Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
या आयुर्वेदप्रधान अध्यायात भगवान अग्नी वसिष्ठांना विष-चिकित्सेची संक्षिप्त पद्धती सांगतात—मंत्रप्रयोगांसह तात्काळ उपचार व औषधी योग. प्रारंभी कृत्रिम/प्रदत्त विष, विविध विषे व दंशजन्य विष यांसाठी विषशमन मंत्र दिले आहेत; पसरत जाणारे विष ‘मेघासारखे काळोख’ ओढून काढणे आणि मंत्राच्या शेवटी धारण/निग्रह करणे असा भाव आहे. पुढे बीजमंत्र, वैष्णव चिन्हे व श्रीकृष्ण-आह्वानयुक्त ‘सर्वार्थसाधक’ मंत्र येतो. त्यानंतर प्रेतगणाधिपती रुद्राला उद्देशून ‘पाताळक्षोभ’ मंत्र—डंख, सर्पदंश व आकस्मिक स्पर्शजन्य विषातही शीघ्र शमनासाठी. मग दंशचिन्हाचे छेदन/दाह आणि शिरीष, अर्कक्षीर, तिखट द्रव्ये इत्यादींचे प्रतिविष योग—पान, लेप, अंजन, नस्य अशा अनेक मार्गांनी—वर्णिले आहेत।
Shlokas
Verse 1
माकृत्रिमविषमुपविषं नाशय नानाविषं दष्टकविषं नाशय धम दम वम मेघान्धकारधाराकर्षनिर्विषयीभव संहर गच्छ आवेशय विषोत्थापनरूपं मन्त्रान्ताद्विषधारणं ॐ क्षिप ॐ क्षिप स्वाहा ॐ ह्रीं खीं सः ठन्द्रौं ह्रीं ठः जपादिना साधितस्तु सर्पान् बध्नाति नित्यशः
कृत्रिम विष व उपविष नष्ट कर; नानाविष व दंशजन्य विष नष्ट कर। ‘धम, दम, वम’—मेघासारख्या अंधकारधारेस (विषप्रसारास) आकृष्ट कर; निर्विष कर; संहार कर, निघून जा, प्रवेश करून आविष्ट कर, विष-उत्थापनरूप धारण कर। मंत्राच्या शेवटी विषधारण: ‘ॐ क्षिप ॐ क्षिप स्वाहा; ॐ ह्रीं खीं सः ठन्द्रौं ह्रीं ठः’। जपादिने सिद्ध झाल्यावर हा मंत्र सर्पांना नित्य वश/बांधतो।
Verse 2
एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः
एक-द्वि-त्रि-चतुर्वीजयुक्त, कृष्ण, चक्र आणि (विष्णूच्या) पाच अंग-चिन्हांसह, ‘गोपीजनवल्लभाय स्वाहा’ असा समाप्त होणारा हा मंत्र सर्वार्थसाधक आहे।
Verse 3
ॐ नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना
ॐ भगवंत रुद्रास नमस्कार, प्रेतगणांच्या अधिपतीस वंदन। “बांध, गर्ज, फिरव, सोड, मोह पाड, प्रहार कर, प्रवेश कर; हे सुवर्ण-पतंग!”—असा रुद्र आदेश देतो. हा ‘पाताळ-क्षोभ’ मंत्र आहे; याच्या जपाने विष नष्ट होते. डंख व सर्पदंशात, अचानक दंश झाल्यास, तसेच लाकूड-दगड इत्यादींच्या स्पर्शाने झालेल्या दंशातही, त्वरित विषशमनासाठी याचा उपयोग करावा।
Verse 4
विषशान्त्यै देहाद्दंशं ज्वालकोकनदादिना शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं
विषशांतीसाठी देहावरील दंशचिन्ह तप्त शस्त्राने (ज्वालक/कॉटरी-चाकू इ.) कापून काढावे; नंतर शिरीषाचे बी व पुष्प, अर्काचे क्षीर (दूध), अर्कबी, आणि कटुत्रय—यांचा लेप लावावा।
Verse 5
विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना शिरीषपुश्पस्य रसभावितं मरिचं सितं
पान, लेप, अंजन (नेत्रप्रयोग) इत्यादी उपायांनी विष नष्ट करावे। औषध—शिरीषपुष्पाच्या रसात भावित केलेले श्वेत मरिच (पांढरी मिरी)।
Verse 6
पाननस्याञ्जनाद्यैश् च विषं हन्यान्न संशयः कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीशार्कपयोयुतं
पान, नस्य, अंजन इत्यादी प्रयोगांनी विष नष्ट होते—यात संशय नाही। कोषातकी, वचा, हिंग, शिरीष आणि अर्काचे क्षीर (लॅटेक्स) युक्त योग वापरावा।
Verse 7
गुलु इति ञ ज्वालको कलदालिनेति ख कुटुत्रयं समेषाम्भो हरेन्नस्यादिना विषं रामठेक्ष्वाकुसर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं
‘गुलु’, ‘ज्वालक’ आणि ‘कलदालिन्’—हे तिन्ही समप्रमाण पाण्यात वाटून नस्य इत्यादी रूपाने द्यावेत; त्यामुळे विष दूर होते। तसेच ‘रामठ’सह इक्ष्वाकु (तोंडली/तुम्बी) वनस्पतीच्या सर्वांगाचे चूर्ण नस्याने दिल्यास विष नष्ट होते।
Verse 8
इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्ययिषापहं पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चभ्यां शिरीषस्य विषापहं
इंद्रबला, अग्निकंद, द्रोण, तुळशी, देविका व सहा—यांचा रस मिसळून त्रिकटुकाचे चूर्ण सेवन केल्यास विषनाश होतो. तसेच शिरीषाचे पंचांग ‘कृष्णा’च्या पाच द्रव्यांसह घेतल्यास तेही विषहर ठरते.
Frequently Asked Questions
It focuses on viṣa-cikitsā (Ayurvedic toxicology): mantric neutralization, emergency bite management, and antidotal formulations administered via pāna, lepa, añjana, and nasya.
It presents mantra-prayoga alongside procedural and pharmacological remedies, treating both as dharmic techniques revealed by Agni for preserving life and restoring order.