Adhyaya 287

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजचिकित्सा नाम षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्ववाहनसारः धन्वन्तरिर् उवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील 'गजचिकित्सा' नावाचा २८६ वा अध्याय समाप्त झाला. आता 'अश्ववाहनसार' नावाचा २८७ वा अध्याय सुरू होत आहे. धन्वंतरी म्हणाले: मी घोड्यांच्या स्वारीचे सार आणि त्यांच्या चिकित्सेचे वर्णन करेन. धर्म, काम आणि अर्थाच्या सिद्धीसाठी घोड्यांचा संग्रह करावा.

Verse 2

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

अश्विनी, श्रवण, हस्त आणि तीन उत्तरा नक्षत्रे (उत्तराफाल्गुनी, उत्तराषाढा, उत्तराभाद्रपदा) घोड्यांच्या पहिल्या स्वारीसाठी शुभ मानली गेली आहेत.

Verse 3

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

हेमंत, शिशिर आणि वसंत ऋतू घोड्यांच्या स्वारीसाठी योग्य आहेत; परंतु ग्रीष्म, शरद आणि वर्षा ऋतूंमध्ये घोड्याची स्वारी निषिद्ध आहे.

Verse 4

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत् कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

खेळे आणि हाडांनी भरलेल्या, खडबडीत आणि काट्यांनी युक्त अशा अयोग्य ठिकाणी घोड्याला कठोर शिक्षा करू नये किंवा मारू नये.

Verse 5

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते अचित्तज्ञो विनोपायैर् वाहनं कुरुतेतु हः

जेव्हा जमीन वाळू व चिखलाने झाकलेली आणि खड्डे-खाचांनी धोकादायक झालेली असते, तेव्हा योग्य उपाय न करता तिथेच वाहन हाकण्याचा प्रयत्न करणारा मंदबुद्धी मनुष्य मूर्ख ठरतो।

Verse 6

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विनाअप्_२८७००६अब्छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सकृती धीमतां वरः

तो केवळ घोड्यानेच वाहिला जातो—काठी (सॅडल) नसताना घोड्याच्या पाठीवर बसलेला; त्याचप्रमाणे बुद्धिमानांतील श्रेष्ठ असा एखादा समर्थ पुरुष क्षणातच छंदाचे ज्ञान (ओळख व विवेचन) करून देऊ शकतो।

Verse 7

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत्

अभ्यास व एकाग्र प्रयत्नाने, आपल्या साधन/वाहनाचा धारक साधक विनाशास्त्राच्या प्रयोगासाठी स्नान करून पूर्वाभिमुख होऊन देवादीनां न्यास आपल्या देहात करावा।

Verse 8

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे

प्रणव (ॐ) पासून आरंभ करून ‘नमः’ येथे समाप्त होणाऱ्या मंत्रात, स्वतःच्या बीजाक्षराचा यथाक्रम उपयोग करून—चित्तात ब्रह्मा, बळात विष्णु आणि पराक्रमात वैनतेय (गरुड) यांचा न्यास करावा।

Verse 9

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा

पार्श्वभागी रुद्र असोत; बुद्धीत गुरु (बृहस्पती) असो. मर्मस्थानी विश्वेदेव असोत. नेत्रांच्या कोपऱ्या/आवर्तात दृषी व इंद्र असोत; तसेच दोन्ही कानांत अश्विनीकुमार असोत।

Verse 10

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः

जठरात अग्नीचे चिंतन करावे; घामात स्वधा; जिभेवर वाक्; आणि वेगात अनिल. पाठीमागे ‘नाकपृष्ठ’ असून खुरांच्या अग्रभागी सर्व पर्वत आहेत.

Verse 11

ताराश् च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः

रोमकूपांत ताऱ्यांचे चिंतन करावे; हृदयात चंद्रकला; तेजात अग्नीरति; आणि श्रोणी तसेच ललाट येथे जगत्पतीचे अधिष्ठान मानावे.

Verse 12

ग्रहाश् च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः उपोषितो ऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्

अशुभ हेषेत ग्रहांचा प्रभाव जाणावा; तसेच उरात व्यथा असल्यास वासुकीचा संबंध मानावा. उपवास करून संबंधित देवतेची अर्चना करावी; आणि ‘सादी’ असल्यास उजव्या कानात हयग्रीव-मंत्र जपावा.

Verse 13

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः

हे हय, गंधर्वराजा! माझे वचन ऐक आणि निघून जा. तू गंधर्वकुलात जन्मलेला आहेस; आपल्या कुलाची मर्यादा कलुषित करू नकोस.

Verse 14

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च

द्विजांच्या सत्यवचनाच्या सामर्थ्याने, तसेच सोम, गरुड, रुद्र, वरुण आणि पवन (वायू) यांच्या बळाने (हे सिद्ध होवो).

Verse 15

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर

हुताशन (अग्नी) यांच्या तेजाने, हे अश्वा, आपली खरी जात स्मर. तू राजाधिराजाचा पुत्र आहेस; सत्यवचन सतत मनात ठेव.

Verse 16

कणिकां विनेति क , ञ च स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः

‘क’ आणि ‘ञ’ हे अक्षरद्वय शुद्धिकर म्हणून स्मर; वारुणी कन्येला स्मर; आणि कौस्तुभ मणीला स्मर—जो देवासुरांनी क्षीरसागर मंथन करताना उत्पन्न झाला.

Verse 17

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम्

तू तेथे देवकुलात जन्मला आहेस; म्हणून आपल्या वचनाचे पालन कर. अश्वांच्या कुळात जन्मलेला तू माझा शाश्वत मित्र हो.

Verse 18

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह

हे मित्रा, हे माझे वचन ऐक; हे वाहन, माझ्यासाठी सिद्ध हो. माझा विजय राख आणि समरात माझेही रक्षण कर; मला सिद्धी दे.

Verse 19

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं

तुझ्या पाठीवर आरूढ होऊन देवांनी पूर्वी दैत्यांचा वध केला; आता तुझ्यावर आरूढ होऊन मी शत्रुसैन्याचा पराभव करीन.

Verse 20

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन् पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः

शत्रूच्या कानाजवळ कुजबुजेसारखा छल करून त्यांना गोंधळात पाडून, सवाराने घोडा वळवून परत आणावा; युद्ध पुढे नेत राहिल्यास अखेरीस विजय मिळतो।

Verse 21

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः

घोड्याच्या स्वतःच्या शरीरातून उत्पन्न झालेले दोष बहुतेक कठोर सुधारक प्रयत्नांनी दूर होतात; आणि त्याचे गुण उत्तम प्रशिक्षक‑सवारांकडून पुन्हा प्रस्थापित होतात।

Verse 22

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि

उत्तम सवार/प्रशिक्षकामुळे निर्माण झालेले (अर्जित) गुणही जन्मजात असल्यासारखे दिसतात; पण इतर सवार विरोध झाल्यास त्या अर्जित गुणांनी इतर गुण—अगदी जन्मजातही—नष्ट करतात।

Verse 23

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस् तथापरः धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीः

एक जण गुण ओळखतो, दुसरा तसाच दोष ओळखतो। धन्य तो बुद्धिमान जो दोन्ही जाणतो; मंदबुद्धीला काहीच कळत नाही।

Verse 24

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते

जो योग्य कर्म जाणत नाही, उपाय जाणत नाही, आवेगाला आसक्त, अतिशय क्रोधी, कठोर दंडात रमणारा आणि छिद्र (दुर्बलता) शोधून त्याचा फायदा घेणारा—असा मनुष्य माझ्याकडूनही शिफारसयोग्य नाही।

Verse 25

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः

तो यज्ञाचे उपाय व विधी यांत निपुण, चित्त व हेतू जाणणारा, शुद्ध व दोषनाशक आहे। तो नित्य गुणार्जनात तत्पर असून सर्व कर्मकांडात कुशल आहे।

Verse 26

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम् सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना

मग लगाम हातात धरून आणि वाहनाच्या पाठीवर आरूढ होऊन, स्वाराने आपल्या आसन व हाताळणीप्रमाणे डावे-उजवे भेद करून वाहनास नियंत्रित व चालवावे।

Verse 27

तथासुरनिति ज , ञ , ट च सह जाताः शरीरेणेति ञ आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश् च जायते

अशा रीतीने (खुणा) ओळखून—घोड्याच्या शरीरात सांगितलेली लक्षणे दिसली तर—आरूढ झाल्यावर उत्तम घोड्याला अचानक मारू नये. मारल्याने दुहेरी हानी होते आणि भीतीमुळे मोह (नियंत्रणभंग)ही उत्पन्न होतो।

Verse 28

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे

सकाळी स्वाराने हलक्या उडीनिशी लगाम उचलून घोडा चालवावा. हळूहळू—नाल/खुराने आघात न करता—लगाम धरून, दिवसाअखेरीस पुन्हा त्याचा सराव घ्यावा.

Verse 29

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता

पहिला उपाय ‘आश्वासन’ (सांत्वन) सांगितला आहे. दूतामार्फत ‘साम’ व ‘भेद’ यांचा उपयोग करावा. चाबकाने ताडन व शिक्षा-प्रयोग हा ‘दंड’; भेटवस्तू देणे ‘दान’; आणि योग्य वेळ येईपर्यंत संयम धरणे ‘कालसहिष्णुता’ होय.

Verse 30

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये

पर्वानुसार शुद्धी करताना पूर्वविधीनंतर उत्तरविधी क्रमाने वाढवत करावी. जिभेखाली नियत लेप/प्रयोग करावा आणि वाहनरूपाने—म्हणजे घोड्याच्या माध्यमातून—तोच उपचार द्यावा.

Verse 31

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः

अनेक पट्ट्यांची लगाम व गालपट्टीसह घोड्याला सरावात उतरवावे. मग बंधने हळूहळू सैल करत, त्याचा विरोध/भीती विसरवून स्वारीसाठी प्रशिक्षण द्यावे.

Verse 32

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न सुञ्चति

ज्या घोड्याला जिभेच्या अवयवाचा दोष आहे, त्याची जिह्वाग्रंथी (फ्रेनुलम) मोकळी/सैल करावी. जिभेची जडता/कडकपणा तोपर्यंत कमी करावा, जोपर्यंत ‘स्तोभ’ म्हणजे अडखळत ध्वनी होत नाही.

Verse 33

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम्

तो शंभर थरांचे उरस्त्राण (वक्षरक्षक) तयार करील आणि ते सैल न करता बांधील/सोडील. मुख उंचावून, स्वतःचे वाद्य वाजवीत, त्याचे उरस्त्राण घट्ट व अशिथिल राहते.

Verse 34

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया

अशी व्यवस्था करून श्रेष्ठ अश्वारोही केवळ दृष्टीनिशी, सहज लीलाभावाने घोडा चालवील. त्याचा डावा अग्रभाग डाव्या लगामेशी संयुक्त व समन्वित राहील.

Verse 35

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया

जो पश्चिमेकडील पाय मागे ओढतो, तो तो पाय धरला गेल्यावर क्रमाने उजवीकडे वळतो; आणि जो या क्रमाने सेवा करतो, तो वामावर्त—म्हणजे शुभ दक्षिणावर्ताच्या विरुद्ध—गतीने करतो।

Verse 36

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं

त्याच पद्धतीने दोन्ही पाय धरावेत; खरे तर प्रथम डावा पायच धरावा. पाय पुढे सोडून (स्थिर) ठेवला असता अतिशय दृढ आसन निर्माण होते।

Verse 37

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ

‘यौ’ आणि ‘हृतौ’ हे शब्द ‘दुष्कर कार्य’ या अर्थी वापरले जातात. ‘मोटक’ ही नाटकायन (नाट्यपाठ/खंड) याची संज्ञा आहे. ‘सव्यहीन’ व्यक्तीस ‘खलीकार’ म्हणतात. तसेच ‘हनेन’ हा शब्द ‘गुणना/गणना’ या अर्थी येतो।

Verse 38

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः

घोड्याचे तोंड पुढे वळवणे हा त्याचा स्वभावच आहे; अशा वेळी घोड्याचे पाय धरण्याचे (किंवा रोखण्याचे) हे कारण मान्य होत नाही।

Verse 39

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं

घोडा विश्वासू झाला आहे असे पाहून आसन (काठी) घट्ट दाबावे; त्याला रोखून तोंडाजवळचा पुढचा पाय धरून तपासणी करावी—ही पाहणी हितकारक आहे।

Verse 40

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्वनमुच्यते

दोन्ही रज्जू घट्ट दाबून वल्गा मागे ओढल्याने घोडा थांबवून वश केला जातो. अशा बंधनाने त्याचे दोन्ही पुढचे पाय आवरले जातात; तशीच आवरणारी आज्ञा ‘वक्वन’ म्हणून ओळखली जाते.

Verse 41

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताडनं मतम्

वल्गेने घोड्याचे पाय योग्य रीतीने समन्वित करून, नंतर इच्छेनुसार वल्गा सैल सोडली जाते. जिथे बाहेरील टाचेच्या प्रयोगाने नियंत्रण साधले जाते, ती क्रिया ‘ताडन’ (सुधारक प्रेरणा) मानली जाते.

Verse 42

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते

प्रलयकाळी होणारा विप्लव जाणून बुद्धिमानाने ह्याच क्रमाने पुढे जावे. चौथ्या उपायाने, ‘मोटन’ नावाने, ही विहित विधी पार पाडली जाते.

Verse 43

नाधत्ते ऽधश् च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं

लहान मण्डलात (व्यायाम-वर्तुळात) घोडा जर खुर खाली ठेवत नसेल, तर नाभीजवळील ‘मोटन’ व ‘उद्वक्क’ बिंदूंवर पकड घेऊन त्याला नियंत्रित खुर ठेवायला लावावे.

Verse 44

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते

पट्टी/बंध गुंडाळून गादीसारखा करून आसन/आधारावर ठेवून, घट्ट पण मृदू पकड घेऊन पुढे नेले जाते—जिथे त्या संग्रहाने अवयव स्थिर व सुरक्षित होतो—त्या प्रक्रियेला ‘संग्रहण’ म्हणतात.

Verse 45

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम्

जागीच ठाम उभा राहून पार्श्वावर प्रहार करून (घोडा/प्रतिद्वन्द्वी) व्यग्र करावा; मग पायाने लगाम ओढून, काटेरी धाव घेऊन पळणाऱ्यास पकडून आवरावे।

Verse 46

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते

जो घोडा उभा राहिला तरी टाच व पायाच्या दाबाने वश होतो आणि ‘खली’ (बिट/कर्ब) स्वीकारून पकडला जातो, तो ‘खलीकार’ म्हणतात; तो चालविण्यास योग्य असतो।

Verse 47

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत्

तीन गतींमध्ये (विधिनिर्णयात) अपराध्यास केवळ चौथाई भागच मिळतो, इच्छित फल नाही. पण जिथे हत्या करूनही दंडानेच व्यवहार करावा लागतो, तो प्रसंग खरोखर गहन आहे।

Verse 48

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः

चार प्रकारच्या साजाने ‘खली’ घालून घोड्यास दुसऱ्या लगाम/दोऱ्याने आवरावे. आणि त्याला फुंकर/श्वास (उच्छास) काढायला लावून दुसऱ्या ठिकाणाहून पकडले, तर तीच क्रिया पुन्हा ‘उच्छासन’ म्हणतात।

Verse 49

भठकालाद्यनुत्पादमिति ज बाह्यपार्श्वे प्रयोगात्त्विति ख वण्टयित्वासने इति ख ग्राहकण्टकपायनमिति ख स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम्

जो प्रतिद्वन्द्वी स्वभावतः बाहेर झुकतो/सरकतो, त्या दिशेकडेच पादायन (पाऊल पुढे टाकणे) लावून त्याला पकडावे; यालाच ‘मुख-व्यापर्तन’—म्हणजे मुख/डोके वळवून वश करणे—असे मानले आहे।

Verse 50

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु

त्यानंतर ‘पाद’ त्रिविध विन्यासात यथाक्रम स्थिर करून, मण्डल इत्यादीपासून आरंभ करून पञ्चधारांत क्रमशः साधना-सिद्धी करावी।

Verse 51

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं

सुधी पुरुषाने गुडघ्यांपासून वरचा भाग सहज व शिथिल ठेवून मृदुपणे स्वारी करावी; अंगांत लाघव येईपर्यंतच घोडा चालवावा।

Verse 52

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं

घोडा खांद्यावर मृदु, तोंडात (लगामेला) हलका आणि सर्व सांध्यांत शिथिल होऊन स्वाराच्या संकेतांना वश झाला, तेव्हा त्या घोड्याला ‘संग्रह’ करावा।

Verse 53

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया

जेव्हा मागचा पाय नीट स्थिर होतो, तेव्हा तो सोडू (उचलू) नये; त्याच वेळी ‘बल्गया’ पद्धतीत दोन्ही हातांनी ओढून आत घेण्याची क्रिया करावी।

Verse 54

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ

तेथे घोडा ‘त्रिको’ स्थितीत उभा राहावा—मान उंच व मुख सम; दोन्ही मागचे पाय जमिनीवर आणि पुढचे पाय जणू अंतरिक्षात आधारलेले (हलके/उचललेले) असावेत।

Verse 55

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति

मग दृढ आवर (संयम) करावा; आणि मुठीने लगाम/पट्टा घट्ट धरावा, जेणेकरून घोडा अचानक ओढला तरी ठप्प उभा राहून थांबू नये।

Verse 56

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया

जो प्रतिस्पर्धी शरीर झटकत उधळत असेल, त्याला मण्डल-भ्रम (वर्तुळाकार वळणे) यांनी वश करावे. आणि जो खांद्यावर उचलून फेकतो, त्याला वल्गा (अचानक उडी/झडप) ने आवरून नियंत्रणात ठेवावे।

Verse 57

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम् अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः

गोमय, लवण व गोमूत्र उकळून त्यात माती मिसळून जो अंगलेप करतात, तो माशी इत्यादींच्या चाव्यामुळे होणारा त्रास व श्रम नष्ट करतो।

Verse 58

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः

भद्रा इत्यादी जातींच्या घोड्यांना दुपारी स्वाराने पातळ मांड (कणजी/झोल) द्यावा. बोथट/दुर्बल दिसणे, उत्साहाचा अभाव आणि भूक—ही घोड्याच्या (दुर्बल) स्थितीची लक्षणे आहेत।

Verse 59

यथा वश्यस् तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश् च वाहयेत्

घोडा जितका वश्य तितकीच शिक्षा द्यावी; अति हाकल्यास शिस्त नष्ट होते. अति न हाकल्यास ते भरकटत नाहीत; म्हणून उग्र/कडक तोंडाच्या घोड्यांनाही योग्य रीतीने चालवून (व्यायाम देऊन) घडवावे।

Verse 60

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका

दोन्ही गुडघ्यांनी घट्ट दाब देऊन आणि मुठीची पकड स्थिर ठेवून घोडा सांभाळावा. अयाळाच्या वेणीचे प्रकार—‘गोमूत्राकुटिला’ (सर्पिल वळण), ‘कुंडलिता’, ‘पद्ममंडल’ आणि ‘मालिका’।

Verse 61

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम्

‘ओलूखलिका’ असे पाच प्रकार करावेत; त्यांत ‘गर्विता’ अत्यंत कीर्तिमान सांगितली आहे. त्यांचे भेद—संक्षिप्त, विक्षिप्त, कुंचित आणि यथाचित (जसे योग्य तसे)।

Verse 62

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम् वीथीधनुःशतं यावदशीतिर् नवतिस् तथा

‘वल्गित’ व ‘अवल्गित’ असेही म्हटले आहे; तसेच ‘षोटा’ असेही यथाप्रकारे उदाहृत आहे. ‘वीथी’चे परिमाण शंभर धनुष्यांपर्यंत; तसेच ऐंशी व नव्वद अशी परिमाणेही सांगितली आहेत।

Verse 63

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात्

‘भद्र’ घोडा सहज साध्य असतो. ‘मंद’ घोड्याचे मन फक्त दंडावर (चाबकावर) स्थिर असते, म्हणजे तो शिक्षा दिल्यावरच चालतो. ‘मृगजंघ’ (हरिण-जांघ) हा ‘मृग’ प्रकारचा घोडा; आणि ‘सङ्कीर्ण’ प्रकारात या गुणांचे मिश्रण समजावे।

Verse 64

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश् च यः

जो शर्करा, मधु आणि लाज (भाजलेले धान्य) यांपासून उत्पन्न मधुर पदार्थासारखा, सुगंधी; जो अश्व, शुचि, ‘द्विज’ (ब्राह्मण) सदृश; तेजस्वी, ‘क्षत्रिय’ सदृश; आणि विनीत व बुद्धिमान—अशी शुभ नामे/लक्षणे सांगितली आहेत।

Verse 65

शूद्रो ऽशुचिश् चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश् च दर्शयेत्

जो शूद्र अशुचि, चंचल, मंद, विरूप, विपरीतबुद्धी व दुष्ट असेल; तसेच ज्याला लगामेने आवरावे लागते असा घोडा आणि जो तोंडातून लाळ गाळतो—ही सर्व अशुभ लक्षणे होत.

Verse 66

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः अश्वादिलक्षणम् वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्

त्याला धारांमध्ये/रेषांमध्ये योग्य रीतीने नेमावे, लगाम धरणे व सोडणे या क्रियांसह. आता मी घोडा इत्यादींची लक्षणे सांगतो, जशी शालिहोत्राने यथावत सांगितली आहेत.