Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
हा अध्याय अग्निपुराणाच्या विश्वकोशीय अभ्यासक्रमात पशुवैद्यकाच्या विशेष क्षेत्र ‘अश्वायुर्वेद’ याकडे नेणारा शीर्षक-सेतू ठरतो. आग्नेय विद्या परंपरेत घोड्यांची देखभाल केवळ उपयोगितेसाठी नसून, उपजीविका, गतिशीलता आणि राजकीय/सामुदायिक स्थैर्य यांचे संरक्षण करून धर्म टिकविणारी मान्य विद्या मानली आहे. अध्यायाची मांडणी सूचित करते की पुराणातील वैद्यज्ञान मानवोपचारापुरते मर्यादित नाही; प्रजातीविशिष्ट आरोग्य-व्यवस्थापनही त्यात येते, ज्यामुळे पुढील विधी व शांतिकर्मप्रधान उपायांची भूमिका तयार होते. येथे तांत्रिक सूचना देखील पवित्र ज्ञान म्हणून मांडल्या आहेत—योग्य आचार, योग्य काळ आणि योग्य संकल्प यांद्वारे देहकल्याणाचा विश्वव्यवस्थेशी समन्वय साधला जातो.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वायुर्वेदो नामाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वशान्तिः शालिहोत्र उवाच अश्वशान्तिं प्रवक्ष्यामि वजिरोगविमर्दनीं नित्यां नैमित्तकीं कम्यां त्रिविधां शृणु सुश्रुत
अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘अश्वायुर्वेद’ नावाचा दोनशे एकोणनव्वदावा अध्याय (समाप्त) झाला। आता दोनशे नव्वदावा ‘अश्वशान्ति’ अध्याय आरंभ होतो। शालिहोत्र म्हणाले—मी वजिरोगांचा नाश करणारी अश्वशान्ति सांगतो; ती नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य अशी त्रिविध आहे. हे सुश्रुत, ऐक।
Verse 2
शुभे दिने श्रीधरञ्च श्रियमुच्चैःश्रवाश् च तं हयराजं समभ्यर्च्य सावित्रैर् जुजुयाद्घृतं
शुभ दिवशी श्रीधर (विष्णु), श्री (लक्ष्मी) आणि हयराज उच्चैःश्रवस् यांची विधिपूर्वक पूजा करून, सावित्री (गायत्री) मंत्रांनी अग्नीत घृताहुती द्यावी।
Verse 3
द्विजेभ्यो दक्षिणान्दद्यादश्ववृद्धिस् तथा भवेत् अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्याञ्च शान्तिकं
द्विजांना (ब्राह्मणांना) दक्षिणा द्यावी; त्यामुळे अश्ववृद्धी होते. तसेच अश्वयुज महिन्याच्या शुक्लपक्षातील पंचदशी (पौर्णिमा) दिवशी शान्तिक कर्मही करावे।
Verse 4
वहिः कुर्याद्विशेषेण नासत्यौ वरुणं यजेत् समुल्लिख्य ततो देवीं शाखाभिः परिवारयेत्
विशेष काळजीने वेदीच्या बाहेर आहुती करावी; नासत्यौ (अश्विनीकुमार) व वरुण यांचे पूजन करावे. नंतर भूमी/मंडल नीट रेखाटून देवीला शाखांनी वेढून संरक्षणवर्तुळ करावे.
Verse 5
घतान्सर्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात्सवस्त्रकान् यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य यजेदश्वांश् च साश्विनान्
सर्व रसांनी भरलेले घट, वस्त्रांसह, आठही दिशांना अर्पण करावेत. प्रथम विधिपूर्वक पूजन करून यव व घृतमिश्रित आहुती अग्नीत द्यावी; तसेच अश्विन-देवतांसह अश्वांचेही यजन/पूजन करावे.
Verse 6
विप्रेभ्यो दक्षिणान्दद्यान्नैमित्तिकमतः शृणु मकरादौ हयानाञ्च पद्मैर् विष्णुं श्रियं यजेत्
ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी; आता नैमित्तिक कर्माचे विधान ऐक. मकरारंभी (मकरसंक्रांतीस) तसेच अश्विनी नक्षत्राच्या आरंभीही, कमळपुष्पांनी विष्णू व श्री (लक्ष्मी) यांचे पूजन करावे.
Verse 7
ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यञ्च तथाश्विनौ रेवन्तमुच्चैःश्रवसन्दिक्पालांश् च दलेष्वपि
कमळाच्या दलांवरही ब्रह्मा, शंकर (शिव), सोम (चंद्र), आदित्य (सूर्य), दोन्ही अश्विन, रेवंत, उच्चैःश्रवस् आणि दिक्पाल यांचेही स्थापना/आवाहन करावे.
Verse 8
प्रत्येकं पूर्णकुम्भैश् च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां शतं शतं उपोषितेन कर्तव्यं कर्म चास्वरुजापहं
प्रत्येक ठिकाणी वेदीच्या काठावर, शुभ (सौम्य) बाजूस, पूर्णकुंभ ठेवावा. तीळ, अक्षत, घृत व सिद्धार्थ (पांढरी मोहरी) यांनी देवतांसाठी शेकडो-शेकडो आहुती/अर्पण करावे; उपवास करून केलेले हे कर्म वेदना व रोग नाश करणारे आहे.
Frequently Asked Questions
It marks the beginning of Aśvāyurveda, establishing veterinary Ayurveda—specifically horse medicine—as a recognized Agneya Vidya within the Purana’s encyclopedic system.
By presenting health-care knowledge as dharmic practice: protecting life and social order (bhukti) while cultivating disciplined, ritually aligned action that supports inner refinement (mukti).