा शोथ (सूज) कमी करतात. तसेच गूळ, शिग्रु व त्रिवृत यांचे मिश्रण सैंधव-लवणाच्या चूर्णासह दिल्यास सूज शमते।

Verse 41

त्रिवृताफलकक्वाथः सगुडः स्याद्विरेचनः वचाफलकषायोत्थं पयो वमनकृभवेत्

त्रिवृत फळाचा काढा गुळासह घेतल्यास विरेचन (रेचक) होते. वचा व फळाच्या काढ्याने सिद्ध केलेले दूध वमनकारक ठरते।

Verse 42

त्रिफलायाः पलशतं पृथग्भृङ्गजभावितम् द्राक्षामृतफलत्रयैर् इति ञ , ट च विडङ्गं लोहचूर्णञ्च दशभागसमन्वितम्

त्रिफळ्याचे शंभर पल (प्रत्येक भाग) मधाने भावित करावे. नंतर द्राक्षा, अमृता (गुडूची) व ‘फलत्रय’ यांसह, विडंग व लोखंडचूर्ण—हे दोन्ही प्रत्येकी दहावा भाग प्रमाणात मिसळून घ्यावे।

Verse 43

शतावरीगुडुच्यग्निपलानां शतविंशतिः मध्वाज्यतिलजैर् लिह्याद्बलीपलितवर्जितः

शतावरी, गुडूची व अग्नि (चित्रक) यांचे एकशे वीस पल घेऊन मध, तूप व तीळयुक्त पदार्थांसह लेह्यरूपाने चाटावे; त्यामुळे सुरकुत्या व पांढरे केस नाहीसे होतात।

Verse 44

शतमब्दं हि जीवेत सर्वरोगविवर्जितः त्रिफला सर्वरोगघ्नी समधुः शर्क्वरान्विता

खरोखरच मनुष्य सर्व रोगांपासून मुक्त राहून शंभर वर्षे जगू शकतो. मधासह व साखर मिसळून घेतलेली त्रिफळा सर्व रोगांचा नाश करते।

Verse 45

सितामधुघृतैर् युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा पथ्याचित्रकशुण्ठाश् च गुडुचीमुषलीरजः

साखर, मध व तूप युक्त—कृष्णा (पिप्पली) सहित—त्रिफळा; तसेच पथ्या (हरीतकी), चित्रक, सुंठ, गुडूची आणि मुषलीचे चूर्ण—हा औषधीयोग आहे।

Verse 46

सगुडं भक्षितं रोगहरं त्रिशतवर्षकृत् किञ्चिच्चूर्णं जवापुष्पं पिण्डितं विसृजेज्जले

गूळ घालून भक्षिल्यास हे रोगहर ठरते आणि तीनशे वर्षे जगलेल्या व्यक्तीसारखी क्षमता देणारे असे म्हटले आहे। जास्वंद फुलाचे थोडे चूर्ण गोळी करून पाण्यात सोडावे।

Verse 47

तैलं भवेद् घृताकारं किञ्चिच्चूर्णं जलान्वितं धूपार्थं दृश्यते चित्रं वृषदंशजरायुना

तेल घृतासारखे घट्ट करावे; थोडे चूर्ण पाण्यासह मिसळून—हे धूप (धूमन) करण्यासाठी—वृषदंश-जरायु (वृष/बैलाशी संबंधित झिल्ली/अपरा) यांसह विशेष योग म्हणून सांगितले आहे।

Verse 48

पुनर्माक्षिकधूपेन दृश्यते तद्यथा पुरा कर्पूरजलकाभेकतैलं पाटलिमूलयुक्

पुन्हा माक्षिक (मधुमोम) धूप दिल्यास ते पूर्वीप्रमाणे दिसू लागते. तसेच कर्पूर-जलाने सिद्ध केलेल्या अभिषेक-तैलात पाटलीमूळ मिसळून उपयोग करावा.

Verse 49

पिष्ट्वा लिप्य पदे द्वे च चरेदङ्गारके नरः तृणौत्थानादिकं व्यूह्य दर्शयन्वै कुतूहलं

ते द्रव्य कुटून दोन्ही पायांना लेप लावून मनुष्याने जळत्या निखाऱ्यांवर चालावे. तृण-उत्थान इत्यादी गोष्टी रचून तो खरोखरच कौतुक दाखवितो.

Verse 50

विषग्रहरुजध्वंसक्षुद्रनर्म च कामिकं तत्ते षट्कर्मकं प्रोक्तं सिद्धिद्वयसमाश्रयं

विषनिवारण, ग्रहपीडा, वेदनानाश, (अपायकारक प्रभावांचा) ध्वंस, क्षुद्र-नर्म (लहान जादुई कौशल्य) आणि कामिक (आकर्षण/काम्य) कर्म—हे तुझ्यासाठी षट्कर्म सांगितले आहे, जे सिद्धीच्या द्विविध आश्रयावर आधारलेले आहे.

Verse 51

मन्त्रध्यानौषधिकथामुद्रेज्या यत्र मुष्टयः चतुर्वर्गफलं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्

जिथे मंत्रजप, ध्यान, औषधींचे कथन आणि मुद्रापूजा—मुष्टि मुद्रांसह—शिकविली आहे व चतुर्वर्गाचे फळ सांगितले आहे; जो हे पठण करतो तो स्वर्गास जातो.