Adhyaya 288

Verse 1

आयः गोर्जितास्ते ऽतिकीर्तिता इति ख यथाञ्चितमिति ञ मृगञ्जय इति ख , ञ च अथाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वचिकित्सा शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैवसुश्रुतअप्_२८८००१अभीनदन्तो विदन्तश् चकराली कृष्णतालुकः

आता दोनशे अठ्ठ्याऐंशीवा अध्याय—अश्वचिकित्सा. शालिहोत्र म्हणाले: हे सुश्रुत, मी घोड्यांची लक्षणे आणि त्यांची चिकित्सा सांगतो; उदा.—ज्याचे दात अखंड, दात उठावदार, जबडा भयंकर आणि तालू काळा असतो.

Verse 2

कृष्णजिह्वश् च यमजोजातमुष्कश् च यस् तथा द्विशफश् च तथा शृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः

तसेच ‘कृष्णजिह्व’ नावाचा प्रकार; आणि ‘यमजोजातमुष्क’ही; ‘द्विशफ’ व ‘शृंगी’; तसेच ‘त्रिवर्ण’ आणि ‘व्याघ्रवर्णक’ (वाघासारखा रंग) हेही प्रकार आहेत.

Verse 3

खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश् च काकुदी श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च

‘खरवर्ण’ (रूक्ष/धूसर रंग), ‘भस्मवर्ण’ (राखेसारखा), ‘जातवर्ण’ (जन्मजात रंग), ‘काकुदी’ (कूब/उभारयुक्त), ‘श्वित्री’ (पांढरे डाग असलेला), ‘काकसादी’ (कावळ्यासारखा काळसर), आणि ‘खरसार’ (कठीण-घन) —हेही नामांकित प्रकार मोजले आहेत.

Verse 4

वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च कृष्णप्रोथश् च शूकश् च यश् च तित्तिरिसन्निभः

(ग्रह/पीडादायक) वानराक्ष, कृष्णशट, कृष्णगुह्य तसेच कृष्णप्रोथ; आणि शूक व ‘य’—जो तित्तिरीसारखा दिसतो।

Verse 5

विषमः श्वेतपादश् च ध्रुवावर्तविवर्जितः अशुभावर्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः

ज्याचा देह विषम आहे, पाय पांढरे आहेत, ध्रुव (शुभ) आवर्त नाही आणि अशुभ आवर्त आहेत—असा तुरंग टाळावा।

Verse 6

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः प्रयाणे च ललाटे च कण्ठावर्ताः शुभा दश

रन्ध्र व उपरन्ध्र येथे प्रत्येकी दोन, मस्तक व वक्ष येथेही प्रत्येकी दोन; तसेच शिखा (प्रयाण) व ललाट येथे—कंठाचे शुभ आवर्त एकूण दहा आहेत।

Verse 7

मृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्तास्त्वशुभाः परे

कटि/नितंबाच्या बाजूस, ललाटावर, कर्णमूळाशी, कंठगर्तेत (निगालक), बाहुमुळाशी व गळ्यातील आवर्त श्रेष्ठ मानले जातात; इतर ठिकाणचे आवर्त अशुभ।

Verse 8

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश् च प्रशस्यास्तु सदैव हि

ज्यांची कांती शुक, इंद्रगोप किंवा चंद्रासारखी आहे, तसेच जे कावळ्यासारख्या वर्णाचे आहेत; आणि जे सुवर्णवर्ण व स्निग्ध (चिकट-दीप्त) आहेत—ते सदैव प्रशंसनीय (शुभ) मानले जातात।

Verse 9

दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश् च ह्रस्वकर्णाश् च शोभनाः चिकित्सन्तवेति ञ राक्षान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः

दीर्घ मान, उठावदार नेत्रकूट आणि लहान कान असलेले घोडे शोभिवंत व शुभलक्षणी मानले जातात. अश्ववैद्य/पालकाने त्यांची यथाविधी चिकित्सा व देखभाल करावी; परंतु ज्या ठिकाणी घोडा ‘राक्षा’ नावाच्या दुष्ट प्रभाव/व्याधीने बाधित असेल, तेथून विजयाची अपेक्षा टाळावी।

Verse 10

पालितस्तु हयो दन्ती शुभदो दुःखदो ऽन्यथा श्रियः पुत्रास्तु गन्धर्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम्

सुयोग्य रीतीने पाळलेला घोडा आणि दंतयुक्त हत्ती शुभफल देणारे; अन्यथा तेच दुःखाचे कारण ठरतात. वाजिनांना ‘श्री’ (लक्ष्मी)चे पुत्र, गंधर्वसम्बन्धी, आणि रत्नांमध्ये उत्तम धन असे म्हटले आहे।

Verse 11

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका

अश्वमेध यज्ञात तुरंग त्याच्या पवित्रत्वामुळे अग्नीत आहुती म्हणून अर्पण केला जातो. तसेच वृषभही; आणि कडुनिंब, बृहती, गुडूची व मधुसहित द्रव्येही (हविष्यात) वापरली जातात।

Verse 12

सिंहा गन्धकारी पिण्डी स्वेदश् च शिरसस् तथा हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं

सिंहा, गंधकारी, पिंडी आणि शिरासाठी स्वेदन; तसेच हिंग, पुष्करमूळ, नागर (सुंठ) व आंबट वेतस (साम्ल-वेतस)—ही औषधी द्रव्ये (योगात) वापरावीत।

Verse 13

पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चीष्णवारिणा नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता बिल्वमालिका

पिंपळी व सैंधव मीठ मिसळून कोमट पाण्यासह सेवन केल्यास शूल (पोटदुखी) नष्ट होतो. (या योगात) नागर (सुंठ), अतिविषा, मुस्ता, अनंता आणि बिल्व—यांचे क्रमबद्ध मिश्रण (बिल्वमालिका) औषधी योग म्हणून वापरले जाते।

Verse 14

क्वाथमेषां पिवेद्वाजी सर्वातीसारनाशनम् प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं शृतं पयः

या द्रव्यांचा काढा घोड्याने प्यावा; तो सर्व प्रकारचा अतिसार/प्रवाहिका नष्ट करतो. तसेच प्रियंगु व सारिवा युक्त उकळलेले शेळीचे दूधही द्यावे.

Verse 15

पर्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे

पुरेशी साखर-पाणी प्यायल्याने घोडा श्रमातून मुक्त होतो. घोड्यास द्रोणिका-प्रमाणाने तैलवस्ती (तेलाचा एनिमा) द्यावी.

Verse 16

कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् दाऋइमं त्रिफला व्योषं गुडञ्च समभाविकम्

कोष्ठजन्य विकारात शिरावेध (रक्तमोक्षण) करावा; त्यामुळे आराम होतो. नंतर डाळिंब, त्रिफळा, व्योष (त्रिकटु) आणि गूळ—हे समभागाने वापरावे.

Verse 17

पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः

हा पिंड (गोळी/बोलस) घोड्यांना खोकला-नाशक म्हणून द्यावा. घोड्याने प्रियंगु, लोध्र व मधू युक्त वृषरस (टॉनिक रस) प्यावा.

Verse 18

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते प्रस्कन्धेषु च सर्वेषु श्रेय आदौ विशोधणम्

किंवा दूध, अथवा पञ्चकोल-आदी द्रव्यांपासूनची तयारी घेतल्याने खोकल्यापासून नक्कीच मुक्ती मिळते. तसेच प्रस्कंध (ऊर्ध्वभाग) संबंधी सर्व विकारांत प्रारंभी शोधन करणे श्रेष्ठ आहे.

Verse 19

अभ्यङ्गोद्वर्तनैः स्नेहं नस्यवर्तिक्रमः स्मृतः ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः

अभ्यंग व उद्वर्तन यांनी स्नेहन करावे; नस्य व वर्तिकर्मही सांगितले आहे. ज्वरग्रस्त घोड्यांसाठी उपचारक्रम फक्त दुधानेच करावा असे प्रशस्त मानले आहे.

Verse 20

लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः राज्ञीतुरङ्गमा यत्रेति ख घृतमिति ख कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः

लोध्र व कंधरा यांच्या मुळांसह मातुलंग, अग्नि (चित्रक) व नागर (सुंठ) — (काही पाठांत राज्ञी, तुरंगमा, ‘यत्र’ किंवा ‘घृत’ही) — तसेच कुष्ठ, हिंगू, वचा व रास्ना घालून केलेला हा लेप शोथ (सूज) नष्ट करतो.

Verse 21

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् त्रपुषीवीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम्

मंजिष्ठा, मधुक (यष्टिमधु), द्राक्षा, दोन्ही बृहती (बृहती व कंटकारी), रक्तचंदन, त्रपुषीची बीजे व मुळे, तसेच शृंगाटक व कशेरुक—ही द्रव्ये यथोक्त उपयोगासाठी सांगितली आहेत.

Verse 22

अजापयःशृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते

बकरीच्या दुधात शिजवलेला हा काढा नीट थंड करून साखर घालून प्यावा; नंतर निराहार राहिल्यास मनुष्य रक्तमेहापासून मुक्त होतो.

Verse 23

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते

मन्या (मानेचा मागचा भाग), हनु (जबडा) व निगाल (कंठप्रदेश) येथील शिरांची सूज आणि गलग्रह (घसा जखडणे) यांसाठी, त्या त्या विकारांत कडू/कटु तैलाने अभ्यंग विशेष शिफारसीचा आहे.

Verse 24

गलग्रहगदो शोथः प्रायशो गलदेशके प्रत्यक्पुष्पी तथा बह्निः सैन्धवं सौरसो रसः

गलाग्रह व गलप्रदेशी शोथ यांमध्ये प्रत्यक्पुष्पी, बह्नि, सैन्धव (सेंधव मीठ) आणि सौरस रस (आंबट रस) यांचा औषधयोग प्रायः उपयोगी ठरतो।

Verse 25

कृष्णाहिङ्गुयुतैर् एभिः कृत्वा नस्यं न सीदति निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु

या द्रव्यांत कृष्णा (काळी मिरी) व हिंग मिसळून नस्य केल्यास त्रास होत नाही। रात्री ज्योतिष्मती, पाठा, कृष्णा, कुष्ठ, वचा आणि मधु यांपासून नस्य द्यावे।

Verse 26

जिह्वास्तम्भे च लेपो ऽयं गुडमूत्रयुतो हितः तिलैर् यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश् च योजिता

जिह्वास्तंभात गुड व मूत्रयुक्त हा लेप हितकर आहे; त्यात तीळ, यष्टिमधु, रजनी (हळद) आणि कडुनिंबाची पाने मिसळावीत।

Verse 27

क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्य् अश्चास्तीव्रवेदनाः

मधाने केलेली पिंडी व्रण शुद्ध करते आणि तुपाने केलेली पिंडी व्रणरोपण करते। आघाताने जे अश्व लंगडे होतात व तीव्र वेदना भोगतात, त्यांच्यासाठी हे प्रयोग आहेत।

Verse 28

परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्वभिन्ने व्रणक्रमः

त्यांच्यासाठी तेलाने परिषेक-क्रिया केल्यास वेदना लवकर कमी होते। दोषकोप किंवा आघातामुळे पिकून फुटलेल्या व्रणात व्रणोपचाराचा क्रम पाळावा।

Verse 29

अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः

अश्वत्थ, उडुंबर, प्लक्ष, मधूक व वट या वृक्षांच्या औषधी कल्क (लेप) यांनी।

Verse 30

प्रभूतसलिलः क्वाथः सुखोष्णः व्रणशोधनः शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः

प्रचुर पाण्याने केलेला काढा, सुखद उष्ण ठेवून, व्रण शुद्ध करतो—शताह्वा, नागर, रास्ना, मंजिष्ठा, कुष्ठ व सैंधव यांनी सिद्ध।

Verse 31

देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह

देवदारु, वचा, युग्म-रजनी (दोन्ही हळदी) व रक्तचंदन यांसह, गुडूचीच्या कषायात व दुधासह तिळतेल शिजवून औषधी तेल सिद्ध करावे।

Verse 32

तिलतैलेनेति ख म्रक्षेण वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने रक्तस्रावो जलौकाभिर् नेत्रान्ते नेत्ररोगितः

‘तिळतेलाने’—असा विधी: मर्दन/अभ्यंगाने लावावे, तसेच बस्तियोग्य विकार व क्षयातही उपयोग करावा। लिंगाच्या सर्व रोगांत जलौकांनी रक्तमोक्षण करावे; आणि डोळ्याच्या कोपऱ्यात रोग असल्यास यथोचित नेत्रचिकित्सा करावी।

Verse 33

खादितोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् धात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः समैः

उडुंबर व अश्वत्थ यांच्या कषायाने औषधी साधन करावे; धात्री, दुरालभा, तिक्ता, प्रियंगु व कुंकुम हे समभाग घ्यावेत।

Verse 34

गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च

गुडूचीचा केलेला कल्क (लेप) आधारपट्टा लागणाऱ्या अंत्रवृद्धी/हर्निया रुग्णास हितकारक आहे; तसेच गुदभ्रंश, मूत्राश्मरी/कंकड, मूत्रकृच्छ्र व शिश्नशुष्कता यांतही उपयोगी आहे।

Verse 35

क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलमर्षपैः

दोषांचा तीव्र (अकस्मात) विकार झाल्यास त्वरित देण्याजोगे चूर्ण सांगितले आहे—गोबर, मञ्जिका, कुष्ठ, हळद, तीळ व मोहरी (मर्षप) यांचे मिश्रण।

Verse 36

गवां मूत्रेण पिष्टैश् च मर्दनं कण्डुनाशनम् शीतो मधुयुतः क्वाथो नाशिकायां सशर्करः

गायीच्या मूत्रात वाटलेला लेप चोळल्यास खाज नष्ट होते। थंड केलेला मधुमिश्रित काढा, साखरेसह, नाकात देण्यास योग्य आहे।

Verse 37

रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने

पानरूपाने दिल्यास हे रक्तपित्त शमवते; तसेच अश्वकर्णासहही देय. घोड्यांना प्रत्येक सातव्या दिवशी मीठ द्यावे.

Verse 38

तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी जीवनीयैः समधुरैर् मृद्वीकाशर्करायुतैः

तसेच जेवण केलेल्यालाही हे द्यावे; परंतु अतिपान (अतिमद्यपान) झाल्यास वारुणी द्यावी—जीवनीय, सममधुर द्रव्यांनी सिद्ध, मनुका (मृद्वीका) व साखरयुक्त।

Verse 39

सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः विडङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैन्धवैः

शरदृतूत पिप्पली व पद्मकयुक्त प्रतिपान घ्यावे; त्यात विडंग, पिप्पली, धान्य, शताह्वा, लोध्र व सैन्धव (सेंधेनमक) मिसळावे।

Verse 40

मचित्रकैस्तुरङ्गाणां प्रतिपानं हिमागमे लोध्रप्रियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजैः

हिमऋतूत घोड्यांना चित्रकयुक्त प्रतिपान द्यावे; त्यात लोध्र, प्रियंगु, मुस्ता, पिप्पली व विश्वभेषज (सुंठ) घालावे।

Verse 41

सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः

वसंतात मधुसहित प्रतिपान कफनाशक ठरते; ते प्रियंगु, पिप्पली, लोध्र, यष्ट्याह्व (जेष्ठमध) व तत्सम औषधांनी सिद्ध करावे।

Verse 42

निदाघे सगुडा देया मदिरा प्रतिपानके वेधनमिस्यत इति ज , ञ च लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्

निदाघात प्रतिपानासाठी गूळमिश्रित मदिरा द्यावी. वेधनासारख्या चुभणाऱ्या वेदनेत लोध्रकाष्ठ, मीठ, पिप्पली व विश्वभेषज (सुंठ) यांचा उपयोग सांगितला आहे।

Verse 43

भवेत्तैलयुतैर् एभिः प्रतिपानं घनागमे निदाघोद्वृतपित्तार्ताः शरत्सु पुष्टशोणिताः

घनागम (पावस) ऋतूत हेच द्रव्य तैलयुक्त करून प्रतिपान घ्यावे. जे निदाघात वाढलेल्या पित्ताने पीडित होतात, ते शरदृतूत शोणितपुष्टी व बल प्राप्त करतात।

Verse 44

प्रावृड्भिन्नपुरीषाश् च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये

पावसाळ्यात ज्यांचे विष्ठा सैल होते अशा घोड्यांना तूप पाजावे; आणि ज्यांच्यात कफ व वायू अधिक आहेत त्यांना तेलपान करावे, असे विधेय आहे।

Verse 45

स्नेहव्यापद्भवो येषां कार्यं तेषां विरूक्षणम् त्र्यहं यवागूरूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम्

ज्यांना स्नेहपानामुळे उपद्रव झाले आहेत, त्यांच्यासाठी रूक्षण करावे. तीन दिवस त्यांचे भोजन रूक्ष यवागू असावे व ते ताकासह घ्यावे।

Verse 46

शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते

शरद् व ग्रीष्म ऋतूत तूप व तेल प्रशस्त आहे; शीत ऋतु व वसंतात, तसेच वर्षा व शिशिरातही—या ऋतूंमध्ये ‘यमक’ (तूप-तेल मिश्र) याचा प्रयोग विधेय आहे।

Verse 47

गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नाजमातपम् वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम्

स्नेहपान केलेल्याने गुरु व अभिष्यंदी (कफवर्धक) अन्न टाळावे; तसेच व्यायाम, स्नान, ऊन/ताप, थेट वारा आणि वाहनारोहण/प्रवास वर्ज्य आहे।

Verse 48

स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे अत्यर्थं दुर्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते

घोड्यांना पाणी मिळाल्यावर स्नान, पाणी पिणे आणि विष्ठा-मूत्रोत्सर्ग हे स्वाभाविक आहे; पण अत्यंत खराब हवामानात व अयोग्य वेळी फक्त पाणी पाजणेच प्रशस्त आहे।

Verse 49

युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्यच्चिरं तस्यायगाहनम्

समशीत-उन्हाच्या काळी दिवसातून दोनदा पाणी पिणे व एकदा स्नान करावे. ग्रीष्मात तीनदा स्नान व तीनदा जलपान करणे योग्य; तसेच त्या ऋतूत पाण्यात अधिक काळ अवगाहन करणेही प्रशस्त मानले आहे.

Verse 50

निस्तूषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराटकी चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत्

सोललेले (निस्तूष) यव चार आṭक प्रमाणात दान द्यावेत. तसेच हरभरा, तांदूळ, मूग किंवा वाटाणा (कलाय) यांचेही दान करावे.

Verse 51

अहोरात्रेण चार्धस्य यवसस्य तुला दश अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश् चतस्रो ऽथ वुषस्य वा

एक अहोरात्र व त्याच्या अर्ध्या (अवधी)साठी हिरव्या यवाची अठरा तुला दान द्यावी; किंवा सुक्या (यवाची) चार तुला—अथवा पर्यायाने वुष इत्यादी धान्य/उत्पन्नाचे समतुल्य दान करावे.

Verse 52

दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश् च श्लोष्मसञ्चयम् नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम्

दूर्वा पित्तविकार शमविते; यव कास (खोकला) दूर करतो; वुष कफसंचय नष्ट करतो. अर्जुन श्वासरोग शमवितो; तसेच मान बलक्षयाचा प्रतिकार करतो.

Verse 53

वातिकाः पैत्तिकाश् चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम्

वातज, पित्तज, कफज तसेच सन्निपातज—हे रोग त्या व्यक्तीस पीडा देणार नाहीत, ज्याच्या अंतःशरीराचे रक्षण दूर्वा-आहाराच्या सातत्यपूर्ण सेवनाने होते.

Verse 54

द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि पश्चाद्धनुश् च कर्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः

दोषयुक्त (वाकडे) धनुष्याच्या दोन्ही पात्यांवर दोन रज्जुबांध घालावेत; नंतर दूर रोवलेल्या कीलाच्या आधाराने टेकवून धनुष्याची वक्रता नीट करावी।

Verse 55

वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः यत्रोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः कृकवाक्वजकपयो धार्यश्चाश्वगृहे मृगाः

त्यांना नीट अंथरलेल्या जागी ठेवावे, जिथे भूमीचे धूपन (धूर-शुद्धीकरण) केलेले असेल; जिथे चारा (गवत/यव) ठेवलेला, दिवे प्रज्वलित आणि संरक्षण असेल. अश्वगृहात कृकवाकु पक्षी, शेळ्या व दुग्धदायी पशू ठेवावेत; तसेच मृगही अश्वगृहात ठेवू शकतात।