Adhyaya 297

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुरणे विषहृन्मन्त्रौषधं नाम षन्नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गोनसादिचिकित्सा अग्निरुचाच गोनसादिचिकित्साञ्च वशिष्ठ शृणु वच्मि ते ह्रीं ह्रीं अमलपक्षि स्वाहा ताम्बूलखादनान्मन्त्री हरेन्मण्डलिनो विषं

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील “विषहृन् मंत्रौषध” नावाचा २९७वा अध्याय समाप्त झाला. आता २९८वा अध्याय—“गोनसादी चिकित्सा” आरंभ. अग्नि म्हणाले—हे वसिष्ठ, ऐक; गोनस इत्यादी सर्पांच्या उपचारांची मी माहिती देतो. ‘ह्रीं ह्रीं अमलपक्षि स्वाहा’ हा मंत्र जपून तांबूल खाल्ल्यास मांडलिन सर्पाचे विष उतरते.

Verse 2

लशुनं रामठफलं कुष्ठाग्निव्योषकं विषे स्नुहीक्षीरं गव्यघृतं पक्षं पीत्वाहिजे विषे

विषबाधेत लसूण, रामठफळ, कुष्ठ, अग्नि (चित्रक) आणि त्रयोष (सुंठ-मिरी-पिंपळी) द्यावे. सर्पविषात स्नुहीचे क्षीर गोघृतासह पंधरा दिवस पिल्यास विष शमते.

Verse 3

अथ राजिलदष्टे च पेया कृष्णा समैन्धवा आज्यक्षौद्रशकृत्तोयं पुरीतत्या विषापहं

आता राजिला सर्पदंशात कृष्णा (मिरी) व सैन्धव मीठ घालून पातळ पेया द्यावी. तसेच तूप, मध, गोमयजल आणि पुरीतत्या यांचे मिश्रणही विषहर आहे.

Verse 4

सकृष्णाखण्डदुग्धाज्यं पातव्यन्तेन माक्षिकं व्योषं पिच्छं विडालास्थि नकुलाङ्गरुहैः समैः

कृष्णाखंड (काळी साखर), दूध व तूप यांत मिसळून त्यासह मध पिणे. तसेच त्रिकटु (सुंठ-मिरी-पिंपळी), पिच्छ (पिसांचा मऊ भाग), मांजराची हाडे आणि मुंगूसाच्या अंगावरील केस—हे सर्व समप्रमाणात मिसळून द्यावे.

Verse 5

चूर्णितैर् मेषदुग्धाक्तैर् धूपः सर्वविषापहः रोमनिर्गुण्डिकाकोकवर्णैर् वा लशुनं समं

मेंढीच्या दुधाने ओलसर केलेल्या चूर्णित द्रव्यांपासून केलेला धूप सर्व प्रकारचे विष नष्ट करतो. किंवा रोमा, निर्गुण्डिका व कोकवर्ण समभाग घेऊन त्याच प्रमाणात लसूण मिसळून धूप करावा.

Verse 6

मुनिपत्रैः कृतस्वेदं दष्टं काञ्चिकपाचितैः मूषिकाः षोडश प्रोक्ता रसङ्कार्पासजम्पिवेत्

मुनिपत्रांनी स्वेदन करून दंशस्थानी उपचार करावा आणि काञ्चिका (आंबट मांड/किण्वित द्रव) यात शिजवलेली औषधी द्यावी. मूषिकांचे सोळा प्रकार सांगितले आहेत; तसेच कापूस (कार्पास) व जांभूळयुक्त रस पाजावा.

Verse 7

सतैलं मूषिकार्तिघ्नं फलिनीकुसुमन्तथा सनागरगुडम्भक्ष्यं तद्विषारोचकापहं

तेलासह सेवन केल्याने मूषिकाजन्य वेदना शमते. तसेच फलिनीचे फूल सुंठ (नागर) व गूळ यांसह खाल्ल्यास त्या विषामुळे झालेली अरुची/भूक मंदावणे दूर होते.

Verse 8

चिकित्सा विंषतिर्भूता लूताविषहरो गणः पद्मकं पाटली कुष्ठं नतमूशीरचन्दनं

ही वीस प्रकारांची चिकित्सा-विधी आहे. लूता-विष नाश करणारा गण—पद्मक, पाटली, कुष्ठ, नत, उशीर आणि चंदन—असा आहे.

Verse 9

निर्गुण्डी शारिवा शेलु लूतार्तं सेचयेज्जलैः गुञ्जानिर्गुण्डिकङ्कोलपर्णं शुण्ठी निशाद्वयं

लूता-दंशाने पीडित भाग निर्गुण्डी, शारिवा व शेलु यांनी सिद्ध केलेल्या पाण्याने धुवावा/शिंपडावा. तसेच गुंजा, निर्गुण्डिका, कंकोलपर्ण, सुंठ व निशाद्वय (हळद व दारुहळद) यांचा योग लावावा/सेवन करावा.

Verse 10

करञ्जास्थि च तत्पङ्कैः वृश्चिकार्तिहरं शृणु मञ्जिष्ठा चन्दनं व्योषपुष्पं शिरीषकौमुदं

आता विंचू-दंशामुळे होणारी वेदना हरिणारा उपाय ऐक—करंजाची गुठळी/अस्थी व तिचा लेप; तसेच मंजिष्ठा, चंदन, व्योषाची फुले, शिरीष व कौमुद।

Verse 11

संयोज्याश् चतुरो योगा लेपादौ वृश्चिकापहाः ॐ नमो भगवते रुद्राय चिवि छिन्द किरि भिन्द खड्गे न छेदय शूलेन भेदय चक्रेण दारय ॐ ह्रूं फट् मन्त्रेण मन्त्रितो देयो गर्धभादीन्निकृन्तति

चार योग एकत्र करून लेप इत्यादी रूपाने लावल्यास विंचू-विष नष्ट होते. मंत्र—“ॐ नमो भगवते रुद्राय; चिवि, छिन्द, किरि, भिन्द; खड्गे न छेदय, शूलेन भेदय, चक्रेण दारय—ॐ ह्रूं फट्।” या मंत्राने अभिमंत्रित औषध दिल्यास विंचू इत्यादींमुळे झालेली बाधा छिन्न होते.

Verse 12

त्रिफलोशीरमुस्ताम्बुमांसीपद्मकचन्दनं अजाक्षीरेण पानादेर्गर्धभादेर्विषं हरेत्

त्रिफळा, उशीर, मुस्ता, अंबु (शीतल जल-कल्प), मांसी, पद्मक व चंदन—हे बकरीच्या दुधासह पान इत्यादी रूपाने दिल्यास गाढव इत्यादींच्या दंश/चाव्यामुळे झालेले विष उतरते.

Verse 13

हरेत् शिरीषपञ्चाङ्गं व्योषं शतपदीविषं सकन्धरं शिरीषास्थि हरेदुन्दूरजं विषं

शिरीषाचे पंचांग, व्योष आणि शतपदी-विषहर औषध द्यावे; तसेच सकंधर व शिरीषाची अस्थी/बीजही द्यावे—यांनी उंदीर/घूस यांपासून झालेले विष उतरते.

Verse 14

व्योषं ससर्पिः पिण्डीतमूलमस्य विषं हरेत् तत्पक्षैर् इति ज , ञ , ट च चिरि इति ज क्षारव्योषवचाडिङ्गुविडङ्गं सैन्धवन्नतं

तूपासह व्योष आणि कुटलेले मूळ दिल्यास हे विष उतरते. या विषासाठी ‘ज, ञ, ट’ असा गण-संकेत आणि ‘चिरि’ असा निर्देश सांगितला आहे. क्षार-कल्पात व्योष, वचा, डिंगु/हिंग, विडंग, सैंधव (खडक मीठ) व न्नत औषध मिसळून प्रतिविष म्हणून देतात.

Verse 15

अम्बष्ठातिबलाकुष्ठं सर्वकीटविषं हरेत् यष्टिव्योषगुडक्षीरयोगः शूनो विषापहः

अम्बष्ठा, अतिबला व कुष्ठ यांचा संयोग सर्व कीटकविष हरतो. यष्टिमधु, त्रिकटु, गूळ व दूध यांचा योग सूज व विष नाशक आहे.

Verse 16

ॐ सुभद्रायै नमः ॐ सुप्रभायै नमः यान्यौषधानि गृह्यन्ते विधानेन विना जनैः

ॐ सुभद्रायै नमः; ॐ सुप्रभायै नमः। जी औषधी लोक विधीविना गोळा करतात—

Verse 17

तेषां वीजन्त्व्या ग्राह्यमिति ब्रह्माब्रवीच्च ताम् ताम्प्रणम्यौषधीम्पश्चात् यवान् प्रक्षिप्य मुष्टिना

ब्रह्मा म्हणाले—“ती औषधी वीजन करत करत घ्यावी.” मग प्रत्येक औषधीला नमस्कार करून नंतर मुठीभर यव अर्पण करावा.

Verse 18

दश जप्त्वा मन्त्रमिदं नमस्कुर्यात्तदौषधं त्वामुद्धराम्यूर्ध्वनेत्रामनेनैव च भक्षयेत्

हा मंत्र दहा वेळा जपून नमस्कार करावा. मग त्या औषधीला उद्देशून—“हे ऊर्ध्वनेत्रा औषधी, मी तुला उपटून/ग्रहण करीत आहे,” असे म्हणावे आणि त्याच मंत्राने सेवन करावे.

Verse 19

नमः पुरुषसिंहाय नमो गोपालकाय च आत्मनैवाभिजानाति रणे कृष्णपराजयं

पुरुषसिंह (नृसिंह) यांस नमस्कार; गोपालकासही नमस्कार. तो स्वतःच रणांगणी कृष्णाचा पराभव जाणतो.

Verse 20

एतेन सत्यवाक्येन अगदो मे ऽस्तु सिध्यतु नमो वैदूर्यमाते तन्न रक्ष मां सर्वविषेभ्यो गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गिनि स्वाहा हरिमाये औषधादौ प्रयोक्तव्यो मन्त्रो ऽयं स्थावरे विषे

या सत्यवचनाने माझा अगद (विषनाशक) सिद्ध होवो. हे वैदूर्यमाते, तुला नमस्कार; सर्व विषांपासून माझे रक्षण कर. हे गौरी, गांधारी, चांडाली, मातंगिनी—स्वाहा! हे हरिमाये—स्थावर (निर्जीव) विषासाठी औषधादी प्रयोगात हा मंत्र उपयोगी आहे.

Verse 21

भुक्तमात्रे स्थिते ज्वाले पद्मं शीताम्बुसेवितं पाययेत्सघृतं क्षौद्रं विषञ्चेत्तदनन्तरं

भक्षणानंतर लगेच जळजळ सुरू झाली असता, थंड पाण्यात प्रक्रिया केलेले कमळ तूप व मधासह पाजावे; त्यानंतर विधिपूर्वक विषोपचार करावा.